Tải bản đầy đủ

đọc NHỮNG NGÀY THƠ ấu dưới góc nhìn PHÂN tâm học

Họ tên: Trần Thị Hoa Linh
Lớp B-K66
Mã sv: 665601089

BÀI ĐIỀU KIỆN
TIẾP NHẬN VĂN HỌC
Đọc “Những ngày thơ ấu” của Nguyên Hồng dưới góc độ phân tâm h ọc của
Freud
Phê bình phân tâm học bắt nguồn từ lí thuyết phân tâm h ọc do Freud
khởi xướng vào năm 1896, vốn là một cách thức nghiên cứu và điều tr ị bệnh
tâm thần. Ngay từ khi ra đời, học thuyết phân tâm đã có ảnh h ưởng ngày càng
sâu rộng. Freud cùng với các môn đệ nổi tiếng của mình đã mang thuyêt phân
tâm áp dụng vào nhiều ngành nghiên cứu khác nhau đặc biệt là phê bình văn
học, từ Jean Delay nổi bật với trường phái phê bình tâm lí ti ểu s ử, C.G.Jung v ới lí
thuyết vô thức tập thể hay lí thuyết cổ mẫu đến Jacques Lacan phối h ợp phân
tâm học với ngữ văn học trên cơ sở chủ nghĩa cấu trúc, coi “vô th ức nh ư là di ễn
ngôn của kẻ khác”. Phân tâm học, theo Freud, không ch ỉ đóng góp vào tâm lí h ọc
sáng tạo nghệ thuật mà còn làm thay đổi quan điểm về tác ph ẩm, tác gi ả và t ạo
ra một phương pháp phê bình mới, cùng với chủ nghĩa Macx và thuy ết t ương
đối của Enstein là 3 thành tựu tư tưởng nổi bật nhất của th ế k ỉ XX. Nguyên
Hồng là một tác giả lớn ở Việt Nam vào thế kỉ XX. Tuổi thơ kh ốn khó, bất h ạnh,

tuổi thiếu niên lang bạt, tưởng thành khi ra khỏi lao tù c ủa ông là c ơ s ở đ ể
nghiên cứu những ẩn ức lí tưởng theo thuyết phân tâm. Ông còn là nhà văn hi ện
đại đầu tiên ở Việt Nam viết tự truyện hồi kí ở tuổi đời còn rất trẻ. Bởi vậy đ ọc
tự truyện “Những ngày thơ ấu” của Nguyên Hồng dưới góc độ phân tâm học
hẳn sẽ cho ta một cái nhìn mới, đa chiều và thú vị.
“Những ngày thơ ấu” là tự truyện hồi kí của Nguyên H ồng viết năm 1940,
kể về chính tuổi thơ cay đắng khắc nghiệt của tác giả. Cuốn tự truyện gồm 9
chương với các tên gọi : tiếng kèn, chúa thương xót tôi, trụy lạc, trong lòng
mẹ, đêm nô-en, trong đêm đông, đồng xu cái, sa ngã, một bước ngắn. Đọc cuốn
tự truyện này, người ta không khỏi liên tưởng đến một trường h ợp n ổi tiếng,
một “ca” thường gặp trong phân tâm học: mặc cảm ơ-đíp, hay phức cảm ơđíp. Thuật ngữ này bắt nguồn từ C.Jung, môn đệ yêu của Freud, ng ười đã tìm ra
cái gọi là lí thuyết vô thức tập thể. Nó là tài sản chung c ủa toàn nhân lo ại, đ ược
cấu trúc bằng những cổ mẫu, những đồ hình vĩnh viễn của kinh nghiệm và kí


