Tải bản đầy đủ

Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình


B ộ T ư PHÁP
VIỆN KHOA HỌC PHÁP LÝ

CÔNG TRÌNH NGHIÊN c ứ u KHOA HỌC CẤP BỘ

ĐỂ TÀI:

QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT TRONG CÁC VĂN
BẢN PHÁP LUẬT CHUYÊN NGÀNH - KINH NGHIỆM
NƯỚC NGOÀI VÀ PHƯƠNG HƯỚNG Đ ổ i MỚI NGƯỚN
VÃN BẢN PHÁP LUẬT HÌNH s ự VIỆT NAM

Chủ nhiệm đề tài: TS. Đỗ Đức Hồng Hà
Giảng viên trường đại học Luật Hà Nội
Thư ký đề tài

: TS. Cao Thị Oanh
ThS. Phạm Văn Báu

1

TRUNG TÂM THÔNG TIN THU V l | Ị



tỷĩ&ỹý
ì M d ỳ l Ỵ ị : -

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀN?
PHÒNG ĐỌC.
1

-om —

Hà Nội tháng 9/2010


MỤC LỤC
Tr.
DANH SÁCH NHỮNG NGƯỜI THỰC HIỆN ĐẺ TÀI

1

Phần 1

2

TỔNG THUẬT

MỞĐẰU

2

Chương L NHỮNG VẤN ĐÈ CHUNG VÈ NGUỒN QUY ĐỊNH

17

TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT
1.1. Khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cửu nguồn của

17



pháp luật và nguồn của pháp luật hình sự
1.2. Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các hệ

19

thống pháp luật trên thế giói
1.3. Nguồn'quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống

22

pháp luật châu Âu lục địa
1.4. Nguồn quy c^.nh tội pham và hình phạt trong hẹ thong

29

pháp luật Anh - Mỹ
Chương 2. KINH NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC TRÊN THE GIỚI

42

VỀ NGUỒN QUY ĐINH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT TRONG
CÁC VĂN BẢN PHÁP LUẬT CHUYÊN NGÀNH
2.1. Cách quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản

42

pháp luật chuyên ngành
2.2. Lý do của việc quy định tội phạm và hình phạt trong các
văn bản pháp luật chuyên ngành

52


Chương 3. NGUÒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT

58

t r o n g h ệ t h ố n g p h á p l u ậ t v iệ t n a m v à k h ả n ă n g

TIẾP THU, VẬN DỤNG KINH NGHIỆM NIÍỚC NGOÀI
3.1. Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ thống

58

pháp luật Việt Nam
3.2. Khả năng tiếp thu, vận dụng kinh nghiệm nước ngoài về

63

nơuồn quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản
pháp luật chuyên ngành vào Việt Nam từ góc độ nghiên cứu
3.3. Khả năng tiếp thu, vận dụng kinh nghiệm nước ngoài về

71

nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản
pháp luật chuyên ngành vào Việt Nam từ góc độ khảo sát

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT

83

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

100


111

Phần 2
CÁC CHUYÊN ĐÈ

Chuyên đề 1: Những vấn đề lý luận về nguồn của phiáp luật và

111

nguồn của pháp luật hình sự.
GS.TSKH. Lê Cảm (tứ c L ê Văn Cảm)
Q. Tổng biên tập Tạp chí Pháp ỉuật Vỉà phát triển
của Hội Luật gĩỉa Việt Nam
Chủ nhiệm Bộ môn Tưp>háp hình sự
Khoa Luật frực thuộc Đại học Quốc' gia Hà Nội
TS. Đ ỗ Đíírc Hồng Hà
Văn phòng Bộ Tư pháp

Chuyên đề 2: Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các hệ

128

thống pháp luật trên thế giói.
GS.TSKH. Lê Cảm (tứ cL ê Văn Cảm)
Q. Tổng biên tập Tạp chí Pháp luật và p h á t triển
của Hội Luật gia Việt Nam
Chủ nhiệm Bộ môn Tư ph á p hình sự
Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia H à Nội
TS. Đ ỗ Đưc Ht ng Hà
Văn phòng Bộ T ư pháp

