Tải bản đầy đủ

SLIDE BÀI GIẢNG CON NGƯỜI VÀ môi TRƯƠNG

TRƯ NG ð I H C KHOA H C HU
Khoa Môi trư ng

BÀI GI NG

MÔI TRƯ NG VÀ CON NGƯ I

Hu , 2008


CHƯƠNG 1. M% ð&U
1.1 Khái ni(m v+ môi trư ng
1.1.1. Môi trư ng
Có th hi u môi trư ng theo nghĩa r ng hay h p:
theo nghiã r ng – môi trư ng là t#t c% nh&ng gì bao quanh và có %nh hư+ng ñ-n m t v.t
th hay s0 ki2n.
theo nghĩa g n v i con ngư i và sinh v t (áp d ng trong giáo trình này), tham kh%o
ñ5nh nghĩa: “Môi trư ng bao g8m các y-u t: t0 nhiên và v.t ch#t nhân t=o, bao quanh con
ngư i, có %nh hư+ng t>i ñ i s:ng, s%n xu#t, s0 t8n t=i, phát tri n c@a con ngư i và sinh
v.t” (Lu t BVMT Vi%t Nam 2005).
M t s thu t ng liên quan:

Ho,t ñ ng b/o v% môi trư ng là ho=t ñ ng gi& cho môi trư ng trong lành, s=ch ñ p;
phòng ngFa, h=n ch- tác ñ ng x#u ñ:i v>i môi trư ng, Gng phó s0 c: môi trư ng; khHc phIc ô
nhiJm, suy thoái, phIc h8i và c%i thi2n môi trư ng; khai thác, sK dIng hMp lý và ti-t ki2m tài
nguyên thiên nhiên; b%o v2 ña d=ng sinh hOc.
Ô nhi2m môi trư ng là s0 bi-n ñPi c@a các thành phQn môi trư ng không phù hMp v>i
tiêu chuSn môi trư ng, gây %nh hư+ng x#u ñ-n con ngư i, sinh v.t.
Suy thoái môi trư ng là s0 suy gi%m vT ch#t lưMng và s: lưMng c@a thành phQn môi
trư ng, gây %nh hư+ng x#u ñ:i v>i con ngư i và sinh v.t.
S4 c5 môi trư ng là tai bi-n hoUc r@i ro x%y ra trong quá trình ho=t ñ ng c@a con ngư i
hoUc bi-n ñPi th#t thư ng c@a t0 nhiên, gây ô nhiJm, suy thoái hoUc bi-n ñPi môi trư ng
nghiêm trOng.
1.1.2. Các thành ph#n c$a môi trư ng t& nhiên

Th=ch quy n (lithosphere) hay còn gOi là ñ5a quy n hay môi trư ng ñ#t

Sinh quy n (biosphere) còn gOi là môi trư ng sinh hOc.

Khí quy n (atmosphere) hay môi trư ng không khí

Th@y quy n (hydrosphere) hay môi trư ng nư>c
(M t s5 tài li%u còn phân chia thêm trí quy1.1.3. Các ch(c năng cơ b,n c$a môi trư ng
V>i sinh v.t nói chung và con ngư i nói riêng, môi trư ng có các chGc năng:

là không gian sinh s:ng cho con ngư i và sinh v.t;

là nơi chGa ñ0ng các ngu8n tài nguyên cQn thi-t cho ñ i s:ng và s%n xu#t c@a con
ngư i;

là nơi chGa ñ0ng các ch#t ph- th%i do con ngư i t=o ra trong cu c s:ng và s%n xu#t;

làm gi%m nh các tác ñ ng có h=i c@a thiên nhiên t>i con ngư i và sinh v.t;

lưu tr& và cung c#p các thông tin cho con ngư i.
1.2. ð-i tư.ng và nhi(m v0 c2a Khoa h3c môi trư ng.
Khoa hOc môi trư ng xu#t hi2n cách ñây vài th.p niên như là m t khoa hOc liên ngành
m>i.
“Khoa hOc môi trư ng là ngành khoa hOc nghiên cGu các tác ñ ng qua l=i gi&a các
thành phQn v.t lý, hóa hOc, sinh hOc c@a môi trư ng; t.p trung vào s0 ô nhiJm và suy thoái
môi trư ng liên quan ñ-n các ho=t ñ ng c@a con ngư i; và tác ñ ng c@a s0 phát tri n ñ5a
phương, toàn cQu lên s0 ña d=ng sinh hOc và tính bTn v&ng”
(http://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_science).
Khoa Môi trư ng

1

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Nhi2m vI c@a Khoa hOc môi trư ng là tìm ra các bi2n pháp gi%i quy-t các v#n ñT vT môi
trư ng, cI th :

Nghiên cGu các ñUc ñi m c@a các thành phQn môi trư ng có %nh hư+ng hoUc ch5u %nh
hư+ng b+i con ngư i. ^ ñây Khoa hOc môi trư ng t.p trung nghiên cGu m:i quan h2
và tác ñ ng qua l=i gi&a con ngư i v>i các thành phQn c@a môi trư ng s:ng.

Nghiên cGu k_ thu.t và công ngh2 môi trư ng: nguyên nhân và gi%i pháp ki m soát ô
nhiJm môi trư ng, các công ngh2 xK lý nư>c th%i, khí th%i, rác th%i,,..

Nghiên cGu tPng hMp các bi2n pháp qu%n lý kinh t-, lu.t pháp, xã h i nham b%o v2 môi
trư ng và phát tri n bTn v&ng trên Trái ñ#t, + tFng qu:c gia, vùng lãnh thP, ngành
công nghi2p,..

Nghiên cGu vT các phương pháp mô hình hóa, phân tích hóa hOc, v.t lý, sinh hOc phIc
vI cho 3 n i dung nói trên.
1.3. M-i quan h( c2a Khoa h3c môi trư ng v7i các ngành khoa h3c khác

Khoa hOc môi trư ng là m t khoa hOc liên ngành (interdiscipline science), sK dIng
ki-n thGc cơ s+, phương pháp, công cI nghiên cGu tF các ngành khoa hOc khác.

Khoa hOc môi trư ng liên h2 chUt chc v>i nhiTu ngành khoa hOc như:
KH t0 nhiên: Sinh hOc, Sinh thái hOc, Hóa hOc, ð5a lý, ð5a ch#t, H%i dương hOc,..
KH xã h i: Xã h i hOc, Chính tr5, Lu.t, Gi>i hOc,…
KH k_ thu.t: Khí tưMngiTh@y văn, Xây d0ng, Nôngilâm nghi2p, CN thông tin,…
1.4. Khoa h3c môi trư ng trên th; gi7i và < nư7c ta.
1.4.1. Trên th gi/i
ðã có nh&ng nghiên cGu vT môi trư ng tF nh&ng năm cu:i th- kj XVII i ñQu th- kj XX
(nghiên cGu vT ô nhiJm sông Thames + London, vT sương khói + London,...). Các nghiên cGu
môi trư ng ñUc thù phát tri n m=nh nh&ng năm 1960i1970: nghiên cGu vT ozon, hi2u Gng nhà
kính, mưa acid,,...⇒ Khoa hOc môi trư ng phát tri n như 1 ngành khoa hOc riêng.
Nh&ng s0 ki2n tác ñ ng m=nh ñ-n s0 phát tri n c@a Khoa hOc môi trư ng:
+ H i ngh5 Liên hMp qu:c vT Môi trư ng con ngư i + Stockholm (Thuq ði n) năm
1972. Sau H i ngh5, Khoa hOc môi trư ng trên th- gi>i ñã phát tri n m=nh mc. NhiTu tP
chGc qu:c t- chuyên vT môi trư ng (UNEP, WWF, IUCN, GEMS,...) ñưMc hình thành.
Trung bình hang năm có hơn 30 h i ngh5 khoa hOc Qu:c t- liên quan ñ-n môi trư ng.
+ H i ngh5 thưMng ñxnh LHQ vT Môi trư ng và Phát tri n (Rio de Janeiro, 1992) v>i s0
ra ñ i Chương trình Ngh5 s0 21 (Agenda 21). GQn ñây nh#t, H i ngh5 ThưMng ñxnh thgí>i vT phát tri n bTn v&ng (26/8i4/9/2002) t=i Johannesburg, Nam Phi, (H i ngh5
Rio+10) là h i ngh5 quan trOng có tQm c•, quy mô l>n nh#t tF trư>c ñ-n nay v>i s0
tham gia c@a hơn 100 nguyên th@ qu:c gia và kho%ng 50.000 ñ=i bi u ñ-n tF hơn 180
nư>c. H i ngh5 t.p trung th%o lu.n nhi2m vI phát tri n, thu h p kho%ng cách giàu nghèo
và gi%i quy-t 5 v#n ñT ch@ ch:t:

Cung c#p nư>c s=ch và xK lý nư>c th%i

Cung c#p ngu8n năng lưMng m>i ñ thay th- năng lưMng tF dQu m‚, than ñá

Phòng ch:ng các lo=i d5ch b2nh

Phát tri n s%n xu#t nông nghi2p, ch:ng sa m=c hoá ñ#t ñai

B%o v2 ña d=ng sinh hOc và c%i t=o h2 th:ng sinh thái
+ Nh&ng diJn bi-n x#u vT môi trư ng toàn cQu, ñUc bi2t v#n ñT bi-n ñPi khí h.u do s0
#m lên toàn cQu, có tác ñ ng ngày c%ng rõ r2t ñ-n s0 phát tri n c@a các qu:c gia và ñ i
s:ng m„i ngư i, thu hút s0 quan tâm ngày càng r ng l>n.
Khoa Môi trư ng

2

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


TiTm l0c Khoa hOc môi trư ng trên th- gi>i ñã phát tri n m=nh: tF nh&ng năm 1970 ra ñ i
nhiTu vi2n nghiên cGu môi trư ng; nhiTu ñơn v5 ñào t=o và nghiên cGu môi trư ng + các
trư ng ð=i hOc,… NhiTu t=p chí, sách giáo khoa, chuyên kh%o vT khoa hOc và công ngh2 môi
trư ng ñưMc xu#t b%n,…
1.4.2. 0 Vi2t Nam
Nh.n thGc vT s0 cQn thi-t ph%i b%o v2 MT ñã có khá s>m: Sinh thái hOc ñưMc gi%ng d=y +
ð=i hOc tF các năm 60; Vư n Qu:c gia Cúc Phương thành l.p tF 1962; Bác H8 kêu gOi nhân
dân tr8ng cây tF nh&ng năm cu:i th.p kj 50;...
Tuy nhiên nh&ng tiTn ñT cho s0 phát tri n Khoa hOc và Công ngh2 môi trư ng + nư>c ta
ph%i tF nh&ng năm cu:i 1980 ñQu 1990: ban hành Ngh5 ñ5nh 246/HðBT (1985), thành l.p H i
b%o v2 thiên nhiên và môi trư ng (1987); Qu:c h i thông qua Lu.t b%o v2 môi trư ng (1993);
ti-p ñó hình thành m t h2 th:ng các văn b%n quy ph=m pháp lu.t và h2 th:ng qu%n lý nhà
nư>c vT b%o v2 môi trư ng; phê duy2t Chi-n lưMc B%o v2 môi trư ng qu:c gia ñ-n năm 2010
và ñ5nh hư>ng ñ-n năm 2020 (2003);....
ðUc bi2t gQn ñây, công tác b%o v2 môi trư ng ñã ñưMc s0 quan tâm lãnh ñ=o c@a ð%ng, v>i
Ngh5 quy-t s: 41iNQ/TW c@a B chính tr5 (ngày 15/11/2004) vT b%o v2 môi trư ng trong
th i kỳ ñSy m=nh công nghi2p hoá, hi2n ñ=i hoá ñ#t nư>c. Ngh5 quy-t nh#n m=nh: “B%o v2
môi trư ng là m t n i dung cơ b%n không th thi-u trong ñư ng l:i, ch@ trương và k- ho=ch
phát tri n kinh t- i xã h i c@a t#t c% các c#p, các ngành, là cơ s+ quan trOng b%o ñ%m phát tri n
bTn v&ng, th0c hi2n thHng lMi s0 nghi2p công nghi2p hoá, hi2n ñ=i hoá ñ#t nư>c”. Lu.t B%o v2
môi trư ng cũng ñã ñưMc Qu:c h i sKa ñPi và thông qua ngày 29/11/2005.
Phát tri n bTn v&ng ñã tr+ thành ñư ng l:i, quan ñi m c@a ð%ng và chính sách c@a Nhà
nư>c. ð th0c hi2n mIc tiêu phát tri n bTn v&ng, nhiTu chx th5, ngh5 quy-t khác c@a ð%ng,
nhiTu văn b%n quy ph=m pháp lu.t c@a Nhà nư>c ñã ñưMc ban hành; nhiTu chương trình, ñT tài
nghiên cGu vT lĩnh v0c này ñã ñưMc ti-n hành và thu ñưMc nh&ng k-t qu% bư>c ñQu; nhiTu n i
dung cơ b%n vT phát tri n bTn v&ng ñã ñi vào cu c s:ng và dQn dQn tr+ thành xu th- t#t y-u
trong s0 phát tri n c@a ñ#t nư>c.
Hi2n nay, trên c% nư>c có nhiTu ñơn v5 (vi2n, trung tâm, khoa/b môn thu c các trư ng ñ=i
hOc ñào t=o và nghiên cGu môi trư ng).

Khoa Môi trư ng

3

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


CHƯƠNG 2.