ức loài người. Nó được thể hiện trong những hình ảnh tượng trưng tập th ể
(huyền thoại, tôn giáo, folklore,..), trong tác phẩm nghệ thuật, trong gi ấc m ơ,
hay trong các triệu chứng bệnh nhiễu tâm. Đó là những suối nguồn động lực
bản năng bí ẩn mạnh mẽ, tồn tại, túc trực và chi phối đời sống tâm lý của con
người. Cũng theo Freud, cấu trúc nhân cách của con người gồm ba y ếu tố: cái
ấy(phần vô thức sâu kín nhất con người thỏa mãn những mong muốn bản năng
bất chấp các nguyên tắc xã hội), cái tôi ( ý thức đảm bảo cho nhu c ầu vô th ức
được thỏa mãn mà không vi phạm các nguyên tắc xã h ội), cái siêu tôi(đ ược quy
định và điều khiển bởi các quy chuẩn đạo đức, xã hội văn minh, luôn có xu
hướng áp chế hoàn toàn những nhu cầu bản năng). Sự mâu thuẫn gi ữa các y ếu
tó nội tại này khiến con người rơi vào trạng thái căng th ẳng ức ch ế t ừ đó s ản
sinh ra các cơ chế tự vệ bằng cách dồn nén, phóng chiếu, hoán chuy ển,thoái b ộ,
thăng hoa hay phá bỏ,… từ đó nảy sinh các ph ức cảm tâm lí. Đó là t ổ h ợp nh ững
xúc cảm, những bức xúc, những mặc cảm và những suy nghĩ bị dồn nén, bị vùi
sâu trong phần vô thức. Nó có thể tuôn trào thành những hành động bất
thường, thành chuỗi tâm lý bất thường. Phức cảm Ơ –đíp được đặt tên d ựa trên
huyền thoại về vua Ơ-đíp và vở kịch Ơ-đíp làm vua. Nó giải thích các c ảm xúc
và ý tưởng mà tâm trí giữ trong vô thức thông qua ức chế, về ham muốn tình
dục của một đứa trẻ muốn có quan hệ tình dục với cha mẹ khác gi ới mình
(nghĩa là trẻ trai sẽ có hấp dẫn với mẹ chúng, và trẻ gái có hấp d ẫn v ới cha
chúng), đồng thời có ác cảm với người còn lại. Mặc cảm này đã đ ược phát hi ện
có trong vở kịch Ơ-đíp làm vua của Sophocle, Hamlet của Shakespeare, ẩn ngữ
trong thơ Hoàng Cầm,…Trong “Những ngày thơ ấu” ta bắt gặp ph ức cảm này
thể hiện ở cả 2 phương diện yêu mẹ và ghét cha. Trước hết là cái nhìn th ẳng
thắn và không mấy thiện cảm về cuộc hôn nhân của 2 người, ngay từ đầu
truyện “Thầy tôi làm cai ngục. Mẹ tôi là con một nhà buôn bán rau đ ậu, tr ầu cau
lần hồi ở các chợ và trên đường sông ở Nam Định-Hải Phòng. Tuổi thầy tôi hơn
ba mươi, gấp đôi tuổi mẹ tôi. Hai thân tôi lấy nhau không phải vì quen bi ết nhau
lâu mà thương yêu nhau. Chỉ vì hai bên cha mẹ, một bên hi ếm hoi muộn cháu và
có của; một bên sơ nguy hiểm giữ con gái đẹp đến thì ở trong nhà và mu ốn cho
người con ấy có chỗ nương tưạ chắc chắn, được cả một dòng họ trọng đãi nếu
mắn con…Thầy mẹ tôi lấy nhau không phải vì thương yêu nhau ”. Ngay từ đoạn
đầu, Nguyên Hồng đã khắc họa hình ảnh người cha với cái nhìn m ỉa mai “làm
cai ngục, gấp đôi tuổi mẹ tôi”, một cuộc hôn nhân không tình yêu, không cân
xứng. Ở đây, người cha (cậu) biểu trưng cho tình địch của nhà văn, m ối h ọa c ủa
người mẹ. Ông yêu mẹ mình bao nhiêu thì càng mỉa mai cay nghiệt cậu mình
bấy nhiêu. Đọc cả đoạn hồi kí, có thể thấy người cha chính là nguồn c ơn cho
bất hạnh cả đời của mẹ và sự sa sút của cả gia đình. Là m ột người ch ồng ông


