Tải bản đầy đủ

Trường ca việt một góc nhìn

Trường ca Việt , một cách nhìn...
Yến Nhi
Khoảng mấy năm gần đây trong nền văn chương nước nhà thể tài trường ca đã gây
được sự chú ý của không ít tác giả cả trên hai phương diện lý luận lẫn sáng tác.
Các tác giả Trần Thiện Khanh, Nguyễn Văn Dân, Lại Nguyên Ân, Chu Văn Sơn co
cuộc trao đổi khá lý thú về Trường ca trên tạp chí Thơ 11-2009. Xin được gop
thêm vài suy nghĩ về thể tài này.

1- Về khái niệm Trường ca .Trường ca cũng như nhiều thể tài khác trong văn
chương theo quan niệm của M.Bakhtin là những khái niệm “không bao giờ bị
đông cứng”…Trường ca , bởi vậy, để dễ tìm hiểu những đặc điểm trong sự phát
triển đương đại nên xem là một thể loại văn chương đang biến chuyển và còn chưa
định hình.

Không định nghĩa theo lối « duy danh », nhưng căn cứ vào sự kết hợp hai khái
niệm « Trường » - « Ca » đã gợi ý cho chúng ta đây là một thể loại mà dung lượng
câu chữ phải dài ( trường), phải co yếu tố ngôn ngữ và co nhạc điệu (ca).Trong ý
nghĩa nguyên thuỷ , no không nhất thiết là Thơ, loại nghệ thuật nào co hai yếu tố
trên đều co thể gọi là trường ca( nghĩa rộng).Chẳng hạn trong âm nhạc ,trường ca
(ca từ và âm nhạc) thường co độ dài lớn hơn nhiều so với ca khúc, cấu trúc tự do
đi liền mạch được liên kết chặt chẽ bằng nhiều khúc đoạn .Thí dụ, trường ca Hội

trùng dương của Phạm Đình Chương ,Người Hà Nội của Nguyễn Đình Thi, Sông
Lô của Văn Cao , Đoa hoa vô thường của Trịnh Công Sơn,Ta tự hào đi lên ôi Việt
Nam của Chu Minh , gần đây là trường ca mang tên Người Việt của nhạc sĩ Minh
Châu ... Tác phẩm văn xuôi - Những linh hồn chết - của Gô gôn được ông đặt tên
trường ca trên ý nghĩa rộng rãi này, tác phẩm dài hơi, ngôn ngữ co tính nhạc!.


Lịch sử phát triển trường ca quả đã co nhiều thay đổi.Trong truyền thống , nghĩ đến
trường ca là nghĩ đến “tác phẩm thơ co dung lượng lớn thường co cốt truyện tự sự
hay trữ tình”,no co nhiều phân nhánh nhưng chủ đạo là thể loại co cốt truyện lãng
mạn với đề tài lịch sử cộng đồng. Dần dần trong trường ca các đề tài cá nhân, triết
lý, đạo đức được tăng cường , các yếu tố kịch, trữ tình được khai thác dồi dào.Giai
đoạn phát triển rực rỡ nhất của trường ca là thời đại của chủ nghĩa lãng mạn đầu
thế kỷ 19. Sang thế kỷ 20 trường ca phát triển theo hướng trữ tình, đề cao các
phương diện tâm lý, triết lý,các xúc cảm tâm linh . Dù là thời hoàng kim hay lúc
phân rã thì trường ca, “ với tư cách một thể loại tổng hợp trữ tình-tự sự hoành
tráng, cho phép kết hợp những chấn động lớn, những xúc cảm trầm sâu và những
quan niệm về lịch sử, vẫn chiếm được vị trí nhất định trong thi ca thế giới, là thể
loại mà bất cứ nhà thơ lớn nào cũng đều muốn thử sức”(Bách khoa toàn thư mở
Wikipedia).