CÁC NGUYÊN LÝ SINH THÁI H C
CNG DENG TRONG KHOA H C MÔI TRƯ NG
2.1. Các y;u t- sinh thái
2.1.1. Khái ni2m v6 các y u t sinh thái
Nh&ng y-u t: c#u trúc nên môi trư ng xung quanh sinh v.t như ánh sáng, nhi2t ñ , thGc ăn,
b2nh t.t,... ñưMc gOi là các yEu t5 môi trư ng. N-u xét tác ñ ng c@a chúng lên ñ i s:ng m t sinh
v.t cI th ta gOi ñó là các yEu t5 sinh thái (ecological factors)
YEu t5 sinh thái: các yEu t5 môi trư ng có tác ñ ng tr4c tiEp hay gián tiEp lên ñ i s5ng sinh v t

Thư ng chia y-u t: sinh thái thành 2 nhóm:
+ Các y-u t: vô sinh (abiotic) i ánh sáng, nhi2t ñ , ñ Sm, pH, các ch#t khí,...
+ Các y-u t: h&u sinh (biotic) i các m:i quan h2 gi&a các sinh v.t v>i nhau.
Có hai ñ5nh lu.t liên quan ñ-n tác ñ ng c@a y-u t: sinh thái t>i sinh v.t:
• ð9nh lu t t i thi:u hay ñ5nh lu.t Liebig: m t s: y-u t: sinh thái cQn ph%i có mUt +
mHc t5i thicác nguyên t: vi lưMng.
• ð9nh lu t gi/i h;n hay ñ5nh lu.t Shelford: m t s: y-u t: sinh thái cQn ph%i có mUt
v>i m t gi i h,n nhIt ñJnh ñ sinh v.t có th t8n t=i và phát tri n trong ñó. Hay nói cách khác,
m„i sinh v.t có m t gi>i h=n sinh thái ñUc trưng vT m„i y-u t: sinh thái. Các loài có gi>i h=n
sinh thái r ng thì phân b: r ng và ngưMc l=i
M„i m t sinh v.t có hai ñUc trưng: nơi + (habitat) và tP sinh thái (niche).
•Nơi + là không gian cư trú c@a sinh v.t hoUc là không gian mà + ñó sinh v.t thư ng hay
gUp.
•TP sinh thái là t#t c% các yêu cQu vT y-u t: sinh thái mà cá th ñó cQn ñ t8n t=i và phát
tri n, hoUc b%o ñ%m cho m t chGc năng nào ñó (tP sinh thái dinh dư•ng, tP sinh thái
sinh s%n,...).
2.1.2. 2.1.2.1. Nhi%t ñ
i Là y-u t: quan trOng %nh hư+ng mOi quá trình sinh lý, sinh thái, t.p tính c@a sinh v.t.
i S0 s:ng t8n t=i trong gi>i h=n nhi2t ñ h p (i2000C ñ-n +1000C), ña s: loài s:ng trong
ph=m vi tF 0 ñ-n 500 C, m„i loài có m t gi>i h=n ch5u ñ0ng nhi2t ñ nh#t ñ5nh.
i Liên quan ñ-n nhi2t ñ môi trư ng bên ngoài, ñ ng v.t ñưMc chia thành hai nhóm:
•nhóm biEn nhi%t → nhi2t ñ cơ th dao ñ ng theo nhi2t ñ bên ngoài (cá, bò sát)
•nhóm ñLng nhi%t → nhi2t ñ cơ th c: ñ5nh không phI thu c vào thay ñPi c@a nhi2t ñ
bên ngoài (chim, thú...).
2.1.2.2. Nư c và ñ Mm
i Trong cơ th sinh v.t, nư>c chi-m m t tj l2 r#t l>n, có sinh v.t nư>c chi-m ñ-n hơn 90%
kh:i lưMng cơ th (sGa).
i TQm quan trOng c@a nư>c: hòa tan các ch#t dinh dư•ng, môi trư ng x%y ra các ph%n Gng
sinh hóa, ñiTu hòa n8ng ñ , ch:ng nóng, là nguyên li2u quang hMp,... Trên ph=m vi l>n,
nư>c có %nh hư+ng ñ-n phân b: các loài.
i Liên quan ñ-n nư>c và ñ Sm trong không khí, sinh v.t ñưMc chia thành các nhóm:
• Sinh v.t s:ng ưa nư>c i ví dI cá.
• Sinh v.t ưa ñ Sm cao i ví du: -ch nhái, lau s.y
• Sinh v.t ưa Sm vFa i ví dI ñ=i b ph.n ñ ng v.t và th0c v.t
• Sinh v.t ưa ñ Sm th#p (hay ưa khô) i ví dI sinh v.t s:ng trong vùng sa m=c.
Khoa Môi trư ng

4

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


ð ?m không khí: ñUc trưng cho hàm lưMng nư>c chGa trong không khí. Phân bi2t:
i ñ Mm tuy%t ñ5i (g/m3 hay g/kg) = kh:i lưMng hơi nư>c trong m t ñơn v5 th tích hay kh:i
lưMng không khí
i ñ Mm tương ñ5i (%) = tj s: kh:i lưMng hơi nư>c th0c t- có trong không khí và lưMng hơi
nư>c bão hoà trong cùng ñiTu ki2n nhi2t ñ và áp su#t)

2.1.2.3. Ánh sáng
i Là y-u t: sinh thái quan trOng ñ:i v>i c% th0c v.t và ñ ng v.t:
• Th0c v.t → ánh sáng là ngu8n năng lưMng cho quá trình quang hMp
• ð ng v.t → cư ng ñ và th i gian chi-u sáng %nh hư‚ng ñ-n nhiTu quá trình trao
ñ:i ch#t, sinh lý, ho=t ñ ng sinh s%n,...
i Do cư ng ñ chi-u sáng khác nhau gi&a ngày và ñêm, gi&a các mùa trong năm ⇒ tính
ch#t chu kỳ + các t.p tính c@a sinh v.t: chu kỳ ngày ñêm và chu kỳ mùa.
2.1.2.4. Các chIt khí
i Khí quy n có thành phQn t0 nhiên Pn ñ5nh:O2 = 21 %, N2 = 78 %, CO2 = 0,03% (theo th
tích), các khí trơ, H2, CH4,....→ các sinh v.t s:ng ñưMc, c%m th#y không ch5u %nh hư+ng
gì c@a không khí.
i Do ho=t ñ ng c@a con ngư i, ñưa vào nhiTu khí th%i ⇒ tăng n8ng ñ các khí nhà kính
(CO2, CH4, CFC,..), gây ra hi2u Gng nhà kính ⇒ Trái ñ#t nóng dQn lên.
2.1.2.5. Các mu5i dinh dưSng
i ðóng vai trò quan trOng trong c#u trúc cơ th sinh v.t, ñiTu hoà các quá trình sinh hóa c@a
cơ th . Kho%ng 45 nguyên t: hóa hOc có trong thành phQn c@a ch#t s:ng.
i Sinh v.t ñòi h‚i m t lưMng mu:i cQn và ñ@ ñ phát tri n, thi-u hay thFa các mu:i #y ñTu
có h=i cho sinh v.t.
i Trong các th@y v0c nư>c ngOt và vùng ven bi n, do nh.n nhiTu ch#t th%i sinh ho=t và s%n
xu#t ⇒ hàm lưMng nhiTu lo=i mu:i dinh dư•ng tăng cao.
2.1.3. Hai cá th s:ng + t0 nhiên có th có các ki u quan h2 v>i nhau tùy theo mGc ñ lMi h=i
khác nhau, g8m 8 nhóm chính như + B%ng 2.1.
BIng 2.1. Các m5i quan h% chính giTa sinh v t v i sinh v t
TT
1
2
3
4
5
6
7
8

KiMu quan h(
Trung tính
(Neutralism)
Hãm sinh
(Amensalism)
C=nh tranh
(Competition)
Con m8i i V.t d&
(Predation)
Ký sinh
(Parasitism)
H i sinh
(Commensalism)
TiTn hMp tác
(Protocooperation)
C ng sinh
(Mutualism)

Khoa Môi trư ng

ðNc trưng
Hai loài không gây %nh hư+ng
cho nhau
Loài 1 gây %nh hư+ng lên loài
2, loài 1 không b5 %nh hư+ng
Hai loài gây %nh hư+ng lŽn
nhau
Con m8i b5 v.t d& ăn th5t
V.t ch@ l>n, ít , b5 h=i; v.t ký
sinh nh‚, nhiTu, có lMi
Loài s:ng h i sinh có lMi, loài
kia không có lMi ch•ng có h=i
C% hai ñTu có lMi, nhưng không
bHt bu c s:ng v>i nhau
C% hai ñTu có lMi, bHt bu c ph%i
s:ng v>i nhau

5

Ký hi(u
Loài 1 Loài 2
0
0
0

i

i

i

i

+

i

+

+

0

+

+

Ví d0
Loài 1
Loài 2
Khx
Ch8n
HP
Bư>m
T%o lam ð ng
v.t nPi
Lúa
C‚ d=i
Báo
Linh cSu
Chu t
Mèo
Dê, nai
HP, báo
Gia cQm, Giun sán
gia súc
Cua, cá Giun
b:ng
Sáo
Trâu

+

+

San hô

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

T%o

i – 9/2008


2.2. QuPn thM và các ñNc trưng c2a quPn thM
2.2.1. Khái ni2m
QuQn th là t.p hMp các cá th c@a cùng m t loài, s:ng chung trong m t vùng lãnh thP, có
kh% năng s%n sinh ra các th- h2 m>i.
2.2.2. Các ñCc trưng chính c$a qu#n th:
2.2.2.1. Kích thư c và m t ñ quVn th<
(1). Kích thư>c c@a quQn th là s: lưMng (cá th ), kh:i lưMng (g, kg...) hay năng lưMng tuy2t
ñ:i (kcal, cal) c@a quQn th , phù hMp v>i ngu8n s:ng và không gian mà quQn th chi-m cG.
i Kích thư>c c@a quQn th trong m t không gian và m t th i gian nào ñó ñưMc ư>c lưMng
theo công thGc:
(2.1)
Nt = N0 + (B V D) + (I V E)
Nt: s: lưMng cá th + th i ñi m t
N0: s: lưMng cá th c@a quQn th ban ñQu t0
B: s: lưMng cá th do quQn th sinh ra trong th i gian tF t0 ñ-n t
D: s: lưMng cá th c@a quQn th b5 ch-t trong th i gian tF t0 ñ-n t
I: s: lưMng cá th nh.p cư trong trong th i gian tF t0 ñ-n t
E: s: lưMng cá th di cư kh‚i quQn th trong th i gian tF t0 ñ-n t
(2). M.t ñ quQn th : s: lưMng cá th (hay kh:i lưMng, năng lưMng) trên m t ñơn v5 di2n tích
(hay th tích) c@a môi trư ng mà quQn th sinh s:ng. Ví dI: m.t ñ sâu 10 con/m2, m.t ñ t%o
0,5 mg/m3....
i M.t ñ quQn th có ý nghĩa sinh hOc r#t l>n, th hi2n tiTm năng sinh s%n và sGc t%i c@a
môi trư ng.
2.2.2.2. S4 phân b5 cWa các cá th< trong quVn th<
i Các cá th phân b: trong không gian theo 3 cách sau:
• Phân b: ñTu i khi môi trư ng ñ8ng nh#t, tính lãnh thP c@a các cá th cao
• Phân b: ngŽu nhiên i khi môi trư ng ñ8ng nh#t, tính lãnh thP c@a các cá th không cao
• Phân b: theo nhóm (phX biEn)i khi môi trư ng không ñ8ng nh#t, cá th có xu hư>ng
t.p trung.
2.2.2.3. Thành phVn tuXi và gi i tính
i
C#u trúc tuPi c@a quQn th ph%n ánh tj l2 gi&a các nhóm tuPi trong quQn th . C#u trúc tuPi
c@a các quQn th khác nhau c@a loài hay các loài khác nhau có th phGc t=p hay ñơn gi%n.
i
Trong sinh thái hOc, ñ i s:ng cá th ñưMc chia thành 3 giai ño=n: trư>c sinh s%n, ñang sinh
s%n và sau sinh s%n, do ñó trong quQn th hình thành nên 3 nhóm tuPi tương Gng. Khi
ch8ng các nhóm tuPi lên nhau ta ñưMc tháp tuXi. Qua hình d=ng tháp, có th ñánh giá ñưMc
xu th- phát tri n s: lưMng c@a quQn th .