không thể làm chỗ dựa chắc cho vợ con và người mẹ già. Dường nh ư cảnh đ ầu
truyện khi chú bé Hồng sinh ra náo nhiệt, vẻ vang đến đâu, thì nó l ại càng tr ở
thành niềm nhớ tiếc đau xót của người bà sau này khi cả gia tài m ất s ạch, táng
gia bại sản vì thói nghiện ngập của người cha. Là m ột người con ông khi ến
người mẹ già 80 tuổi phải ôm mặt khóc trong bất lực “Anh làm kh ổ tôi v ừa ch ứ!
Anh ỷ mình vừa chứ! Đương tự nhiên anh thôi việc nhà nước. Đương t ự nhiên
anh vác cái bàn đèn về nhà, hút ngày hút đêm…nghiện ngập hoàn nghi ện ng ập”
“nó lấy cả trăm bạc tao gửi cha sứ rồi “ (nói với mẹ Hồng). Người cha ấy trong
mắt Hồng chả xứng làm cha, làm chồng của mẹ. Ông được miêu tả v ới “c ặp m ắt
sâu lờ đờ”, hành động “lạnh lùng đứng dậy, mặc bà tôi kể lể” “sự nghi ện ngập
mỗi ngày một nặng và sự ốm yếu rũ rượi”, “ngày ngày lấy tiền của mẹ tôi đ ể
mua thuốc phiện” và đỉnh điểm là suy nghĩ đáng sợ của Hồng khi người cha còn
định cướp luôn cả số tiền em đánh đáo thắng được để mua thuốc. Hồng khi ấy
thừa thận “Không còn một chút tình trong lòng tôi lúc bấy giờ”. V ới nhà văn,
người cha vừa yếu kém, nghiện ngập, vừa già, vừa xấu không x ứng v ới m ẹ, lại
làm khổ cả gia đình, hủy hoại hạnh phúc của mẹ. Người cha ấy cũng là tác nhân
đẩy mẹ em phải tha hương cầu thực, chửa đẻ với người khác mà ch ẳng dám v ề
nhà.
Trái ngược hoàn toàn với người cha, người mẹ của Hồng hiện lên v ới bao
thương yêu, che chở. Ta bắt gặp không biết bao nhiêu lần nh ững câu văn miêu
tả người mẹ rải rác trong các chương truyện: “vẻ mặt xinh tươi kia, gi ọng c ười
nói nhẹ nhàng kia, sự thùy mị kính cẩn kia”, “mắt mẹ tôi bỗng sáng lên, gò má
ửng hồng”. Khi đặt trong sự so sánh với người chồng, vẻ đẹp ấy càng bộc l ộ rõ
“hai con mắt sáng ngời trên nước da mịnh màng như trứng gà bóc ấy khác h ẳn
cặp mắt sâu tối của thầy tôi”. Nhà văn thương mẹ với lòng thấu hiểu, đồng cảm
và che chở bất chấp, như một người chồng luôn yêu thương, tin tưởng và bảo
vệ vợ mình. Bé Hồng khi ấy mới 8 tuổi đã thấu hiểu sự cô đ ơn, đau kh ổ c ủa m ẹ
khi ở với người chồng mà mình không th ương “sao có thể là của một người đàn
bà mà tâm tư hằng giá buốt vì những phiền muộn, những đau đớn cay chua
nhất, tối tăm nhất;… thản nhiên và lặng lẽ để che giấu cả một lòng đau đ ớn”
“Trong con mắt, giọng nói và nụ cười của hai thân tôi bao giờ cũng đ ượm v ẻ
trầm lặng, chua chát, hờn tủi. Sự đau đớn âm thầm ấy theo dõi mãi mãi th ầy tôi
và mẹ tôi”…Ông thậm chí còn chẳng ngần ngại miêu tả chuyện chăn gối c ủa cha
mẹ mình với giọng điệu trào phúng, đầy những nghịch lí và miễn cưỡng “ cái kỉ
niệm sâu xa của mấy đêm kia-tôi tin chỉ mấy đêm thôi-hai con ng ười đã ph ải
gắng gượng ăn nằm với nhau,…, hai người càng cố phải gần gụi nhau trong m ột
sự êm ấm giả dối vô cùng” Ông căm ghét những người nói xấu hay hãm hại mẹ
mình. Ngay từ chương 1, hình ảnh hai người đàn bà lắm miệng đang nói x ấu m ợ