Ở Việt Nam, thời cổ đại co những trường ca nổi tiếng của các dân tộc anh em như
Đam San, Đam Di,Xing Nhã... ,thời trước CM cũng co một số trường ca gây được
ấn tượng ( trường ca của Phạm Huy Thông), trong hai cuộc Kháng chiến và sau
ngày thống nhất thì thể loại này nở rộ . Trong cách nghĩ phổ biến đây là thể loại
văn học mà nội dung chủ yếu ca ngợi những hiện tượng mang tính lí tưởng cao đẹp
và phủ định những gì phản tiến bộ,u tối, trong trường ca nhà thơ lí giải những vấn
đề liên quan đến số phận của Dân tộc ,của Cộng đồng,của Con Người, (co thể của
cả những cá thể như tình yêu, tình bạn, lòng vị tha, đức hy sinh ...) nhưng luôn co ý
nghĩa xã hội rộng lớn.Về cấu trúc, trường ca gồm nhiều chương, khúc mang tính
chất tổng hợp bao gồm nhiều yếu tố: tự sự, trữ tình và cả kịch . Nhân vật của
trường ca co thể là một anh hùng , một vị tướng với nhiều chiến công lỗi lạc, mà
cũng co thể là một con người với tất cả cái riêng tư. Tuy nhiên số phận đầy thử
thách, khát vọng lớn lao, niềm tin yêu, lòng quả cảm vô song... là những yếu tố
thẩm mĩ hàng đầu mà trường ca hướng đến .Đặc tính nổi bật của trường ca cổ điển
là sự hướng đến “ tinh thần cao cả" , trường ca sau này (CN hiện thực xã hội chủ
nghĩa) gắn với cảm hứng sử thi, với tính cách vĩ đại của nhân dân của dân tộc.


2- Về sự phát triển thể tài này trong văn chương Việt : Co ý kiến cho rằng trường
ca hiện đại phát triển theo hướng trữ tình hoá (cốt truyện phát triển theo tâm trạng
chủ thể ), Thể loại trường ca tự sự ( co cốt truyện phát triển theo hành trạng nhân
vật,hoàn cảnh khách quan) không còn nữa vì đã co tiểu thuyết và điện ảnh làm thay
việc kể chuyện ,phản ánh hiện thực! Trên thế giới nhiều nhà nghiên cứu cũng đã
chú ý đến sự phân hoá của thể tài này . Họ cho rằng : Trường ca hiện đại thường
phát triển theo hướng trữ tình, tâm lý, triết lý, các xúc cảm riêng tư đặt trong tương
quan với những biến thiên lịch sử, trong khi yếu tố cốt truyện được giảm thiểu.
Tuy nhiên ở Việt Nam,xét sự phát triển của thể loại này ,trên cái nền chung các
trường ca tiêu biểu hiện đại ta thấy co hai khuynh hướng, một vẫn theo truyền
thống nặng về tính tự sự kết hợp trữ tình , một phía khác nhiều tác phẩm theo
khuynh hướng cách tân thiên về trữ tình.Co thể kể tên một số tác phẩm tiêu biểu
Bài ca chim chơ rao - Thu Bồn,Theo chân Bác –Tố Hữu, Con đường của những vì
sao - Nguyễn Trọng Tạo, gần đây Người anh cả của toàn quân(Trường ca vềTướng
Giáp) – Hoàng Bình Trọng... thuộc loại thứ nhất.Các trường ca này đều co nhân
vật ,co cái sườn tự sự, thậm chí cả kịch tính. Đo là Bác Hồ, Tướng Giáp,hai cán bộ
Hùng và Rin,hai chiến sĩ Mùa và La , 10 cô gái Đồng Lộc..,rất nhiều mảng tự sự về
hai cuộc kháng chiến làm nền cho hành trạng các nhân vật, đan xen bên cạnh
những suy cảm trữ tình của tác giả .Các trường ca Đường tới thành phố - Hữu
Thỉnh,Những người đi tới biển -Thanh Thảo,Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa
Điềm, Trầm tích –Hoàng Trần Cương,Trường Sơn- Nguyễn Đức Mậu,Đổ bong
xuống mặt trời và Ngày đang mở sáng – Trần Anh Thái... thuộc loại thứ hai. Các
trường ca này chủ yếu thể hiện những suy tưởng , những cảm xúc của chủ thể trữ
tình.Mạch trữ tình la cái sườn chính xâu chuỗi các khúc đoạn, yếu tố tự sự được
giảm xuống thứ yếu ,chỉ còn đọng lại trong một vài chi tiết co tính liên tưởng. Sự
khác biệt này ta co thể tìm thấy qua lời thổ lộ cuả hai tác giả Nguyễn Trọng Tạo
vàTrần Anh Thái.