Sau
sinh sIn
ðang sinh sIn

Trư7c sinh sIn

QuVn th< ñang phát tri
Sau sinh sIn

Sau sinh sIn

ðang sinh sIn

ðang sinh sIn
Trư7c sinh sIn

Trư7c sinh sIn

QuVn th< Xn ñJnh

QuVn th< suy thoái

Hình 2.1. Tháp tuPi và ñUc ñi m phát tri n c@a quQn th

Khoa Môi trư ng

6

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Tj l2 gi>i tính là tj l2 s: lưMng gi&a các cá th ñ0c và các cá th cái. Trong t0 nhiên, tj l2
này thư ng là 1:1. Tuy v.y, tj l2 th0c t- có th khác nhau + tFng loài và tFng giai ño=n
khác nhau, ñ8ng th i còn ch5u s0 chi ph:i c@a môi trư ng.
2.2.2.4. S4 tăng trư[ng cWa quVn th<
i S0 thay ñPi s: lưMng cá th phI thu c vào các y-u t:: sinh, tK, nh.p cư, di cư. ð tính
toán s0 tăng trư+ng t0 nhiên c@a quQn th , ngư i ta chx tính tj l2 sinh và tK, còn b‚ qua
các thành phQn nh.p cư và di cư.
i ^ ñiTu ki2n không gi>i h=n vT thGc ăn và không gian s:ng, s0 tăng trư+ng c@a quQn th
theo công thGc (Verhulst, 1854):
i

dN
= r×N
dt

(2.2)

i

N là s: lưMng cá th c@a quQn th + th i ñi m t, dN/dt là chx s: gia tăng c@a c% quQn th →
dN/Ndt = r là chx s: gia tăng theo cá th hay h2 s: sinh trư+ng.
r=b–d
(2.3)
b: tj l2 sinh c@a quQn th (s: cá th sinh ra trên m t ñơn v5 kích c• c@a quQn th sau
th i gian t); d: tj l2 tK c@a quQn th (s: cá th ch-t ñi trên m t ñơn v5 kích c• c@a quQn th sau
kho%ng th i gian t).
r > 0 quQn th phát tri n ñ-n vô cùng;
r = 0 quQn th Pn ñ5nh;
r < 0 quQn th suy gi%m s: lưMng ñ-n tuy2t ch@ng.
i

Chuy n v-, l#y tích phân hai v- c@a phương trình (2.3) ta có:

N t = N 0 × e r ×t

(2.4)

ðây là phương trình có th d0 báo s: lưMng cá th c@a quQn th + th i ñi m t nào ñó
so v>i ban ñQu (N0). Trong ñó e là cơ s: logarit t0 nhiên (e = 2,72).
ðư ng cong bi u diJn hàm s: ñi lên không có gi>i h=n (Hình 2.2). ðó là ñư ng cong
lý thuy-t, bi u th5 ti\m năng sinh trư[ng c@a quQn th . ðư ng cong này thay ñPi theo loài và
phI thu c vào h2 s: sinh trư+ng r c@a chúng.
N

Nt

t

th i gian

Hình 2.2. ðư ng cong tăng trư[ng cWa quVn th< trong ñi\u ki%n không gi i h,n
Trên th0c t-, s0 tăng s: lưMng c@a quQn th luôn ch5u s0 chi ph:i b+i sHc t/i cWa môi
trư ng. Do v.y, s: lưMng c@a quQn th chx ñ=t ñưMc giá tr5 t:i ña mà môi trư ng cho phép.
V>i gi>i h=n ñó, quQn th không th tăng vô h=n mà tuân theo m t qui lu.t m>i, th hi2n dư>i
d=ng phương trình sau:
dN
K−N
= r×N×
(2.5)
dt
K
Trong ñó K: s: lưMng t:i ña quQn th có th ñ=t ñưMc trong ñiTu ki2n môi trư ng nh#t ñ5nh
hay sGc t%i c@a môi trư ng.
Khoa Môi trư ng

7

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


ðư ng cong bi u diJn c@a (2.5) sc có hình ch& S (Hình 2.3.).
N
K

Nt

t

th i gian

Hình 2.3. ðư ng cong tăng trư[ng quVn th< trong ñi\u ki%n gi i h,n.
2.2.2.5. S4 biEn ñ ng s5 lư^ng cá th< trong quVn th<
i S: lưMng cá th c@a m t quQn th thư ng không Pn ñ5nh mà thay ñPi theo mùa, theo năm,
phI thu c vào nh&ng y-u t: n i t=i c@a quQn th và các y-u t: môi trư ng. Có hai d=ng:
Bi-n ñ ng s: lưMng cá th theo chu kỳ (ngàyiñêm, mùa, năm,…)
Bi-n ñ ng s: lưMng cá th không theo chu kỳ (thiên tai, ô nhiJm, xâm nh.p ngo=i lai,…)

2.3. QuPn xã và các ñNc trưng c2a quPn xã
2.3.1. Khái ni2m
QuQn xã sinh v.t là t.p hMp c@a các quQn th cùng s:ng trong m t không gian nh#t ñ5nh
(sinh c%nh), + ñó có x%y ra s0 tương tác gi&a các sinh v.t v>i nhau.
2.3.2. Các ñCc trưng c$a qu#n xã
2.3.2.1. CIu trúc thành phVn loài và s5 lư^ng cá th< cWa t`ng loài: ñUc trưng này xác ñ5nh
tính ña d=ng sinh hOc c@a quQn xã.
i S0 ña d=ng vT loài trong quQn xã có quan h2 ñ-n s0 Pn ñ5nh c@a h2 sinh thái. ð ña d=ng
càng cao thì tính Pn ñ5nh sc càng cao và ngưMc l=i.
Tính ña d=ng ñUc trưng bang chx s: ña d=ng tính theo công thGc Shannon:
n

H = −∑ p i . ln p i
i =1

Trong ñó:
H i chx s: ña d=ng
n i s: loài trong quQn xã
pi i tj s: cá th c@a loài i trên tPng s: cá th t#t c% loài trong quQn xã (pi = 0 ~ 1)

2.3.2.2. CIu trúc v\ không gian:
S0 phân b: không gian c@a các sinh v.t trong quQn xã. S0 phân b: theo chiTu ngang
và theo ñư ng th•ng ñGng xác ñ5nh ñUc trưng c@a m„i quQn xã.
2.3.2.3. CIu trúc v\ dinh dưSng
i VT mUt dinh dư•ng, phân bi2t:
• Sinh v.t t0 dư•ng i sinh v.t có kh% năng tPng hMp ch#t h&u cơ cho cơ th tF các ch#t vô
cơ có + t0 nhiên và năng lưMng mUt tr i.
• Sinh v.t d5 dư•ng và sinh v.t phân h@y i sinh v.t ph%i s:ng nh vào ch#t h&u cơ c@a
sinh v.t khác.
i Trong quQn xã, m:i quan h2 dinh dư•ng gi&a các loài hình thành nên chuai thHc ăn và
m,ng lư i thHc ăn.
Khoa Môi trư ng

8

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


•Chuai thHc ăn: dãy các sinh v.t có m:i quan h2 dinh dư•ng v>i nhau. Trong m t chu„i
thGc ăn có 3 lo=i sinh v.t:
+ Sinh v.t s%n xu#t i ch@ y-u là cây xanh.
+ Sinh v.t tiêu thI i ch@ y-u là ñ ng v.t, có sinh v.t tiêu thI b.c 1, b.c 2,...
+ Sinh v.t phân h@y i các vi sinh v.t, phân h@y các ch#t h&u cơ thành vô cơ
(Sinh v.t s%n xu#t: sinh v.t t0 dư•ng, sinh v.t tiêu thI và phân h@y: sinh v.t d5 dư•ng).
Ví dI: Sâu ăn lá cây → Chim sâu ăn sâu → DiTu hâu ăn th5t chim → Vi khuSn phân h@y th5t
diTu hâu ch-t.
•M,ng lư i thHc ăn = t.p hMp các chu„i thGc ăn trong quQn xã.
i Phân tích chu„i thGc ăn có th th#y sinh kh:i c@a sinh v.t s%n xu#t luôn luôn l>n hơn
nhiTu so v>i sinh kh:i c@a sinh v.t tiêu thI b.c 1, và ñ-n lưMt nó, sinh v.t tiêu thI b.c 1
l=i l>n hơn nhiTu so v>i sinh v.t tiêu thI b.c 2,... Khi x-p ch8ng các b.c dinh dư•ng lên
nhau tF th#p ñ-n cao, ta ñưMc m t tháp ñưMc gOi là tháp dinh dưSng. Tháp dinh dư•ng có
th là tháp sinh kh:i hay tháp năng lưMng. Tháp sinh kh:i có th cuy n ñPi thành tháp
năng lư^ng theo nguyên tHc ñ:t cháy sinh kh:i sc thu ñưMc năng lưMng.
2.4. H( sinh thái và các ñNc trưng
2.4.1. Khái ni2m
i H2 sinh thái là m t phGc hMp th:ng nh#t c@a quQn xã sinh v.t v>i môi trư ng v.t lý xung
quanh, trong ñó có s0 tương tác gi&a các sinh v.t v>i nhau và gi&a sinh v.t v>i môi
trư ng thông qua chu trình v.t ch#t và dòng năng lưMng.
i Ví dI vT h2 sinh thái: m t cánh rFng, m t cánh ñ8ng, m t cái h8,...
i C#u trúc c@a h2 sinh thái bao g8m 4 thành phQn:

Môi trư ng: ch#t vô cơ, ch#t h&u cơ, các y-u t: v.t lý như nhi2t ñ , ánh sáng,...

Sinh v.t s%n xu#t

Sinh v.t tiêu thI

Sinh v.t phân h@y
i
Phân bi2t: h2 sinh thái t0 nhiên (vd. ao h8) và h2 sinh thái nhân t=o (vd. b nuôi cá).
2.4.2. ðCc trưng cơ b,n c$a h2 sinh thái
2.4.2.1. Vòng tuVn hoàn v t chIt
i
Trong h2 sinh thái, v.t ch#t ñi tF môi trư ng ngoài vào cơ th các sinh v.t, r8i tF sinh v.t
này sang sinh v.t kia theo chu„i thGc ăn, r8i l=i tF các sinh v.t phân h@y thành các ch#t vô
cơ ñi ra môi trư ng (còn gOi là
Quang h^p
CO2
Glucid
vòng tuQn hoàn sinhiñ5aihoá).
Khí quyMn
(th^c v_t xanh)
i
Có nhiTu chu trình ñã ñưMc xây
d0ng: chu trình nư>c, carbon, nitơ,
phospho,…Ví dI chu trình carbon
ð`ng v_t ăn cb
Xác
h&u cơ t0 nhiên + hình 2.4. Con
ch;t
Hô hIp
ñ`ng
ngư i ñã can thi2p vào chu trình
th^c
carbon t0 nhiên thông qua 2 cách
ð`ng v_t ăn thct b_c 1
v_t
chính: ñ:t các nhiên li2u (than, dQu
m‚, c@i, g„) và phá rFng, m t con
ð`ng v_t ăn thct b_c cao
ñư ng làm tăng lưMng CO2 th%i
vào khí quy n và m t con ñư ng
làm gi%m “b ” h#p thI CO2.
Sinh v t phân hud

Hình 2.4. Sơ ñb chu trình carbon hTu cơ
2.4.2.2. Dòng năng lư^ng
Khoa Môi trư ng

9

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


i

Ngu8n năng lưMng cung c#p cho các h2 sinh thái tF bGc x= MUt tr i. Năng lưMng này khi
ñ-n ñưMc Trái ñ#t chx có kho%ng 50% ñi vào h2 sinh thái, s: còn l=i chuy n thành nhi2t
năng (ph%n x=).

i

Sinh v.t s%n xu#t (th0c v.t) chx sK dIng 1% tPng năng lưMng ti-p nh.n này ñ chuy n
sang d=ng hóa năng d0 tr& dư>i d=ng ch#t h&u cơ nh quá trình quang hMp:
6 CO2 + 6 H2O

BGc x= mUt tr i

C6H12O6 + 6 O2

Di2p lIc

i

i

Ti-p tIc, cG qua m„i b.c dinh dư•ng (SV s%n xu#t → SV tiêu thI 1→ SV tiêu thI 2 →…)
chx 10% năng lưMng ñưMc tích lũy và chuy n cho b.c ti-p theo; 90% th#t thoát dư>i d=ng
nhi2t. Như v.y, theo chu„i thGc ăn, càng lên cao năng lưMng tích lũy càng gi%m (h2 s:
0,1) (Hình 2.5).
Khi ñ ng v.t và th0c v.t ch-t, phQn năng lưMng dư>i d=ng ch#t h&u cơ + cơ th chúng
ñưMc vi sinh v.t phân h@y sK dIng và 90% th#t thoát d=ng nhi2t.
Như v y, tXng năng lư^ng Mft tr i cung cIp cho th4c v t quang h^p hVu như thoát vào
môi trư ng dư i d,ng nhi%t → dòng năng lư^ng trong h% sinh thái không tuVn hoàn.
90% d;ng
nhi2t

MNt
Tr i
Năng lư^ng
Mft Tr i
(100.000 E.U)

90% d;ng
nhi2t

1%

10%

Th4c v t chk dùng 1%
ñ< quang h^p
(1.000 E.U)

ð ng v t ăn cg tiêu th
ð ng v t ăn thJt tiêu th 10%
10% th4c v t tích lũy ñư^c ñ ng v t ăn cg tích lũy ñư^c
(10 E.U)
(100 E.U)

10%

Hình 2.5. Sơ ñb dòng năng lư^ng h% sinh thái ñbng cg (E.U = ñơn vJ năng lư^ng)
2.4.2.3. S4 tiEn hóa cWa h% sinh thái
i Theo th i gian, h2 sinh thái có quá trình phát sinh và phát tri n ñ ñ=t ñưMc tr=ng thái Pn
ñ5nh lâu dài – tGc tr=ng thái ñxnh c0c (climax). Quá trình này gOi là s0 di2n thE sinh thái.
N-u không có nh&ng tác ñ ng ngŽu nhiên thì diJn th- sinh thái là m t quá trình ñ5nh
hư>ng, có th d0 báo ñưMc.
i Thư ng phân bi2t các d=ng diJn th- sau:
• diJn th- sơ c#p (hay nguyên sinh) – tF m t môi trư ng tr:ng
• diJn th- thG c#p i + môi trư ng ñã có s“n m t quQn xã nh#t ñ5nh
• diJn th- phân h@y – môi trư ng bi-n ñPi theo hư>ng b5 phân h@y dQn dQn.
2.4.2.4. Cân bjng sinh thái
i Cân bang sinh thái là m t tr=ng thái mà + ñó s: lưMng cá th c@a các quQn th + tr=ng thái
Pn ñ5nh, hư>ng t>i s0 thích nghi cao nh#t v>i ñiTu ki2n môi trư ng. Ví dI: ^ m t ñiTu
ki2n thu.n lMi nào ñó, sâu bO phát tri n m=nh làm s: lưMng chim sâu cũng tăng theo. Khi
s: lưMng chim sâu tăng quá nhiTu thì s: lưMng sâu bO b5 gi%m ñi nhanh chóng.
i Các h2 sinh thái t0 nhiên ñTu có kh% năng t0 ñiTu chxnh ñ ñ=t tr=ng thái cân bang. Cân
bang sinh thái ñưMc thi-t l.p sau khi có tác ñ ng bên ngoài là cân bang m>i, khác v>i cân
bang ban ñQu.
i Có hai cơ ch- chính ñ h2 sinh thái th0c hi2n s0 t0 ñiTu chxnh:
+ ðiTu chxnh ña d=ng sinh hOc c@a quQn xã (s: loài, s: cá th trong các quQn th )
+ ðiTu chxnh các quá trình trong chu trìnhiñ5aihóa gi&a các quQn xã.
Khoa Môi trư ng