mình, thầy mình, bà mình được hiện lên trong cái “căm tức d ội lên ngh ẹn ngào”
trong ý muốn “văng vào mặt họ mà đấm đá mà chửi rủa” bị dồn nén lại. C ậu bé
8 tuổi khi ấy luôn hướng về mẹ, bảo vệ hình ảnh mẹ trong lòng, luôn coi em
Quế là con cậu, ngay cả khi người mẹ vì túng thiếu n ợ n ần mà bỏ con tha
hương, cả năm chẳng về, cũng chẳng gửi cho cậu một đồng quà bánh hay l ời
hỏi thăm, đứng trước mặt bà cô chồng đang cưu mang mình vẫn m ột m ực bảo
vệ mẹ. Cảm động biết bao những dòng tự nhủ như đang an ủi mình của Hồng
trong chương 4(Trong lòng mẹ) “đời nào tình th ương yêu và lòng kính mến m ẹ
tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến” “Tôi th ương mẹ tôi và căm
tức sao mẹ tôi lại vì sợ hãi những thành kiến tàn ác mà xa lìa anh em tôi”. H ồng
từ “im lặng, cúi đầu xuống đất, lòng tôi càng th ắt lại, khóe m ắt tôi đã cay cay”
rồi “nước mắt tôi đã ròng ròng rớt xuống hai bên mép rồi chan hòa đầm đìa ở
cằm và ở cổ” “cổ họng tôi đã ghẹn ứ và khóc không ra tiếng”. Hồng không trách
mẹ không chung thủy, càng khong oán mẹ bỏ mình sinh con với người khác, c ậu
cho mọi lỗi lầm là do sự ép uổng ban đầu của người lớn hai bên và nh ững c ổ
tục lễ giáo phong kiến. Cậu căm thù nó một cách mãnh liệt, và tr ực diện nh ất
“giá những cổ tục đã dày đọa mẹ toi là những hòn đá hay cục th ủy tinh, đ ầu
mẩu gỗ, tôi quyết vồ ngay lấy mà cắn, mà nhai, mà nghiến cho kỳ nát v ụn m ới
thôi”. Đọc đến đây, hẳn rất nhiều người ngưỡng mộ và tôn vinh tình mẫu t ử
thiêng liêng cao đẹp, cảm động. Nh ưng không, đọc cả thiên truy ện, d ưới góc
nhìn phân tâm học và mặc cả Ơ-đíp, ta lại thấy một khía cạnh th ật m ới, th ật
bất ngờ. Ta bắt gặp nhiều đoạn miêu tả mẹ và cảm xúc của Hồng khi ở gần mẹ
như sau: “Ôm ấp trong lòng mẹ tôi, được mẹ tôi vuốt ve là tôi nhắc đ ến câu h ỏi
ấy..Những lúc ấy, mẹ tôi hay áp má lên lùm tóc tôi, hai ngón tay nh ẹ nh ẹ vu ốt
từng sợ một” “Và cho tới ngày trọn đời, tôi không thể sao quên được cái cảm giác
lạ lạ do một bàn tay nhỏ nhắn run run bỗng từ đầu tuột xuống vai tôi, và một
màng lành lạnh mong manh vương qua một cặp mắt lờ đờ nhìn vào m ắt tôi ch ợt
làm ngực tôi lạnh rợi đi, …tiện thể kéo ngả người tôi vào lòng ôm l ấy tôi. Bên tai
tôi, tiếng ngực mẹ tôi đập mạnh lạ thường, và từ mảng ngực phập phồng nóng
ran lên đótruyền sang da thịt tôi những cảm giác ấm áp, giữ tôi lại r ất lâu trong
cánh tay mẹ tôi, mắt tôi như mờ đi vì hơi thở nóng sực của m ẹ tôi ”. Trong chương
4, khi gặp lại mẹ sau thời gian dài xa cách, cậu đã có nh ững cảm xúc th ật m ạnh
với những động tác gợi dục “gương mặt mẹ tôi vẫn tươi sáng với đôi mắt trong
và nước da mịn làm nổi bật màu hồng của hai gò má…Tôi ngồi trên đệm xe, đùi
áp đùi mẹ tôi, đầu ngả vào cánh tay mẹ tôi, tôi thấy những cảm giác bao lâu đã
mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt. Hơi quần áo mẹ tôi và những hơi thở ở
khuôn miệng xinh xắn nhai trầu phả ra lúc đó thơm tho lạ thường. Ph ải bé l ại và
lăn vào lòng một người mẹ, áp mặt vào bầu sữa nóng của người m ẹ, đ ể bàn tay