Chuyên đề 3: Kinh nghiệm của Pháp về nguồn quy định tộii phạm
và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
ThS. Trần Văm Dũng
Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội

143


Chuyên đề 4: Kinh nghiệm của Đức về nguồn quy định tội phạm

169

và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
TS. Hoàng Văn Hùng
Trưởng bộ môn Luật hình sự
Giảng viên chính Trường Đại học Luật Hà Nội

Chuyên đề 5: Kinh nghiệm của Ca-na-đa về nguồn quy định tội

187

phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
TS. Cao Thị Oanh
Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội

Chuyên đề 6: Kinh nghiệm của Nhật Bản về nguồn quy định tội

206

phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
TS. Dương Thanh Biểu
ìsguyèn Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao
ThS. Nông Xuân Trường
Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Chuyên đề 7: Cinh nghiệm của Thái Lan về nguồn quy định tội

222

phạm và hình )hạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
ThS.NGƯT. Trần Đức Thìn
Phó Hiệu rưỏmg - Giảng viên chính Trường Đại học Luật Hà Nội

Chuyên đ ề 8: vinh nghiệm của Anh về nguồn quy định tội phạm
và hình phạt tong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
GS. TS. Nguyễn Xuân Yêm

251


Thiếu tưởng, Giám đốc Học viện cảnh sát nhân dân
TS. Đ ỗ Anh Tuấn
Giảng viên Học viện Cảnh sát nhân dân

Chuyên đề 9: Kinh nghiệm của Mỹ về nguồn quy định tội phạm và

276

hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
TS. Đ ỗ Đức Hồng Hà
Văn phòng Bộ Tư pháp

Chuyên đề 10: Kinh nghiệm của Ốt-xtrây-ỉi-a về nguồn quy định

305

tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
TS. Đặng Quang Phương
Phó Chánh án Thường trực Tòa án nhân dân tối cao
TS. Đ ỗ Đức Hồng Hà
Văn phòng Bộ Tư pháp

Chuyên đề 11: Kỉnh nghiệm của Xing-ga-po về nguồn quy định tội

328

phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
T S .H ồS ỹS ơ n
Học viện Khoa học - X ã hội Việt Nam

Chuyên đề 12: Kỉnh nghiệm của Ma-lai-xi-a về nguồn quy định tội
phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
TS. Cao Thị Oanh
Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội
và ThS. Pham Văn Báu
Giảng viên chính Trường Đại học Luật Hà Nội

352


Chuyên đề 13: Nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong hệ

374

thống pháp luật Việt Nam và khả năng tiếp thu, vận dụng kinh
nghiệm nước ngoài về nguồn quy định tội phạm và hình phạt
trong các văn bản pháp luật chuyên ngành vào Việt Nam.
TS. Lê Đăng Doanh
Giảng viên chính Trường Đại học Luật Hà Nội