10

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


i

Tuy nhiên m„i h2 sinh thái chx có kh% năng t0 thi-t l.p cân bang trong m t ph=m vi nh#t
ñ5nh c@a tác ñ ng. Khi cư ng ñ tác ñ ng quá l>n, vưMt ra ngoài gi>i h=n, h2 sinh thái sc
b5 m#t cân bang, dŽn ñ-n bi-n ñPi, suy thoái, th.m chí h@y di2t.
i Ví dI: các con sông, ao h8 t0 nhiên khi nh.n nh&ng lưMng nư>c th%i trong ph=m vi nh#t
ñ5nh có kh% năng phân h@y ch#t th%i ñ phIc h8i l=i tr=ng thái ch#t lưMng nư>c i gOi là quá
trình t0 làm s=ch. Nhưng khi các ngu8n th%i quá nhiTu, kh% năng t0 ñiTu chxnh không còn,
nư>c sông, h8 sc b5 ô nhiJm.
i H2 sinh thái có tính ña d=ng sinh hOc càng cao thì kh% năng t0 thi-t l.p cân bang càng l>n.
2.4.2.5. NhTng tác ñ ng cWa con ngư i lên cân bjng các h% sinh thái t4 nhiên
Con ngư i tác ñ ng vào cân bang sinh thái thông qua các ho=t ñ ng s:ng và phát
tri n:
Săn bHn và ñánh bHt quá mGc; săn bHt các loài ñ ng v.t quý hi-m làm suy gi%m nhanh s:
lưMng cá th m t s: loài nh#t ñ5nh;
ChUt phá rFng t0 nhiên l#y g„, l#y ñ#t canh tác và xây d0ng công trình (ñô th5, khu công
nghi2m) làm m#t nơi cư trú c@a ñ ng th0c v.t.
ðưa vào môi trư ng t0 nhiên quá nhiTu các ch#t th%i tF sinh ho=t, s%n xu#t; dŽn ñ-n phá
v• cân bang các h2 sinh thái t0 nhiên, gây ô nhiJm môi trư ng. Ví dI: phát th%i nhiTu
CO2 → hi2u Gng nhà kính → #m lên toàn cQu → nư>c bi n dâng → bi-n m#t các h2 sinh
thái rFng ng.p mUn.
Trong s%n xu#t công nghi2p, ñưa vào các h2 sinh thái t0 nhiên các hMp ch#t nhân t=o mà
sinh v.t không có kh% năng phân huj (ví dI dioxin); trong nông nghi2p, lai t=o và ñưa vào
t0 nhiên các loài sinh v.t m>i làm thay ñPi cân bang sinh thái t0 nhiên.
Các ho=t ñ ng phát tri n cơ s+ h= tQng, công trình xây d0ng ngăn c%n các chu trình tuQn
hoàn t0 nhiên. Ví dI: ñHp ñ.p, xây nhà máy thuj ñi2n, phá rFng ñQu ngu8n,... làm ngăn
c%n chu trình nư>c. ….

Khoa Môi trư ng

11

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Chương 3. DÂN Sh VÀ MÔI TRƯ NG
3.1. Các thông s- cơ bIn c2a dân s- h3c
3.1.1. TJ l2 sinh: là s: tr” sinh ra trên 1000 ngư i dân trong 1 năm. S: tr” thì tính cho c% năm,
còn dân s: thì l#y s: li2u vào gi&a năm .
3.1.2. TJ l2 tK: là s: ngư i ch-t tính trên 1000 ngư i dân trong 1 năm.
3.1.3. TJ l2 tăng dân s : là hi2u s: gi&a tj l2 sinh và tj l2 tK (r = b i d).
i Các tj l2 sinh tK như ñã nói + trên ñưMc gOi là tj l2 sinh tK thô, do nó không thông tin gì vT s0
khác nhau gi&a các nhóm tuPi. Do v.y, các nhà dân s: hOc ñưa thêm m t s: chx s: n&a:
+ Td l% sinh s/n chung GFR: s: lưMng tr” ñưMc sinh ra c@a 1.000 phI n& + ñ tuPi tF 15 i 44,
tGc là nhóm tuPi sinh ñ” c@a n& gi>i.
+ Td l% sinh s/n nguyên NRR: s: con gái do m t phI n& (hay nhóm phI n&) sinh ra trong
su:t cu c ñ i mình. N-u NRR > 1 thì dân s: #y ñang tăng, và ngưMc l=i n-u NRR <1 thì
dân s: #y ñang gi%m. Còn khi NRR = 1 thì dân s: #y ñGng yên.
+ Td l% sinh s/n tXng c ng TFR: s: con sinh ra tính cho m t cUp vM ch8ng.
3.2. Thành phPn tuki và tháp tuki
i C#u trúc dân s: th hi2n qua thành phQn tuPi và tj l2 gi>i tính, thư ng ñưMc bi u diJn bang
tháp tuPi (hay tháp dân s:).
i Trên tháp dân s::
+ Nhóm tuPi ≤ 15 i dư>i tuPi lao ñ ng và sinh ñ”
+ Nhóm tuPi 15 ~ 64 i tuPi lao ñ ng và sinh ñ” c@a dân s:
+ Nhóm tuPi ≥ 65 i tuPi già không lao ñ ng, phI thu c vào xã h i.
Các nư>c có s: dân ≤15 tuPi chi-m tj l2 l>n → d#u hi2u bùng nP dân s: trong tương lai
gQn.
i Hình d=ng tháp tuPi th hi2n c#u trúc tuPi c@a dân s:; ví dI, tháp nhOn dQn chGng t‚ dân s:
tr”.
3.3. S^ phân b- và s^ di chuyMn dân cư
i Dân cư phân b: không ñTu trên Trái ñ#t, hơn n&a s0 phân b: cũng thay ñPi theo th i
gian do s0 di cư và thay ñPi tj l2 tăng dân s:.
i ðUc trưng cho s0 phân b: dân cư là m.t ñ dân s:: s: dân/ñơn v5 di2n tích (thư ng là
1km2).
i ðUc trưng c@a loài ngư i Homo sapiens là s0 di cư. TF m t ngu8n g:c lúc ñQu + Châu
Phi, các nhóm ngư i ñã to% ñi chi-m cG t#t c% các vùng ñ#t c@a hành tinh.
i Có 2 phương thGc di chuy n dân cư ch@ y-u:
(1). TO lãnh thP này sang lãnh thP khác, do các nguyên nhân:
+ sGc ép dân s: quá l>n (thFa dân s:, thi-u tài nguyên)
+ chênh l2ch gi&a các qu:c gia vT trình ñ phát tri n công ngh2 và kinh t(2). Di cư nông thônRthành th9, do các nguyên nhân:
+ nhu cQu lao ñ ng bP sung tF nông thôn (+ các nư>c phát tri n)
+ dân s: + nông thôn quá thFa và ñ i s:ng khó khăn (+ các nư>c ch.m phát tri n)
3.4. Lcch sl gia tăng dân s- th; gi7i
i S: li2u th:ng kê dân s: m>i có ñưMc tF 1650. TF m.t ñ dân c@a các b l=c nguyên thuj
còn s:ng ñ-n ngày nay, có th ư>c tính vào năm 8000 trư>c công nguyên, dân s: th- gi>i
chx kho%ng 5 tri2u ngư i. Bi-n ñ ng dân s: th- gi>i + nh&ng m:c tăng g#p ñôi như trong
B%ng 3.1.
Khoa Môi trư ng

12

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


BIng 3.1. Th i gian tăng gIp ñôi dân s5 thE gi i
M:c th i gian
8000 trư>c Công nguyên (CN)
ðQu CN

Dân s: th- gi>i

Th i gian tăng g#p ñôi (năm)

~5 tri2u
200i300 tri2u

1650 sau CN

~500 tri2u

1850 sau CN

1 tj

1930 sau CN

2 tj

1975 sau CN

4 tj

1600
200
80
45

Như v.y không chx là dân s: tăng mà c% kho%ng th i gian ñ dân s: tăng g#p ñôi cũng
ngày càng ngHn l=i.
3.4.1. Giai ño,n t` kh[i thud ñEn cu c cách m,ng nông nghi%p (7000s5500 trư c CN)
TP tiên loài ngư i xu#t hi2n vài tri2u năm trư>c ñây ư>c tính kho%ng 125.000 ngư i và
t.p trung s:ng + Châu Phi ngày nay. Ngay tF khi #y, tP tiên c@a chúng ta ñã có m t nTn văn
hoá “sáng t=o” ñưMc gOi là “cách m,ng văn hóa” th i nguyên thuj, truyTn tF ñ i trư>c ñ-n
ñ i sau.
S0 ti-n hoá vT văn hoá ñã có m t s: tác ñ ng t>i s0 gia tăng dân s:. Dân s: th i kỳ
này có tj l2 sinh kho%ng 4i5 %. Ti-n b vT văn hoá làm gi%m nhiTu tj l2 tK. Tj l2 tK dư>i
mGc tj l2 sinh m t chút và tj l2 tăng dân s: th i kỳ này ñưMc tính là 0,0004%.
3.4.2. Giai ño,n cách m,ng nông nghi%p (t` năm 7000s5500 trư c CN ñEn năm 1650)
Các nghiên cGu kh%o cP cho th#y canh nông ñã xu#t hi2n vào kho%ng 7000 i 5500 năm
trư>c Công nguyên + vùng Trung ðông tGc là Iran, IrHc ngày nay. ðây th0c s0 là bư>c ngoUt
quy-t ñ5nh ñ-n l5ch sK ti-n hoá c@a nhân lo=i. K-t qu% c@a nó là tj l2 sinh tăng lên trong khi tj l2
tK gi%m ñi. L.p lu.n có lý + ñây là do t0 túc ñưMc lương th0c, th0c phSm, ngu8n dinh dư•ng
phong phú hơn, tj l2 sinh tăng sau ñó là vi2c s%n xu#t ñưMc lương th0c t=i ch„ ñã cho phép con
ngư i ñ5nh cư t=i m t nơi. Con ngư i ñã có d0 tr& thGc ăn vào kho ñ dùng lâu dài. S%n xu#t nông
nghi2p phát tri n, nhà nông có kh% năng nuôi s:ng không chx gia ñình mình. Các thành viên c@a
c ng ñ8ng chuy n sang các ho=t ñ ng khác. MGc s:ng ñưMc c%i thi2n ñã thúc ñSy gia tăng dân s:.
TuPi thO c@a con ngư i + giai ño=n này cao hơn so v>i giai ño=n trư>c.
3.4.3. S4 gia tăng dân s5 vào giai ño,n ti\n công nghi%p (1650 s 1850)
Gi&a th- kj XVII là m t giai ño=n Pn ñ5nh và hòa bình sau ch- ñ kinh t- phong ki-n.
Cùng v>i cu c cách m=ng nông nghi2p + Châu Âu thì cu c cách m=ng thương m=i cũng ñang
tr+ thành ñ ng l0c chính. Nó ñã phát tri n nhanh chóng + th- kj XVIII. Giá nông s%n tăng và
nhu cQu cung c#p cho các thành ph: tăng ñã làm cho nông nghi2p càng phát tri n. Hàng lo=t
cây, con, nuôi tr8ng ñã xu#t hi2n. Tr8ng trOt và chăn nuôi ñã phát tri n, n=n ñói b5 ñSy lùi, d5ch
b2nh ít x%y ra. K-t qu% là dân s: trên th- gi>i trư>c h-t là Châu Âu tăng vOt.
3.4.4. S4 chuyS0 chuy n ti-p dân s: là quá trình chuy n ñPi dân s: c@a m t s: qu:c gia tF vi2c có tj l2
sinh và tj l2 tK cao sang tj l2 sinh và tj l2 tK th#p. Nhìn chung, quá trình chuy n ti-p dân s:
bao g8m 3 giai ño=n:
Giai ño,n 1: Trong th i kỳ ñQu c@a cu c cách m=ng công nghi2p, các qu:c gia phương
Tây có tj l2 sinh và tK cao. Tj l2 sinh cao do nhu cQu ñông con ñ lao ñ ng trong các nông
tr=i, còn tj l2 tK cao do b2nh t.t và thi-u v2 sinh. Do tj l2 sinh cao và tj l2 tK cũng cao nên
dân s: tương ñ:i Pn ñ5nh và s0 gia tăng dân s: trong giai ño=n này tương ñ:i ch.m. Thxnh
tho%ng có m t vài b2nh d5ch làm gia tăng tj l2 tK trong m t vài năm.
Giai ño,n 2: vào gi&a th- kj 18, tj l2 tK + các nư>c Châu Âu gi%m xu:ng th#p ch@ y-u
nh vào vi2c c%i thi2n ñiTu ki2n sinh ho=t do cu c cách m=ng công nghi2p t=o ra. Tuy nhiên
Khoa Môi trư ng