người mẹ vuốt ve từ trán xuống cằm, và giã rôm ở sống lưng cho, mới thấy
người mẹ có một êm dịu vô cùng”.Đây là những câu văn được đánh giá là hay và
sung sướng nhất chương 4 và cả thiên truyện. Những cảm xúc mang đầy màu
sắc nhục cảm, rạo rực, đê mê ấy hẳn đã vượt khỏi ranh giới m ẫu tử. Đ ọc đến
đây, nhiều người đã liên tưởng đến những câu văn ám ảnh của Stendhal trong
cuộc đời của Henry Brulard: “Mẹ tôi (lúc sinh thời) là một người đàn bà đẹp, và
tôi si yêu mẹ (...)Tôi muốn hôn lên khắp người mẹ, và không muốn có quần áo gì
trên người mẹ cả.Mẹ yêu tôi điên cuồng và thường xuyên hôn tôi, tôi hôn tr ả l ại
nồng nhiệt đến nỗi mẹ dường như buộc phải bỏ đi. Tôi căm ghét cha tôi khi ông
thình lình phá ngang những chiếc hôn của chúng tôi”.
Vậy phân tâm học giải thích hiện tượng ấy như thế nào? Có th ể hi ểu cái
vô thức hay cái nó trong Nguyên Hồng ngoài đời thực chính là ph ức cảm ơ-đíp
mà các nhà khoa học đã chứng minh xuất hiện ở hầu hết trẻ em t ừ khi sinh ra
đến tuổi đi học. Theo thời gian của sự trưởng thành, tiếp xúc xã h ội và giáo d ục,
phức cảm ấy dần mờ nhạt và được kiểm soát bởi cái siêu tôi. Tuy nhiên, s ự
thiếu thốn bàn tay người mẹ, tuổi thơ cay đắng , khổ c ực và t ủi nh ục khi ến
phức cảm vô thức ấy bị dồn nén lại. Sự khát khao tình mẫu t ử, ph ức cảm ơ-đíp,
ảm ảnh về giới nữ qua hình ảnh người bà, người cô, người mẹ và bản năng tính
dục tuổi trưởng thành kết tụ lại và gửi gắm trong hình ảnh người mẹ trong tự
truyện. Nhà văn hay hiện thân trong tác phẩm là cậu bé Hồng yêu m ẹ b ằng tình
thương mẫu tử, tình yêu nam nữ, khao khát tình dục, và xúc cảm ghét cha.Nh ư
trong bài viết của Đoàn Cầm Thi từng nhận xét: “ Qua kinh nghiệm v ề m ối tình
có thực của mình, một quan hệ mẫu tử mang đậm chất nhục dục, Nguyên Hồng
đưa văn học viết về cá nhân đi một bước rất xa. Những ngày thơ ấu của ông
khẳng định con người, dù nghèo hèn giản dị đến mấy, vẫn là “m ột th ực th ể đ ơn
nhất và có ý nghĩa, và tình dục là nền móng của thực th ể đó. H ơn th ế n ữa, ông
đã chọn cho tác phẩm của mình một hình thái mới – tự truyện – để nói về cái
“tôi” của chính mình, phanh phui không khoan nh ượng. Bằng m ột tài năng và
niềm tôn trọng sự thật đến cùng, ông đã biến tự truy ện của mình thành m ột
sáng tác văn chương độc đáo” Bởi vậy mà cậu gửi gắm xúc c ảm ấy vào lòng yêu
mến những người tình của mẹ là cai H(cai Hiền) và người chồng của m ẹ sau
này. So với miêu tả hình ảnh u ám, nghiện ngập của bố, cai H, ng ười đ ược coi là
bố của em Quế là “một người tầm thước, gương mặt trắng hồng, mắt sáng,
sống mũi hơi cao, hàm răng trắng phau. Y ăn vận gọn ghẽ h ơn c ả. Tay y đeo hai
lon vàng đính thêm một đường chỉ đỏ thêu to. Chân y đi giày vải đen, bít t ất bao
giờ cũng trắng như mới.Không phải bồng súng, y ung dung cầm một chi ếc kèn
đòng có tua đỏ, mỗi lần hoa nhanh lên lại tỏa ra một làn ánh sáng vàng di ệp
dưới ánh nắng rực rỡ của chiều hè”.Mỗi lần nhắc đến cai H, gương mặt mẹ lại