Nguyễn Trọng Tạo cho rằng:“Tôi đã kết cấu trường ca đan xen tự sự và trữ tình.
[...]Những cô gái trong trường ca này là thanh niên xung phong tham gia chiến
đấu ngay dưới mưa bom bão đạn quân thù,và chàng trai làngười lính lái xe chở đạn
vào chiến trường, qua hai nhân vật này tôi muốn làm hiện lên thân phận và tâm
trạng của người công dân trong cuộc chiến tranh vệ quôc” ( Tựa - Con đường của
những vì sao).Còn Trần Anh Thái: “...tôi trung thành với khát vọng trên đường tìm
kiếm cõi thẳm sâu chân thực trong chính bản thân mình…” ( phát biểu ở Hội thảo
vềTrường ca TAT)

Phân chia như vậy là sát với sự phân hoá , sự đổi mới của trường ca hiện đại trong
bối cảnh xã hội VN nơi những hiện thực lớn lao luôn tạo tiền đề giá trị trực tiếp
cho nội dung tác phẩm.Hiện tình văn chương VN luôn là sự đan chéo , phân hoá
để hội nhập,nếu chỉ quan sát một số hiện tượng đổi thay rồi khái quát lên mà không
thấy sự tiếp nối e khi đi sâu tìm hiểu đặc điểm nội dung cũng như các biểu trưng
nghệ thuật sẽ khiên cưởng . Vì rằng: đường biên thể loại giữa trường ca tự sự và
trường ca trữ tình hiện đại trong văn chương Việt co thể vạch ra được.Đo là tính đa
dạng trong khả năng chiếm lĩnh bản chất hiện thực ,là sự phản ánh con người trong
cái nhìn đa diện , cũng như sự thể hiện hiện thực qua các đặc trưng nghệ thuật hiện
đại của trường ca tự sự rất khác ở các tác phẩm trường ca trữ tình .

Trong sự hiện hữu của các thể tài thơ, trường ca , thơ dài với truyện thơ các đặc
điểm cần phân biệt . Đều là những tác phẩm dài hơi , truyện thơ co nhân vật , co
cốt truyện,tác giả thường khuất lấp đằng sau, thơ dài thì chủ yếu bày tỏ những suy
cảm của tác giá - cái tôi trữ tình bộc lộ trực tiếp.Hai thể tài này co đường biên khá
rõ,dễ phân biệt .Nhưng giữa thơ dài và trường ca hiện đại đều lấy cái mạch trữ tình


làm cái sườn chính để phát triển, nêú lấy cái chỗ đứng ,cái sự phát ngôn của tác giả
làm tiêu chí phân biệt thì đôi khi không rõ ràng , bị nhầm lẫn, vì chúng đều liên
kết với nhau xung quanh chủ đề bằng những suy cảm trữ tình, tâm lý ,triết lý của
tác giả dẫu co nhiều chương đoạn phân khúc chăng nữa.Ở đây cái chỗ dựa duy
nhất để bám vào mà phân biệt, đo là một tư duy hướng về tinh thần cao cả với cảm
hứng sử thi,ca ngợi những gì mang tính lí tưởng cao đẹp , với tính cách vĩ đại của
nhân dân, dân tộc,“sự biểu hiện tư duy của một dân tộc dưới tất cả mọi hình thức
và trong tất cả mọi phương thức của no” (Hêghen - Mỹ học, những văn bản chọn
lọc - Nxb KHXH Hà Nội 1996,tr176). Noi một cách khác cái tôi trữ tình, trực cảm
đều co trong thơ dài và trường ca trữ tình, nhưng khác về chất , cái tôi trữ tình
trong trường ca chính là chủ thể trữ tình mang sắc thái cộng đồng, thể hiện tính lý
tưởng tính cao đẹp của cộng đồng ,sắc thái cá nhân không lộ rõ như trong thơ trữ
tình.