13

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


tj l2 sinh vŽn còn cao, ñiTu ñó làm cho dân s: + Châu Âu tăng vOt trong th i gian này. Sau
ñó, nh có công nghi2p hoá, ñiTu ki2n s:ng ñưMc c%i thi2n thì yêu cQu ñông con cái ñ lao
ñ ng không còn ý nghĩa n&a và khuynh hư>ng thích s:ng ñ c thân tăng lên. Thêm vào ñó,
giáo dIc ñưMc nâng cao, k- ho=ch hoá gia ñình ñưMc th0c hi2n t:t hơn ñã làm cho tj l2 sinh
gi%m xu:ng + các nư>c phát tri n trong su:t th- kj 20. Dân s: trong giai ño=n này vŽn còn
tăng nhưng ñã bHt ñQu có xu hư>ng h= xu:ng.
Giai ño,n 3: Vào cu:i th- kj 20, tj l2 sinh và tj l2 tK + các nư>c phát tri n ñTu + mGc
th#p, tuy nhiên tj l2 sinh có cao hơn tj l2 tK m t ít (ví dI như + M_ là 14/9) hay + m t s:
nư>c khác tj l2 sinh th#p hơn tj l2 tK (ví dI như + ðGc là 9/11). S0 di dân tF các nư>c kém
phát tri n vào các nư>c phát tri n trong giai ño=n này ñã góp phQn vào vi2c gia tăng dân s:
ñ:i v>i các nư>c phát tri n.
3.4.5. S4 gia tăng dân s5 thE gi i [ thE kd XX và hi%n nay
Quá trình chuy n ti-p dân s: trên ñây + các nư>c phương Tây còn ti-p diJn sang c% +
th- kj XX. MUc dù có tj l2 sinh gi%m và có m t s: lưMng l>n dân di cư sang Châu M_ nhưng
nhiTu nư>c Châu Âu vŽn có dân s: tăng ñáng k .
Tj l2 tăng bình quân hàng năm c@a dân s: th- gi>i là kho%ng 0,8%. TF năm 1850 i
1950 dân s: th- gi>i tăng tF 1 tj lên 2,5 tj ngư i.
Sang th- kj XX, khuynh hư>ng trên thay ñPi dQn. ð-n nh&ng năm 1930 + m t vài nư>c
Châu Âu tj l2 sinh gi%m xu:ng nhanh hơn tj l2 tK và làm cho s0 gia tăng dân s: ch&ng l=i.
Sau chi-n tranh th- gi>i thG hai, ñiTu ki2n sinh s:ng ñưMc c%i thi2n nhiTu, tj l2 sinh tăng cao
hơn tj l2 tK ñ bù ñHp l=i nh&ng tPn th#t vT ngư i trong chi-n tranh, tình tr=ng này kéo dài
ñ-n nh&ng năm 1960. Sau nh&ng năm 1940 i1950 do ñSy lùi ñưMc d5ch b2nh nên tj l2 tK gi%m
ñáng k .
TF nh&ng năm 1940, dân s: th- gi>i bư>c vào giai ño=n m>i: chuy n tj l2 sinh và tK
cao sang tj l2 sinh cao còn tj l2 tK th#p. Ta có giai ño=n bùng nP dân s:. N-u quãng th i gian
1940 i1950 tj l2 tăng dân s: hàng năm c@a th- gi>i là 0,9% thì tF năm 1950 i1960 con s: này
là 1,8% và tF nh&ng năm 1960 ñ-n nay tj l2 tăng dân s: hàng năm dao ñ ng trong kho%ng 1,7%
ñ-n 2,1%.
Dân s: th- gi>i kho%ng 6,446 tj ngư i (2005) v>i tj l2 tăng dân s: hàng năm là 1,14%.
Trong s: 237 nư>c ñưMc th:ng kê, thì các nư>c ñang phát tri n có chi-m m t tj l2 dân s:
ñáng k . D0 ki-n tF nay ñ-n năm 2030 dân s: th- gi>i sc tăng thêm 3,6 tj ngư i, trong ñó
96% thu c vT các nư>c ñang phát tri n, v>i tj l2 tăng dân s: là 2,1%. Châu Phi tăng nhanh
nh#t, d0 ki-n sc g#p ñôi trong vòng 23 năm, Châu M_ La tinh là 30 năm và Châu Á là 35
năm.
3.5. Dân s- Vi(t Nam
3.5.1. Dân s và tJ l2 tăng dân s
i ðQu CN nư>c ta có kho%ng 1 tri2u ngư i, th i Gia Long i 5 tri2u, th i T0 ðGc i 8 tri2u,
năm 1943 i21 tri2u, năm 1975 – 47,6 tri2u.
i Dân s: Vi2t Nam năm 2005 là 83,12 tri2u ngư i (Ngubn: TXng c c Th5ng kê,
http://www.gso.gov.vn/). Theo s: li2u tF www.prb.org thì năm 2005, Vi2t Nam là nư>c
ñông dân thG 3 + ðông Nam Á sau Indonesia và Philippines (Indonesia: 221,9 tri2u;
Philippine 84.8 tri2u, Vi2t Nam: 83,3 tri2u).
i Tj l2 tăng dân s:
+ Trư>c 1945, tj l2 sinh và tK + Vi2t Nam ñTu cao (5~6% và 4~5%)
+ Th i kỳ 1945i1974: dù có chi-n tranh nhưng tj l2 sinh vŽn cao, dân s: vŽn tăng (tj l2
tăng dân s: t0 nhiên + miTn BHc: 2,8~3,4%, miTn Nam: ~3,0%)
+ TF 1979 i nay: tj l2 tăng dân s: có chiTu hư>ng gi%m, ví dI: th i kỳ 1979i1989 là
2,1%/năm, th i kỳ 1989 i1999 là 1,8%/năm (Ngubn: Báo cáo hi%n tr,ng môi trư ng
Vi%t Nam 1999)
Khoa Môi trư ng

14

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Quy mô dân s- c% nư>c năm 2006 ư>c tính 84,11 tri2u ngư i, tăng 1,21% so v>i dân s: năm 2005 (năm
2005 tăng 1,31%), trong ñó dân s: nam 41,33 tri2u, n& 42,78 tri2u. Dân s: thành th5 22,82 tri2u ngư i,
tăng nhanh do t:c ñ ñô th5 hoá nh&ng năm gQn ñây và chi-m 27,1% s: dân năm 2006; dân s: nông thôn
61,29 tri2u ngư i.
Theo ñiTu tra bi-n ñ ng dân s:, k- ho=ch hoá gia ñình 1/4/2006, mGc sinh ñã gi%m m=nh trong vòng m t
năm trư>c th i ñi m ñiTu tra (tính tF 1/4/2005 ñ-n 31/3/2006) và ñã ñ=t mGc bình quân m t phI n& sinh
2,1 con. Tj su#t sinh thô chx còn 17,4%0 là mGc th#p nh#t tF trư>c ñ-n nay. Tj su#t ch-t thô là 5,3
phQn nghìn, có giao ñ ng trong các vùng ñ5a lý kinh t- và theo cơ c#u dân s: theo ñ tuPi.
(Ngubn: TXng c c th5ng kê, http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=5733)

3.5.2. CUu trúc dân s
i Vi2t Nam là nư>c có c#u trúc dân s: tr”, có th th#y ñiTu ñó qua các tháp dân s: năm
1999 và 2004 (hình 3.1). Tuy nhiên, dân s: nư>c ta ñã bHt ñQu có xu hư>ng lão hoá v>i tj
trOng ngư i già ngày càng tăng.
i Tj l2 gi>i tính có s0 thay ñPi gi&a các txnh, các vùng do %nh hư+ng c@a di dân và do h.u
qu% c@a chi-n tranh.

Hình 3.1. Tháp dân s: Vi2t Nam năm 1999 và 2005 (Ngubn: TXng c c Th5ng kê)
3.5.3. Phân b dân cư
i Dân s: Vi2t Nam t.p trung ch@ y-u vào các txnh, thành ph: ñ8ng bang BHc B , Nam B
và duyên h%i miTn Trung (chi-m 75% c% nư>c năm 1989; 78% năm 2005)
i M.t ñ dân s: Vi2t Nam thu c lo=i cao trên th- gi>i (năm 1999 là 230,6 ngư i/km2, g#p
5,7 lQn m.t ñ trung bình th- gi>i; năm 2005 là 252 ngư i/km2, cao g#p gQn 6 lQn).
i M.t ñ dân s: không ñTu gi&a các khu v0c, ví dI ñ8ng bang sông H8ng: 1218 ngư i/km2,
ðông BHc: 147 ngư i/km2, Tây BHc: 69 ngư i/km2, Tây Nguyên: 87 ngư i/km2, ðông
Nam B : 387 ngư i/km2, ð8ng Bang sông CKu Long: 435 ngư i/km2 (S5 li%u 2005,
Ngubn: TXng c c Th5ng kê, http://www.gso.gov.vn/). S0 khác bi2t l>n c@a các ngu8n tài
nguyên thiên nhiên và môi trư ng gi&a các vùng ñã %nh hư+ng rõ nét t>i phân b: dân cư
và kinh t- + Vi2t Nam.
3.5.4. Chi n lưXc dân s qu c gia
i MUc dù mGc sinh gi%m nhanh, nhưng qui mô dân s: Vi2t Nam ngày m t l>n do dân s:
tăng thêm trung bình m„i năm còn + mGc cao. TF nay ñ-n năm 2010, trung bình m„i năm
dân s: Vi2t Nam tăng thêm kho%ng 1 tri2u ngư i. V#n ñT dân s: bao g8m c% qui mô, cơ
c#u, ch#t lưMng dân s: và phân b: dân cư, là nh&ng thách thGc l>n ñ:i v>i s0 phát tri n
bTn v&ng ñ#t nư>c và nâng cao ch#t lưMng cu c s:ng nhân dân c% hi2n t=i và trong tương
lai.
Khoa Môi trư ng

15

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


i

Trong chi-n lưMc phát tri n kinh t- xã h i Vi2t Nam giai ño=n 2001 i 2010, Chi-n lưMc
dân s: Vi2t Nam 2001 i 2010 là m t b ph.n c@a chi-n lưMc phát tri n kinh t-ixã h i, là
nTn t%ng quan trOng trong trong chi-n lưMc phát tri n con ngư i c@a ð%ng và nhà nư>c.
Chi-n lưMc này t.p trung gi%i quy-t các nhi2m vI vFa có tính c#p bách vFa có tính lâu dài
thu c lĩnh v0c dân s: gHn v>i phát tri n trên cơ s+ nh&ng ưu tiên phát tri n c@a ñ#t nư>c
trong th.p kj ñQu c@a th- kj 21 và ñ5nh hư>ng c@a h i ngh5 qu:c t- vT Dân s: và Phát
tri n 1994. Th0c hi2n t:t các mIc tiêu c@a chi-n lưMc dân s: là tr0c ti-p góp phQn nâng
cao ch#t lưMng cu c s:ng, phát tri n ngu8n nhân l0c ch#t lưMng cao ñ phIc vI ti-n trình
công nghi2p hoá và hi2n ñ=i hoá ñ#t nư>c.
i Căn cG vào b:i c%nh kinh t- i xã h i, nh&ng thách thGc c@a v#n ñT dân s: ñ:i v>i s0 phát
tri n bTn v&ng và ñ5nh hư>ng c@a chi-n lưMc phát tri n kinh t- xã h i 2001 i 2010, Chi-n
lưMc dân s: 2001 i 2010 sc t.p trung gi%i quy-t các v#n ñT sau:
+ Ti-p tIc gi%m sGc ép c@a s0 gia tăng dân s: nham s>m Pn ñ5nh qui mô dân s: + mGc
hMp lý
+ Gi%i quy-t ñ8ng b , tFng bư>c và có trOng ñi m tFng y-u t: c@a ch#t lưMng, cơ c#u dân
s: và phân b: dân cư ñ ngu8n nhân l0c th0c s0 tr+ thành th- m=nh và tài s%n vô giá c@a
ñ#t nư>c cho c% hi2n t=i và mai sau.
+ Xây d0ng và ki2n toàn cơ s+ d& li2u qu:c gia vT dân cư, l8ng ghép y-u t: dân s: trong
vi2c ho=ch ñ5nh chính sách và l.p k- ho=ch.
MIc tiêu tPng quát c@a Chi-n lưMc dân s: Vi2t Nam 2001 i 2010 là "Th4c hi%n gia ñình ít
con, kho~ m,nh, tiEn t i Xn ñJnh qui mô dân s5 [ mHc h^p lý ñ< có cu c s5ng Im no h,nh
phúc, nâng cao chIt lư^ng dân s5, phát tricVu công nghi%p hoá, hi%n ñ,i hoá góp phVn vào s4 phát tri
3.6. M-i quan h( gina dân s-Vtài nguyên và môi trư ng
3.6.1. Tác ñ ng môi trư ng c$a s& gia tăng dân s
i Tác ñ ng môi trư ng c@a s0 gia tăng dân s: có th lưMng hóa bang công thGc:
I=C×P×E
Trong ñó:
I (Intensity) = cư ng ñ tác ñ ng ñ-n môi trư ng
C (Consumption) = y-u t: liên quan mGc tiêu thI tài nguyên cho m t ñQu ngư i
P (Population) = y-u t: gia tăng dân s:
E (Effects) = y-u t: liên quan h.u qu% môi trư ng do tiêu thI m t ñơn v5 tài nguyên
Ví dI: sau 20 năm, dân s: c@a m t nư>c tăng g#p 1,2 lQn; mGc tiêu thI tài nguyên ñQu
ngư i tăng 1,5 lQn; tác ñ ng môi trư ng khi tiêu thI 1 ñơn v5 tài nguyên tăng 2 lQn ⇒ cư ng
ñ tác ñ ng ñ-n môi trư ng tăng lên 3,6 lVn vì: I = 1,2P0 x 1,5C0 x 2E0 = 3,6I0
i Tác ñ ng c@a s0 gia tăng dân s: ñ-n môi trư ng bi u hi2n + các khía c=nh liên quan ñ-n
các chGc năng c@a môi trư ng:

T=o ra sGc ép l>n vT không gian s:ng cho con ngư i (gi%m dQn di2n tích ñ#t/ngư i);

T=o ra sGc ép l>n lên tài nguyên thiên nhiên và môi trư ng Trái ñ#t do khai thác quá
mGc các ngu8n tài nguyên;

T=o ra các ngu8n th%i t.p trung vưMt quá kh% năng t0 phân h@y c@a môi trư ng t0
nhiên trong các khu v0c ñô th5, khu s%n xu#t nông nghi2p, công nghi2p;

Làm suy gi%m kh% năng c@a môi trư ng trong h=n ch- thiên tai, s0 c:; th.m chí gia
tăng nguy cơ tai bi-n t0 nhiên;

Ngoài ra, s0 gia tăng dân s: ñô th5 và hình thành các thành ph: l>n, các siêu ñô th5,
làm cho môi trư ng cIc b + các khu v0c này b5 suy thoái nghiêm trOng. Các v#n ñT
xã h i trong ñô th5 ngày càng khó khăn.
Khoa Môi trư ng

16

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


3.6.2. Quan h2 gi a dân s và tài nguyên
i Dân s5 và tài nguyên ñIt ñai: Hàng năm trên th- gi>i có gQn 70.000 km2 ñ#t canh tác b5
hoang m=c hóa do s0 gia tăng dân s:. Hoang m=c hóa ñang ñe dOa gQn 1/3 di2n tích Trái
ñ#t, %nh hư+ng ñ-n cu c s:ng c@a ít nh#t 850 tri2u ngư i. M t di2n tích l>n ñ#t canh tác
b5 nhiJm mUn và không còn kh% năng tr8ng trOt do tác ñ ng gián ti-p c@a con ngư i.
i Dân s5 và tài nguyên r`ng: Dân s: gia tăng dŽn ñ-n thu h p di2n tích rFng do các nhu
cQu: khai thác g„ phIc vI xây d0ng và sinh ho=t, phá rFng làm rŽy, m+ ñư ng giao thông,
nuôi tr8ng th@y s%n,... Ư>c tính 80% nguyên nhân suy gi%m rFng nhi2t ñ>i trên th- gi>i là
do gia tăng dân s:. ^ Vi2t Nam, tính trung bình tF 1975 ñ-n 2003, di2n tích rFng gi%m ñi
2,5% Gng v>i mGc tăng dân s: 1%.
i Dân s5 và tài nguyên nư c: Tác ñ ng chính c@a vi2c gia tăng dân s: ñ:i v>i tài nguyên
nư>c như sau:
+ làm gi%m di2n tích mUt nư>c (ao, h8, sông ngòi,…)
+ làm ô nhiJm các ngu8n nư>c do ch#t th%i sinh ho=t, s%n xu#t công i nông nghi2p,…
+ làm thay ñPi ch- ñ th@y văn dòng ch%y sông su:i.
Chương trình nghiên cGu vT nư>c c@a UNESCO chx rõ ra rang, năm 1985 các ngu8n
nư>c s=ch trên Trái ñ#t trên ñQu ngư i còn d8i dào v>i trên 33.000 m3/ngư i/năm, nhưng hi2n
nay ñã gi%m xu:ng chx còn 8.500 m3/ngư i/năm.
i Dân s5 và khí quyc phát tri n và ñang phát tri n ch5u gQn
2/3 trách nhi2m trong vi2c gia tăng lưMng CO2.
ð•c thêm: ‚nh hư[ng cWa dân s5 v i môi trư ng. http://www.nea.gov.vn/nIndex.asp?ID=18130

3.7. Các h3c thuy;t, chính sách và chương trình dân s3.7.1. Các h[c thuy t v6 dân s
i

HOc thuy-t Mantuyt vT dân s:: dân s: tăng theo c#p s: nhân, nhưng lương th0c th0c
phSm, phương ti2n sinh ho=t tăng theo c#p s: c ng dŽn ñ-n nghèo ñói, khai phá quá mGc
tài nguyên thiên nhiên, phá ho=i môi trư ng,... Do v.y thiên tai và chi-n tranh d5ch b2nh
có th h=n ch- dân s:.

i

HOc thuy-t MáciLê: Căn cG vào ñiTu ki2n t0 nhiên, kinh t- xã h i, m„i qu:c gia có trách
nhi2m xác ñ5nh s: dân t:i ưu ñ ñ%m b%o s0 hưng th5nh c@a ñ#t nư>c và nâng cao ch#t
lưMng cu c s:ng ngư i dân.

3.7.2. Các chính sách và chương trình dân s
378.2.1. Chính sách dân s5
i Là toàn b mIc tiêu và ñ5nh hư>ng nham thay ñPi tj l2 tăng trư+ng dân s: c@a m t nư>c.
i Chính sách dân s: ñưMc phân ra thành 3 nhóm chính:


Chính sách duy trì dân s: Pn ñ5nh + các nư>c phát tri n: ðan M=ch, Thuq ði n,...



Chính sách h=n ch- gia tăng dân s: + các nư>c ñang phát tri n như Trung Qu:c, Vi2t
Nam, šn ð ,...



Chính sách gia tăng dân s: + các nư>c ñã và ñang phát tri n: Malaysia, ðGc,...

3.7.2.2. Chương trình dân s5

i

Là ho=t ñ ng ñưa ra ñ th0c hiên các n i dung c@a chính sách dân s: trong m t nư>c.

i

Ví dI: N i dung K- ho=ch hoá gia ñình + Vi2t Nam năm 1993 trong Nð 04iNQ/HNTW:
+

Tuyên truyTn, v.n ñ ng và giáo dIc nhân dân vT dân s:, khuy-n khích ch#p nh.n quy
mô gia ñình nh‚.

+

Hư>ng dŽn m„i gia ñình có tF 1 i 2 con, sinh cách nhau 3 i 5 năm.
Khoa Môi trư ng

17

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


CHƯƠNG 4.
CÁC NHU C&U VÀ HO T ðrNG THsA MÃN NHU C&U CuA CON
NGƯ I
4.1. Nhu cPu lương th^c và th^c phvm
4.1.1. Nhu c#u dinh dư\ng c$a con ngư i
Các ch#t dinh dư•ng cQn thi-t cho cu c s:ng c@a con ngư i g8m 5 nhóm: glucid (ñư ng,
tinh b t), lipid (ch#t béo), protein (ñ=m), các ch#t khoáng và các vitamin.
ð b%o ñ%m nhu cQu dinh dư•ng, lưMng lương th0c, th0c phSm và khSu phQn ăn hang
ngày có ý nghĩa quy-t ñ5nh. Nhu cQu lương th0cith0c phSm cho m t ngư i, thư ng ñưMc
qui vT s: kcal cQn trong m t ngày ñêm. Trung bình nam gi>i cQn 3.000 kcal/ngày, n& gi>i
cQn kho%ng 2.200 kcal/ngày.
Khi khSu phQn ăn thư ng xuyên thi-u vT ch#t và lưMng sc dŽn ñ-n tình tr=ng suy dinh
dưSng; ngưMc l=i, ăn quá nhiTu hay thGc ăn nhiTu thành phQn giàu năng lưMng sc dŽn ñ-n
b i dinh dưSng (béo phì).
Tình hình dinh dư•ng + các nư>c nghèo ñưMc nêu + b%ng 4.1.
BIng 4.1. Nhu cVu calori và s4 thiEu dinh dưSng [ các nư c nghèo
MGc calori
(kcal/ngư i)

TPng dân s:
(tri2u ngư i)

Dân s: suy dinh
dư•ng (tri2u ngư i)

% tPng s:

Châu Phi c.n Sahara

2.100

500

220

43

Nam Á
BHc Phi/C.n ñông

2.500
3.000

1.160
310

260
40

22
12

ðông và ðông Nam Á

2.500

1.680

270

16

Châu M_ La Tinh

2.700

430

60

15

TXng ([ các nư c nghèo)

2.500

4.200

840

20

Vùng

(Ngubn: Lê Văn Khoa, 2002)

4.1.2. Lương th&c và th&c ph?m ch$ y u c$a con ngư i
Con ngư i ñã sK dIng kho%ng 3.000 loài th0c v.t ñ làm lương th0c và t:i thi u cũng có
t>i 150 loài th0c v.t và 20 loài ñ ng v.t ñã tr+ thành hàng hoá.
4.1.2.1. Cây lương th4c chW yEu
Có 3 lo=i cây lương th0c ch@ y-u c@a con ngư i:
Lúa: là cây lương th0c quan trOng hơn c%, ñã thích Gng v>i các ñiTu ki2n khí h.u sinh
thái r#t khác nhau: nhi2t ñ>i, ôn ñ>i, vùng cao, khô, vùng th#p, trũng,...
Lúa mì: ñGng hàng thG hai sau lúa vT cây lương th0c ch@ y-u. Lúa mì thích nghi v>i
khí h.u ôn ñ>i khi mùa ñông l=nh và Sm.
Ngô: là lo=i ngũ c:c ñGng thG ba t.p trung + BHc và Trung M_.
Riêng lúa và lúa mì cung c#p kho%ng 40% năng lưMng d=ng thGc ăn cho loài ngư i.
Lúa thua ngô vT giá tr5 năng lưMng (lúa: 234 kcal/100g; ngô: 327 kcal/100g) nhưng lúa l=i
có ñ@ các acid amin cQn thi-t, trong khi ngô thi-u h•n hai lo=i quan trOng mà cơ th không
th t0 tPng hMp ñưMc là lizin và triptophan.
(2). Các th4c phMm chW yEu
Nhóm rau cW: khoai tây, khoai lang, sHn... là nh&ng cây vFa làm lương th0c vFa làm th0c
phSm. TPng s%n lưMng th- gi>i kho%ng 90 tri2u t#n c@/năm.
Nhóm rau h,t: quan trOng nh#t là ñ„ tương (ñ.u nành) và l=c. Thành phQn dinh dư•ng c@a
rau h=t cao c#p hơn nhiTu so v>i ngũ c:c.
Khoa Môi trư ng

18

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Nhóm thJt cá: các th0c phSm có vai trò quan trOng trong khSu phQn, b%o ñ%m lưMng
protein cQn thi-t cho cơ th . Ngoài cá, 9 ñ ng v.t nuôi (trâu, bò, lMn, dê, cFu, ng„ng, gà,
v5t, gà tây) cung c#p phQn l>n protein nuôi s:ng con ngư i.

4.1.3. Các n6n s,n xuUt nông nghi2p
Trong l5ch sK nhân lo=i, nhu cQu tìm ki-m và s%n xu#t lương th0c, th0c phSm ñưMc coi
là ho=t ñ ng cơ b%n c@a xã h i loài ngư i. Có th chia ra 4 th i kỳ tương Gng v>i 4 nTn nông
nghi2p:
4.1.3.1. N\n nông nghi%p hái lư^m và săn b t, ñánh cá
Kéo dài lâu nh#t tF khi có loài ngư i cho ñ-n cách ñây kho%ng 1 v=n năm.
Các ñUc ñi m cơ b%n:
+ Lao ñ ng ñơn gi%n, công cI lao ñ ng thô sơ (ñá, cành cây); l#y lKa tF các ñám cháy t0
nhiên.
+ Lương th0c d0 tr& không có, nên n=n ñói thư ng xuyên ñe dOa, tj l2 tK vong cao.
+ Tác ñ ng ñ-n môi trư ng thiên nhiên hQu như không ñáng k .
4.1.3.2. N\n nông nghi%p trbng tr•t và chăn th/ truy\n th5ng
Cách ñây kho%ng 10.000 năm, ñánh d#u bang vi2c thay th- các ho=t ñ ng hái lưMm và săn
bHt t0 nhiên bang các ho=t ñ ng tr8ng trOt và chăn nuôi v>i các gi:ng mà con ngư i ñã
thuQn hóa ñưMc.
NTn nông nghi2p này bao g8m hai lo=i hình là du canh và ñ5nh canh.
N\n nông nghi%p du canh
+ Nương rŽy ñưMc phát ñ:t và gieo tr8ng m t ñ-n hai năm; khi năng su#t cây tr8ng gi%m,
nương rŽy sc b5 b‚ hoang cho th%m th0c v.t t0 nhiên phát tri n; cùng v>i th i gian ñ
phì nhiêu c@a ñ#t dQn dQn ñưMc khôi phIc.
+ Nông nghi2p du canh không ñáp Gng ñưMc lương th0cith0c phSm khi dân s: tăng: bình
quân cQn 15 ha ñ#t t0 nhiên ñ nuôi s:ng 1 ngư i (canh tác trên 1 ha hàng năm và quay
vòng 15 năm).
+ Canh tác du canh %nh hư+ng x#u ñ-n môi trư ng: rFng và tài nguyên rFng b5 phá h@y,
xói mòn ñ#t nghiêm trOng, m#t cân bang nư>c, gây ra h=n hán và lIt l i...
N\n nông nghi%p ñJnh canh
+ Tr8ng trOt và chăn nuôi trên di2n tích ñ#t c: ñ5nh, các k_ thu.t nông nghi2p ñưMc áp
dIng: chOn gi:ng cây, con cho năng su#t cao; tư>i nư>c ch:ng h=n; chăm sóc cây tr8ng
và v.t nuôi; bón phân h&u cơ và cung c#p thGc ăn cho v.t nuôi...
+ Nông nghi2p ñ5nh canh ñã cho năng su#t cao hơn và duy trì ñưMc m t s: dân ñông hơn
nhiTu.
V\ phương di%n b/o v% môi trư ng, cVn ph/i chIm dHt l5i canh tác du canh; còn ñ5i v i
ñJnh canh thì cVn phát tri4.1.3.3. N\n nông nghi%p công nghi%p hoá
NTn nông nghi2p công nghi2p hoá ñUc trưng b+i vi2c sK dIng tri2t ñ các thành t0u khoa
hOc k_ thu.t c@a giai ño=n công nghi2p. ði n hình c@a nTn nông nghi2p này là cách m,ng
xanh. Nh cách m=ng xanh nông nghi2p ñã tho% mãn nhu cQu lương th0cith0c phSm cho
dân s: th- gi>i gia tăng m=nh.
Nh&ng h=n ch- c@a nTn nông nghi2p công nghi2p hóa là:
+ Không quan tâm ñ-n b%n tính sinh hOc c@a th- gi>i sinh v.t.
+ Không quan tâm ñ-n các ho=t ñ ng sinh hOc c@a ñ#t.
+ T=o ra các s%n phSm kém ch#t lưMng: nhiTu nư>c, ăn không ngon; chGa dư lưMng các
hóa ch#t ñ c h=i như thu:c trF sâu, phân bón hóa hOc hay các hocmôn ...
Khoa Môi trư ng