Phần 3

363

PHỤ LỤC

Phụ• lục
• 2: Phiếu điều tra xã hội


363

Phụ lục 2. Báo cáo khảo sát thực tế

371

Phụ lục 3 Ưu điểm và nhược điểm của việc quy định tội phạm và

386

hình phạttrong các văn bản pháp luật chuyên ngành


1

DANH SÁCH NHỮNG NGƯỜI THựC HIỆN ĐỀ TÀI

I. CHỦ NHIỆM VÀ THƯ KÝ ĐỀ TÀI
1. Chủ nhiệm đề tài:

TS. Đỗ Đức Hồng Hà - Văn phòng Bộ Tư

2. Thư ký đề tài:

TS. Cao Thị Oanh - Trường Đại học Luật Hà

3. Thư ký đề tài:

ThS. Phạm Văn Báu - Trường Đại học Luật

pháp

Nội

Hà Nội
II. CÁC CỘNG TÁC VIÊN THAM GIA THựC HIỆN ĐÈ TÀI
1. GS.TSKH. Lê Cảm (tức Lê Văn Cảm) - Khoa Luật trực thuộc Đại
học Quốc gia Hà Nội
2. GS.TS. Thiếu tướng Nguyễn Xuân Yêm - Học viện cảnh sát nhân
dân
3. TS. Dương Thanh Biểu - Viện kiểm sát nhân dân tối cao
4. TS. Lê Đăng Doanh - Trường Đại học Luật Hà Nội
5. TS. Hoàng Văn Hùng - Trường Đại học Luật Hà Nội
6. TS. Đặng Quang Phương - Tòa án nhân dân tối cao
7. TS. Hồ Sỹ Sơn - Học viện Khoa học - Xã hội Việt Nam
8. TS. Đỗ Anh Tuấn - Học viện Cảnh sát nhân dân
9. ThS. Trần Văn Dũng - Trường Đại học Luật Hà Nội
10. ThS.NGƯT. Trần Đức Thìn - Trường Đại học Luật Hà Nội
11. ThS. Nông Xuân Trường - Viện kiểm sát nhân dân tối cao


2
Phầnl

TỎNG THUẬT

MỞ ĐÀU

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài
rinh cấp thiết của đề tài "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn
bản p) ip luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi
mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam" được thể hiện trên 4 phương
diện cơ bản sau đây:
Một là, cơ sở chỉnh trị, pháp lý
Ngày 24/5/2005, Bộ Chính trị đã có Nghị quyết số 48/NQ-TW về Chiến
lược xty dựng và hoàn thiện hệ thông pháp luật Việt Nam và một trong những
quan điểm chỉ đạo là xây dựng và hoàn thiện pháp luật nói chung và pháp luật
hình sự nói riêng, đáp ứng yêu cầu của quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam
và quá ừình hội nhập. Ngày 02/6/2005, Bộ Chính trị lại ban hành Nghị quyết
số 49/NQ-TW về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020, theo đó, cải
cách tư pháp phải kế thừa truyền thống pháp lý dân tộc, các thành tựu đã đạt
được c ia nền tư pháp xã hội chủ nghĩa Việt Nam; tiếp thu có chọn lọc những
kinh nghiệm nước ngoài phù hợp với hoàn cảnh nước ta và yêu cầu chủ động
hội nhập quốc tế đáp ứng được xu thế phát triển của xã hội trong tương lai1.
Xuất phát từ quan điểm đúng đắn này của Đảng, mọi cơ quan, mọi tổ chức và
cán bộ, công chức đều phải góp sức mình vào sự nghiệp cải cách tư pháp ừên
mọi phuong diện, mọi lĩnh vực của hoạt động tư pháp. Trong phạm vi đề tài
Xem theư: Bộ Chính trị (2005), N ghị quyẽt sô 49/N Q -TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược Cải cách tư pháp
đến năm 2010.


3
chúng tôi đi sâu nghiên cứu nội dung "Quy định tội phạm và hình phạt trong
các văn bản pháp luật chuyên ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương
hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam" nhằm đưa ra các
kết quả nghiên cứu lý luận về nguồn của pháp luật hình sự; phân tích các yếu
tố kinh tế - xã hội, lịch sử, truyền thống, cách tiếp cận về nguồn luật hình sự ở
các nước; đề xuất áp dụng kinh nghiệm của các nước vào việc hoàn thiện
nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam, đáp ứng đòi hỏi của công cuộc đổi
mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng
do Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam khởi xướng.
Hai là, cơ sở lý luận
Nghiên cứu nguồn của pháp luật hình sự trong một Nhà nước có ý nghĩa
xã hội pháp lý quan trọng giúp hiểu rõ thêm: 1) Hệ thống các nguồn luật hình
sự trong Nhà nước đó như thế nào - chỉ có Bộ luật hình sự với tính chất là
nguồn duy nhất hay cả đạo luật khác và pháp lệnh của cơ quan lập pháp, cũng
như các văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan hành pháp và cơ quan tư
pháp (Toà án) mà trong đó có chứa các quy phạm pháp luật hình sự (igọi tắt là
các văn bản quy phạm pháp luật có tính chất hình sự). 2) Những căn cứ pháp
lý hình sự của cuộc đấu tranh phòng và phòng chống tội phạm - cơ sở của
TNHS, các hình phạt và các chế định pháp lý hình sự khác được quy định
trong văn bản quy phạm pháp luật cụ thể của Nhà nước2... Sở dĩ như vậy là vì
nguồn của pháp luật hình sự là vấn đề cơ bản của pháp luật hình sự, nơi chứa
đựng mọi quy định, mọi vấn đề cơ bản, quan trọng của pháp luật hình sự về
tội phạm, hình phạt..., là cơ sở pháp lý của TNHS, là nơi đăng tải và thể hiện
quan điểm của Nhà nước... Do đó, nếu nguồn của pháp luật hình sự không
được hiểu đúng, hiểu đủ, hiểu thống nhất sẽ dẫn đến nhận thức và áp dụng
không đúng, không thống nhất chính sách hình sự của Nhà nước... Thêm vào
" Xem thêm: PG S.TSK H . Lê Văn Cảm (2005), Sách chuyên khảo sau đại học: N hững vấn để cơ bàn trong
khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb. Đại học Quốc gia Hà N ội, tr. 12-178.