3- Về đặc điểm nghệ thuật của hai loại trường ca hiện hành , chúng ta co thể tìm
thấy những điều riêng biệt dựa vào ý kiến của Hêghen khi ông bàn về trường ca trữ
tình và tự sự sử thi.Ông cho rằng “...nội dung của trường ca trữ tình không phải là
đối tượng trong sự vận động hiện thực của no , mà là sự vận động bên trong của tư
duy nhà thơ, những biến đổi sôi động hay yên ắng, dòng chảy êm đềm hay hành
tiến mãnh liệt, cũng như những bước nhảy đột ngột biểu hiện ra ở sự vận động bên
ngoài của nhịp điệu và sự hài hoà ở các từ [...] no phải nhào nặn một cách nghệ
thuật sự vận động của thời gian dưới những hình thức khác nhau.”(Y.N.nhấn mạnh)
( sđd,tr191).Còn tự sự sử thi (trường ca tự sự) với đặc điểm co nhân vật phát triển
trên cái sườn tự sự, biểu trưng nghệ thuật là “trình bày diễn biến của chúng theo sự
triển khai chủ yếu về mặt không gian” ( sđd,tr191). Hay noi một cách khác trường
ca trữ tình nổi bật ở chiều sâu tâm lý ,tầm cao triết lý với các xúc cảm mới mẻ
thăng hoa trong mối liên hệ với những chấn động lịch sử lớn lao. No thuộc loại
nghệ thuật vận động thời gian co sự thể hiện bên ngoài qua giọng điệu phong phú
và hài hoà ngôn từ .. Trường ca tự sự thuộc loại nghệ thuật triển khai chủ yếu về


mặt không gian ,nổi bật chung là tính hoành tráng lịch sử của các sự kiện,cùng bối
cảnh hoạt động và tâm lý nhân vật .

Đối chiếu các trường ca tiêu biểu gần đây,Trường ca về Tướng Giáp – Hoàng Bình
Trọng và các trường ca Ngày đang mở sáng,Trên đường trở đi – Trần Anh Thái ta
sẽ co những minh chứng cụ thể.

Trường ca về Tướng Giáp của Hoàng Bình Trọng ,co rất nhiều chất tự sự men theo
cuộc đời vị tướng .Nhiều chi tiết tác giả kể rất thực, rất bình thường nhưng tổng
hợp lại rất hoành tráng mang được tư thế hiên ngang của dân tộc trong lòng nhân
loai. Trần Đăng Khoa cho rằng ở trường ca này tác giả “... đã tạo dựng cả một
chiến trường ngổn ngang và bề bộn [...] Hoàng Bình Trọng bám sát từng chi tiết co
thật trong cuộc đời chỉ huy trận mạc của vị tướng thiên tài [..] là cái giấy thông
hành để dân tộc ta co thể hiên ngang đi vào cõi mênh mông bát ngát của xứ
người...”( Y.N nhấn manh). Bên cạnh, các trường ca Ngày đang mở sáng,Trên
đường trở đi của Trần Anh Thái , cốt truyện sự kiện bị phân rã và cốt truyện tâm lý
được đẩy lên đến cao trào. Trần Anh Thái tổ chức trường ca nương theo dòng cảm
xúc.Sự thăng trầm dồi dào, mãnh liệt của tâm trạng tạo nên giọng điệu chính của
trường ca , mà co nhà phê bình cho là gịọng điệu của “Lửa “ . Cái làm nên khác
biệt của trường ca Trần Anh Thái là sự phá vỡ những nguyên tắc cấu trúc của
trường ca truyền thống, cấu trúc trong trường ca của anh dựa hoàn toàn vào cảm
xúc, lấy cảm xúc làm mạch chủ đạo, mạch sự kiện chỉ nảy sinh nhờ liên tưởng như
lời nhận xét của Chu Văn Sơn “không bám vào những sự kiện chính sử, mà kết
hợp chính sử với dã sử để tạo ra một không khí huyền sử đậm nét. Trường ca Trần
Anh Thái mạnh ở yếu tố trữ tình” .


Chúng tôi lưu ý sự phát triển hai khuynh hướng trường ca đương đại VN : trường
ca trữ tình và trường ca tự sự,mong làm nổi rõ sự phong phú đa dạng chung của thể
loại này – dàn “đại pháo”- của nền Thơ Việt , lấy đo làm cơ sở , cổ suý cho một
sự phát triển đa dạng các phong cách sáng tác , các tác giả tìm gặp và phát triển
được cá tính sáng tạo của mình./.

Tháng 01-2010



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×

×