19

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


+ Làm m#t ñi và lãng quên dQn các cây tr8ng và v.t nuôi g:c ñ5a phương.
+ Làm xu:ng c#p ch#t lưMng môi trư ng:
• suy thoái ch#t lưMng ñ#t do ñưa nhiTu hóa ch#t vào ñ#t, dùng dIng cI cơ gi>i nUng
làm phá v• k-t c#u ñ#t,…
• ô nhiJm môi trư ng (ñ#t, nư>c) do phân bón và hóa ch#t b%o v2 th0c v.t
+ S0 phân hóa xã h i giàu nghèo ngày càng m=nh, tính ch#t Pn ñ5nh c@a xã h i ngày càng
mong manh.
N\n nông nghi%p công nghi%p hoá tuy có mang l,i nhi\u thành t4u to l n nhưng không
b\n vTng.
4.1.3.4. N\n nông nghi%p sinh thái h•c s n\n nông nghi%p b\n vTng
Trư>c khi ñ5nh hư>ng xây d0ng nTn nông nghi2p sinh thái hOc, nTn nông nghi2p bTn
v&ng, các nhà khoa hOc nông nghi2p + các nư>c công nghi2p hóa, có ch@ trương xây d0ng
m t nTn nông nghi%p sinh h•c. Quan ñi m xu#t phát c@a nó là:
• Sinh v.t k c% cây, con nuôi tr8ng, con ngư i ñTu t8n t=i và phát tri n theo nh&ng quy
lu.t sinh hOc.
• Không ñưMc bi-n cây tr8ng và v.t nuôi thành cP máy s:ng d0a vào các ñiTu ki2n nhân
t=o, làm sao ñ các s%n phSm s%n xu#t ra gi:ng như chúng ñưMc s%n xu#t tF các h2 sinh
thái t0 nhiên.
Qua nhiTu năm phát tri n nông nghi2p theo hư>ng này, ch#t lưMng s%n phSm ñưMc chGng
minh t:t hơn so v>i nông nghi2p công nghi2p hoá; nhưng năng su#t, s%n lưMng và giá
thành không ñáp Gng ñưMc v>i ñiTu ki2n kinh t- xã h i + nhiTu nư>c.
Hi2n nay, thay cho nông nghi2p công nghi2p hóa, ñưMc nói ñ-n nhiTu là n\n nông nghi%p
sinh thái, nTn nông nghi2p bTn v&ng. NTn nông nghi2p sinh thái không lo=i trF vi2c sK
dIng phân bón hóa hOc, thu:c trF sâu, chOn lOc gi:ng nhân t=o,... mà là sK dIng m t cách
hMp lý nh#t; ti-p tIc phát huy nTn nông nghi2p truyTn th:ng, tránh nh&ng gi%i pháp k_
thu.t ñem ñ-n s0 h@y ho=i môi trư ng. S%n xu#t nông nghi2p ph%i bTn v&ng, ñáp Gng nhu
cQu lương th0cith0c phSm không nh&ng cho hôm nay mà còn c% các th- h2 mai sau.
Các k-t qu% nghiên cGu vT nTn nông nghi2p sinh thái hOc r#t ñáng khích l2. Ví dI như
chương trình phòng trF d5ch b2nh tPng hMp (IPM), chương trình nôngilâmingư k-t hMp
hay nôngilâm k-t hMp; chương trình tuy n chOn cây, con nuôi tr8ng m>i tF các loài hoang
d=i. Có th nói nông nghi2p sinh thái k-t hMp cái tích c0c, cái ñúng ñHn c@a hai nTn nông
nghi2p công nghi2p hóa và sinh hOc. MIc tiêu c@a nTn nông nghi2p sinh thái là không
ngFng nâng cao năng su#t sinh hOc c@a các h2 sinh thái nông nghi2p mà các h2 sinh thái
này vŽn bTn v&ng ñ ti-p tIc s%n xu#t.
4.1.4. S,n xuUt lương th&c trên th gi/i và Vi2t Nam
4.1.4.1. S/n xuIt lương th4c trên thE gi i
An ninh lương th0c luôn là v#n ñT ñưMc c ng ñ8ng th- gi>i quan tâm. MUc dù s%n xu#t
lương th0c trên th- gi>i tính trên ñQu ngư i gia tăng và năng su#t cũng tăng, nhưng n=n
ñói và suy dinh dư•ng vŽn x%y ra phP bi-n.
Theo th:ng kê, trên th- gi>i hi2n cG 10 ngư i có 1 ngư i ñang b5 ñói; trong s: 60 tri2u
ngư i ch-t hàng năm, ch-t do ñói ăn là 10 i 20 tri2u; ngoài ra thư ng xuyên có kho%ng
850 tri2u ngư i thi-u ăn, hQu h-t t.p trung + các nư>c ñang phát tri n.
Theo ư>c tính, ñ-n năm 2025, th- gi>i cQn s%n lưMng lương th0c 3 tj t#n/năm ñ nuôi
s:ng kho%ng 8,5 tj ngư i; trong khi s%n lưMng lương th0c cu:i th- kj XX m>i ñ=t 1,9 tj
t#n/năm. Hi2n bình quân lương th0c theo ñQu ngư i m>i kho%ng 350 kg, trong khi ñó tiêu
chuSn b%o ñ%m an ninh lương th0c theo FAO ph%i là 500 kg/ngư i/năm. ð có th s%n
xu#t ñ@ s: lương th0c và th0c phSm cho dân s: hi2n nay, ư>c tính ph%i tăng thêm 40% s:
lương th0c và th0c phSm ñang s%n xu#t cũng như ph%i tăng năng su#t cây tr8ng lên 26%.
Khoa Môi trư ng

20

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Trư>c tình hình trên, nông nghi2p th- gi>i trong tương lai không có cách l0a chOn nào
khác là ph%i có m t chi-n lưMc d0 phòng và hư>ng mOi n„ l0c vào vi2c nâng cao hi2u su#t
và ti-t ki2m các ngu8n l0c liên quan ñ-n nông nghi2p.
4.1.4.2. S/n xuIt lương th4c [ Vi%t Nam
Nông nghi2p Vi2t Nam ñã ñi qua chUng ñư ng dài phát tri n và luôn th hi2n là m t ho=t
ñ ng s%n xu#t mang tính cơ b%n, chGa ñ0ng tính xã h i sâu sHc.
Nh&ng thay ñPi vT th ch-, quyTn s+ h&u ñ#t ñai,... ñã làm cho nông nghi2p chuy n bi-n
v>i t:c ñ không ng và th0c hi2n xu#t sHc nhi2m vI trong th- kj XX. Năm 1989 là năm
bHt ñQu t0 túc lương th0c, s%n lưMng ñ=t 21,51 tri2u t#n; ñ-n năm 1999 s%n lưMng ñã là
33,1 tri2u t#n và nư>c ta tr+ thành m t nư>c xu#t khSu lương th0c (3 i 4 tri2u t#n
g=o/năm) ñGng hàng thG hai trên th- gi>i sau Thái Lan.
S%n lưMng cây lương th0c có h=t và bình quân lương th0c ñQu ngư i tF năm 1995 ñ-n
2005 cho + hình 4.1.
S%n xu#t nông nghi2p và s%n xu#t lương th0c nư>c ta vT lâu dài t#t y-u sc phát tri n theo
hư>ng công nghi2p hoá và hi2n ñ=i hoá trên cơ s+ b%o v2 môi trư ng, xây d0ng m t nTn
nông nghi2p sinh thái bTn v&ng.
Bình quân ñQu ngư i

40

600

30

450

20

300

10

150

0

kg

tri(u twn

TPng s%n lưMng

0

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

Hình 4.1. TXng s/n lư^ng cây lương th4c có h,t và bình quân lương th4c ñVu ngư i [
Vi%t Nam t` 1995 ñEn 2005 (Ngubn: TXng c c Th5ng kê)
4.1.5. Các gi,i pháp ñ: gi,i quy t vUn ñ6 lương th&c
4.1.5.1. Cách m,ng xanh
Cách m=ng xanh bHt ñQu hưng th5nh tF nh&ng năm 60 c@a th- kj XX, bHt ñQu + Mehico v>i
vi2c hình thành Trung tâm Qu:c t- c%i thi2n gi:ng ngô và lúa mì (CIMMYT) + Mehico;
ti-p theo là vi2c hình thành Vi2n Nghiên CGu Lúa Qu:c T- (IRRI) + Philippines và Vi2n
Nghiên CGu Qu:c Gia šn ð (IARI). Cây m+ ñQu cho cách m=ng xanh là cây ngô sau ñ-n
lúa mì và lúa.
Cách m=ng xanh có hai thành t0u vưMt b.c là:

T=o ra ñưMc gi:ng m>i có năng su#t cao mà ñ:i tưMng chính là cây lương th0c.

Dùng tP hMp các bi2n pháp k_ thu.t ñ phát huy h-t kh% năng c@a gi:ng m>i: th@y lMi,
phân bón, thu:c trF sâu, di2t c‚,...
Tuy cách m=ng xanh có k-t qu% to l>n nhưng nó cũng b c l nh&ng h=n ch-, ñUc bi2t vT khía
c=nh b%o v2 môi trư ng:

Mu:n th0c hi2n cách m=ng xanh ph%i có ñQy ñ@ phân bón, thu:c trF sâu và công tác
th@y lMi t:t; gi:ng m>i chx phát huy ñưMc khi có các ñiTu ki2n này mà nư>c nghèo thì
thi-u v:n, thi-u năng lưMng khó ñáp Gng nPi.
Khoa Môi trư ng

21

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Các gi:ng cây tr8ng ñ5a phương ñưMc coi là ngu8n nguyên li2u di truyTn quí giá ñã b5
ñào th%i, lãng quên.

Do áp dIng nhiTu phân bón, thu:c trF sâu, cơ gi>i hoá, ñi2n khí hóa, th@y lMi hóa nên
ñã không tránh kh‚i làm ô nhiJm môi trư ng, suy thoái ñ#t ñai.
4.1.5.2. ðánh b t và nuôi trbng thud h/i s/n
Các ñ=i dương trên Trái ñ#t chGa ngu8n th0c phSm vô cùng quí giá. Cá và các s%n phSm
bi n khác là nh&ng thGc ăn có ch#t lưMng cao vì protein c@a chúng chGa các lo=i acid amin
không thay th- ñưMc và dJ tiêu hoá. Tuy nhiên, ñánh bHt và khai thác quá mGc sc tác ñ ng
ñ-n s0 phIc h8i ngu8n lMi và suy gi%m ña d=ng sinh hOc.
Song song v>i ñánh bHt, nuôi tr8ng thuj s%n cũng ñưMc phát tri n m=nh mc + c% môi
trư ng nư>c ngOt và nư>c mUn ven b . Nuôi tr8ng thuj s%n ñóng góp tích c0c trong vi2c
ña d=ng hoá khSu phQn thGc ăn hàng ngày và là ngu8n cung c#p ngo=i t2 quan trOng + các
nư>c ñang phát tri n. Tuy nhiên, ho=t ñ ng nuôi tr8ng không quy ho=ch t:t sc tác ñ ng
tiêu c0c ñ-n môi trư ng: nhiJm mUn ñ#t, ô nhiJm nư>c,..
4.1.5.3. S4 phát triCông ngh2 sinh hOc (CNSH) ñưMc phát tri n tF nh&ng năm ñQu th.p niên 80 + nh&ng
nư>c phát tri n, và tF nh&ng năm 90 + các nư>c ñang phát tri n. Hi2n nay CNSH ñưMc coi
là m t hư>ng phát tri n ưu tiên. Các lĩnh v0c trong CNSH g8m:
+ Công ngh2 lên men s%n xu#t các ch- phSm vi sinh dùng trong chăn nuôi, tr8ng trOt và
b%o qu%n.
+ Công ngh2 t- bào th0c v.t ñ nhân nhanh và phIc tráng các gi:ng cây lương th0c, cây
công nghi2p, cây ăn qu%. Vi2c Gng dIng công ngh2 nuôi c#y mô và t- bào trong lai
t=o, chOn lOc gi:ng cây tr8ng và rút ngHn th i gian t=o gi:ng.
+ Công ngh2 enzym ñ s%n xu#t acid amin tF nhiTu ngu8n nguyên li2u, lên men rưMu,
ch- t=o các c%m Gng sinh hOc (biosensor) và thu:c phát hi2n ch#t ñ c
+ Công ngh2 gen là công ngh2 cao và quy-t ñ5nh s0 thành công c@a cách m=ng CNSH.
Bang công ngh2 gen nhiTu lo=i th0c phSm bi-n ñPi gen ñã xu#t hi2n. Sinh v.t bi-n ñPi
gen cho năng su#t cao, ñem l=i lMi ích cho ngư i s%n xu#t. Tuy v.y ch#t lưMng, nh&ng
%nh hư+ng c@a các s%n phSm này ñ-n sGc kho” con ngư i và môi trư ng ñ-n nay còn
chưa ñưMc làm rõ.
4.2. Nhu cPu v+ văn hoá, du lcch c2a con ngư i
4.2.1. Nhu c#u v6 văn hoá
4.2.1.1. Di2n trình lJch s… n\n văn hóa thE gi i và [ nư c ta
DiJn trình l5ch sK xã h i, văn hoá c@a loài ngư i ñưMc chia thành 4 th i kỳ sau:
+
Th i kỳ thu lư^m (hái lưMm săn bHt) tương Gng v>i th i ñ=i ñá cũ trong kh%o cP hOc,
tF kh+i th@y ñ-n cách ñây kho%ng 1 v=n năm.
+
Th i kỳ nông nghi%p (tr8ng trOt chăn nuôi) tương Gng v>i th i ñ=i ñá m>i và th i ñ=i
kim khí (ñ8ng, ñ8ng thau, sHt) cách ñây kho%ng m t v=n năm ñ-n kho%ng th- kj XVI i
XVII.
+
Th i kỳ công nghi%p tF cu c cách m=ng công nghi2p + Châu Âu (th- kj XVI i XVII)
ñ-n kho%ng trư>c và sau chi-n tranh th- gi>i thG hai (1945).
+
Th i kỳ h u công nghi%p diJn ra + Châu Âu, BHc M_, Nh.t,... tF cu c cách m=ng khoa
hOcicông ngh2 và cu c cách m=ng tin hOc + nKa sau th- kj XX và có th kéo dài sang
th- kj XXI.
Văn hóa bao g8m tPng th các ñUc trưng i di2n m=o vT tinh thQn, v.t ch#t, tri thGc, tình c%m,...
khHc hOa nên b%n sHc c@a m t c ng ñ8ng ngư i như gia ñình, xóm làng, vùng, miTn, qu:c gia,
xã h i,...Văn hóa không chx bao g8m ngh2 thu.t, văn chương mà c% nh&ng l:i s:ng, nh&ng
quyTn cơ b%n c@a con ngư i, nh&ng h2 th:ng giá tr5, nh&ng truyTn th:ng, phong tIc, t.p quán,
tín ngư•ng, tôn giáo,...