ửng hồng, e thẹn, quay mặt đi. Nhà văn quý cai H và coi ông nh ư v ị c ứu tinh cho
hạnh phúc của mẹ và sự gửi gắm khát khao hóa thân thành người đàn ông của
mẹ của chính mình. Khao khát tính nữ của ông còn đ ược lí gi ải trong gi ấc m ơmột phạm trù phổ biến của phân tâm học. Hồng mơ th ấy bé Thu cô bạn 13
tuổi mảnh dẻ dịu dàng “hai con mắt long lanh trên gương mặt trắng mát chiếu
lên nhìn tôi, những sợi tóc bay xõa như tơ, phấp phới dưới vành trăng ng ọc, hai
cánh tay ẻo lả,…tôi và cô bé có một da thịt ấm áp và những tiếng nói âu y ếm
thơm tho kia đàu tựa vào vai nhau, như san s ẻ, chia đắp cho nhau. Không bi ết
trong lòng co bé đó có những cảm tưởng gì đương nảy n ở. Riêng tôi, tôi th ấy h ồi
hộp, ngực lạnh hẳn đi”. Giấc mơ giúp em thoát khỏi những sự đau tủi giày vò,
tâm hồn lại trở nên thư thái trong những lúc cơ cực, đau đớn nh ất.
Tóm lại, bằng góc nhìn phân tâm học ta đã thấy “nh ững ngày th ơ ấu”
khác. Dưới góc nhìn này, ta mới lí giải được trọn vẹn thái đ ộ và tình cảm c ủa tác
giả với những trang viết đầy nhục cảm đê mê đến thế, mới lí giải đ ược thái độ
ghét cha ngoài phạm trù đạo đức và xã hội, chứ không đ ơn gi ản là “trang vi ết
cảm động về tình mẫu tử” mà người ta hay ca ngợi. Ngoài ra bằng phân tâm
học, nghiên cứu xã hội, giải mã những ẩn ức và những biểu tượng tôn giáo
người đọc mới càng hiểu rõ, hiểu đủ và hiểu sâu những gì mà Nguyên Hồng
truyền đạt, theo đúng cái cách mà ông tâm niệm rằng “nhà văn là m ột cái tôi
không mặt nạ”



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×

×