Khoa Môi trư ng

22

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Con ngư i là ch@ th c@a văn hóa. Văn hóa hình thành trong m:i quan h2 và tác ñ ng qua
l=i c@a con ngư i vFa thích nghi vFa bi-n ñPi môi trư ng t0 nhiên và môi trư ng xã h i
t=o nên cái mà ngày nay khoa hOc gOi là “môi trư ng sinh thái nhân văn”. Văn hóa m t
khi ñã hình thành cũng là môi trư ng s:ng c@a con ngư i, t=o ra th- Gng xK c@a con ngư i
trong vi2c không ngFng c%i thi2n môi trư ng t0 nhiên và môi trư ng xã h i.
DiJn trình l5ch sK Vi2t Nam có th gi>i thi2u tóm tHt như sau:
+
Cách ñây kho%ng hơn 10.000 năm, ngư i Vi2t Nam cP ñã bi-t ch=m khHc trên vách ñá
hang ñ ng trên m t s: ñá cu i thu c văn hóa Hòa Bình i BHc Sơn.
+
Vào th i ñ=i Âu L=c (cách ñây 2.000 i 3.000 năm) xu#t hi2n các huyTn tho=i, các nghi thGc
nông nghi2p, văn chương truyTn mi2ng, tr:ng ñ8ng ðông Sơn, ñ8 g:m,...
+
Th i kỳ BHc thu c (kho%ng 1.000 năm) văn hoá Vi2t Nam có tính “ti-p xúc cư•ng
bGc” và giao thoa v>i văn hóa Trung Qu:c.
+
Trong các triTu ñ=i LýiTrQniLêiNguyJn, tF th- kj XI i XIX văn hoá Vi2t Nam ñã phát
tri n m=nh mc v>i h2 tư tư+ng Ph.t và Nho, văn vQn Hán Nôm, âm nh=c bát âm th i Lý,
TrQn và ca nh=c dân gian, ca nh=c cung ñình th i Lê, NguyJn.
+
Th i Pháp thu c có s0 ti-p xúc cư•ng bGc và giao thoa văn hoá Vi2t Pháp, Vi2t Âu.
Ch& qu:c ng& xu#t hi2n kéo theo s0 xu#t hi2n m t s: ngành ngh2 thu.t hi2n ñ=i như:
sơn dQu, sơn mài, k5ch nói, âm nh=c hi2n ñ=i, ñi2n %nh...
4.2.1.2. Nhu cVu v\ ñ i s5ng xã h i văn hoá s văn minh
Theo diJn trình l5ch sK, các quan h2 xã h i c@a con ngư i ngày càng phGc t=p và ña d=ng
hóa. TF xưa cho ñ-n nay, con ngư i có nh&ng quan h2 xã h i cơ b%n sau ñây:
+ Quan h% cùng dòng gi5ng: ñó là gia ñình, bao g8m gia ñình h=t nhân (vM, ch8ng và các
con chưa trư+ng thành) và gia ñình m+ r ng mà ta thư ng gOi là hO hàng. .
+ Quan h% cùng nơi cư trú: mà ta thư ng gOi là quan h2 láng giTng.
+ Quan h% cùng l^i ích: ví dI quan h2 cùng giai c#p, nghT nghi2p, cùng gi>i tính,...
4.2.2. Nhu c#u v6 du l9ch, gi,i trí c$a con ngư i
Con ngư i bên c=nh vi2c làm ăn, ñi l=i, hOc hành,... còn có nh&ng nhu cQu vT du l5ch, vui
chơi, gi%i trí,... Du l5ch là nh&ng cu c di chuy n ra kh‚i nơi mình + v>i nhiTu mIc ñích
khác nhau: tham quan di tích l5ch sK, thHng c%nh, thay ñPi không khí, nâng cao hi u bi-t
vT t0 nhiên và xã h i mà mình chưa quen bi-t, ch&a b2nh,...
Ngày nay, trên ph=m vi toàn th- gi>i, du l5ch ñã tr+ thành nhu cQu không th thi-u ñưMc
trong cu c s:ng c@a con ngư i và ho=t ñ ng du l5ch ñang tr+ thành m t ngành kinh tquan trOng + nhiTu nư>c. Du l5ch thư ng mang l=i hi2u qu% kinh t- cao và thư ng ñưMc
m2nh danh là ngành “công nghi2p không khói”.
Du l5ch có 4 chGc năng chính:
+
ChHc năng xã h i: phIc h8i sGc kho” và tăng cư ng sGc s:ng cho con ngư i,...
+
ChHc năng kinh tE: tăng kh% năng lao ñ ng c@a ngư i dân, t=o ra công vi2c làm ăn
m>i,...
+
ChHc năng sinh thái: t=o ra môi trư ng s:ng Pn ñ5nh vT mUt sinh thái,...
+
ChHc năng chính trJ: tăng cư ng hi u bi-t, c@ng c: hòa bình và tình ñoàn k-t c@a các
dân t c,...
ð:i v>i Vi2t Nam, trong xã h i quân ch@ do chính sách “b- môn t‚a c%ng” ñã h=n ch- r#t
nhiTu ñ-n vi2c trao ñPi thông tin v>i th- gi>i bên ngoài.
Hi2n nay Vi2t Nam th0c hi2n ñư ng l:i m+ cKa “mu:n làm b=n v>i t#t c% các nư>c”, phát
tri n kinh t- th5 trư ng; ho=t ñ ng giao lưu phát tri n văn hoáixã h i thông qua du l5ch
ñưMc ñSy m=nh. S: khách nư>c ngoài ñ-n du l5ch Vi2t Nam m„i năm m t tăng. Chúng ta
ñã qui ho=ch phát tri n du l5ch + c#p qu:c gia, c#p vùng và c#p txnh. NhiTu d0 án liên
doanh ho=t ñ ng du l5ch ñã ñưMc th0c hi2n.
Khoa Môi trư ng

23

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


Các tác ñ ng c$a du l9ch ñ n môi trư ng:
a. Tác ñ ng tích c4c
s B/o tbn thiên nhiên. Du l5ch góp phQn kh•ng ñ5nh giá tr5 và góp phQn vào vi2c b%o t8n
các di2n tích t0 nhiên quan trOng, phát tri n các khu b%o t8n, vư n qu:c gia, …
s Tăng cư ng chIt lư^ng môi trư ng. Du l5ch có th cung c#p nh&ng sáng ki-n cho vi2c
làm s=ch môi trư ng thông qua ki m soát ch#t lưMng không khí, nư>c, ñ#t, rác th%i; các v#n
ñT môi trư ng khác thông qua các chương trình quy ho=ch c%nh quan, thi-t k- xây d0ng và
duy tu b%o dư•ng các công trình ki-n trúc.
s ð\ cao môi trư ng. Vi2c phát tri n các cơ s+ du l5ch ñưMc thi-t k- t:t có th ñT cao giá tr5
các c%nh quan.
s C/i thi%n h, tVng cơ s[. Các cơ s+ h= tQng c@a ñ5a phương như sân bay, ñư ng sá, h2
th:ng c#p thoát nư>c, xK lý ch#t th%i, thông tin liên l=c có th ñưMc c%i thi2n thông qua ho=t
ñ ng du l5ch.
s Tăng cư ng hitr5 văn hóa và thiên nhiên c@a các ñi m du l5ch làm cho c ng ñ8ng ñ5a phương t0 hào vT di
s%n c@a hO và gHn liTn vào ho=t ñ ng b%o v2 các di s%n văn hóa du l5ch ñó.
b. Tác ñ ng tiêu c4c
s Anh hư[ng t i tài nguyên thiên nhiên: các ho=t ñ ng gi%i trí + các vùng bi n như bơi lUn, câu cá
th thao có th %nh hư+ng t>i các r=n san hô, nghT cá. Vi2c sK dIng năng lưMng nhiTu trong các ho=t
ñ ng du l5ch có th %nh hư+ng ñ-n khí quy n. Các nhu cQu vT năng lưMng, th0c phSm, và các lo=i
thGc ăn tươi s:ng khác %nh hư+ng ñ-n nhu cQu tiêu dùng c@a ngư i dân ñ5a phương. Vi2c xây d0ng
các cơ s+ h= tQng phIc vI du l5ch làm cho ñ#t b5 thoái hóa, nơi + c@a các loài hoang dã b5 m#t ñi,
làm gi%m giá tr5 c@a c%nh quan.
s Anh hư[ng t i nhu cVu và chIt lư^ng nư c: du l5ch là ngành công nghi2p tiêu thI nư>c nhiTu,
th.m chí hơn c% nhu cQu nư>c sinh ho=t c@a nhân dân ñ5a phương (m t khách du l5ch có th tiêu thI
lưMng nư>c g#p ñôi ngư i dân bình thư ng, kho%ng 200 lít/ngày).
s Làm gi/m tính ña d,ng sinh h•c: do xáo tr n nơi + c@a các loài hoang dã, khai hoang ñ
phát tri n du l5ch, gia tăng áp l0c ñ:i v>i nh&ng loài b5 ñe dOa do các ho=t ñ ng buôn bán và
săn bHt, tăng nhu cQu vT ch#t ñ:t, cháy rFng.
s ‚nh hư[ng ñEn văn hóa xã h i cWa c ng ñbng: các ho=t ñ ng du l5ch sc làm xáo tr n
cu c s:ng và c#u trúc xã h i c@a c ng ñ8ng ñ5a phương và có th có nh&ng tác ñ ng ch:ng l=i
các ho=t ñ ng truyTn th:ng trong vi2c b%o t8n và phát tri n bTn v&ng ña d=ng sinh hOc.
s Nư c th/i: n-u như không có h2 th:ng thu gom nư>c th%i cho khách s=n, nhà hàng thì
nư>c th%i sc ng#m xu:ng nư>c ngQm hoUc các th@y v0c lân c.n, làm lan truyTn nhiTu loai
d5ch b2nh như giun sán, ñư ng ru t, b2nh ngoài da, b2nh mHt hoUc làm ô nhiJm các th@y v0c
gây h=i cho c%nh quan và nuôi tr8ng th@y s%n.
s Rác th/i: vGt rác bFa bãi là v#n ñT chung c@a mOi khu du l5ch. Bình quân m t khách du
l5ch th%i ra kho%ng 1 kg rác th%i m t ngày. ðây là nguyên nhân gây m#t c%nh quan, m#t v2
sinh, %nh hư+ng ñ-n sGc kh‚e c ng ñ8ng và n%y sinh xung ñ t xã h i.
* Du l9ch b6n v ng
"Du lJch b\n vTng ñáp Hng các nhu cVu hi%n t,i cWa du khách và vùng du lJch mà vˆn
b/o ñ/m nhTng kh/ năng ñáp Hng nhu cVu cho các thE h% tương lai" (UNEP)
Du l5ch bTn v&ng ñòi h‚i ph%i qu%n lý t#t c% các d=ng tài nguyên theo cách nào ñó ñ có
th ñáp Gng các nhu cQu kinh t-, xã h i và thSm m_ trong khi vŽn duy trì ñưMc b%n sHc văn hóa,
các quá trình sinh thái cơ b%n, ña d=ng sinh hOc.
Phát tri n bTn v&ng du l5ch là n i dung quan trOng phát tri n du l5ch. MIc tiêu là sK dIng
hMp lý tài nguyên thiên nhiên, xã h i cho ho=t ñ ng du l5ch lâu dài. Các n i dung ch@ y-u ñ phát
tri n bTn v&ng ngành du l5ch bao g8m:
Khoa Môi trư ng

24

Bài gi ng Môi tr

ng và con ng

i – 9/2008


×