4
đó quá trình hội nhập (bao gồm cả hội nhập pháp luật) đang diễn ra mạnh mẽ.
Viêt Nam đã có quan hệ ngoại giao với 167 nước; mở rộng quan hệ tố tụng, tư
pháp với hơn 50 nước; ký kết hoặc tham gia nhiều công ước, hiệp định tương
trợ tư pháp; tham gia Tòa án hình sự quốc tế, Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc
tế Tổ chức Luật sư quốc tế... và gần đây đã được bầu làm ủ y viên không
thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, điều này đòi hỏi pháp luật
hình sự phải có sự vận động phù hợp, có sự đón đầu diễn biến lập pháp hình
sự trên thế giới, nắm bắt những kinh nghiệm của thế giới trong việc quy định
tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành để đề ra
phương hướng đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam.
Ba là, cơ sở thực tiễn
Trong thời kỳ từ sau Cách mạng tháng Tám đến trước ngày pháp điển
hoá luật hình sự lần thứ nhất (1945 - 1985), nguồn trực tiếp của pháp luật hình
sự thời kỳ này này là các văn bản quy phạm pháp luật hình sự đề cập trực tiếp
đến việc đấu tranh chống tội phạm, bao gồm một số lượng không nhiều các
văn bản chứa các quy phạm của Phần chung và về cơ bản rất nhiều các văn
bản chứa các quy phạm của Phần các tội phạm luật hình sự. Vì những điều
kiện khác nhau (về kinh tế - xã hội, chính trị - pháp lý, văn hoá - lịch sử...) nên
các hình thức ban hành của các văn bản quy phạm pháp luật thuộc nguồn của
pháp luật hình sự trong thời kỳ này không đảm bảo được tính thống nhất và có
hệ thống mà trái lại, rất đa dạng, khác nhau và chồng chéo nhau (từ các văn
bản luật như: Hiến pháp, sắc luật, sắc lệnh... đến các văn bản dưới luật như:
Nghị quyết, Nghị định, Thông tư, Quy chế, Quy định...). Từ ngày pháp điển
hoá luật hình sự lần thứ nhất (1985) đến nay, nguồn trực tiếp và duy nhất của
pháp luật hình sự chỉ là Bộ luật hình sự (được thông qua hai lần vào các năm
1985 và 1999) đề cập trực tiếp đến việc đấu tranh chống tội phạm mà trong đó
chứa đựng các quy phạm Phần chung và Phần các tội phạm của pháp luật hình


5
sự. Với việc quy định Bộ luật hình sự là nguồn trực tiếp, duy nhất của pháp
luật hình sự đã đảm bảo được tính thống nhất và có hệ thống3. Tuy nhiên, việc
nhất thể hóa nguồn của pháp luật hình sự này cũng đã bộc lộ những hạn ché
nhất định và không ít trường hợp gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét
xử. Thêm vào đó, hội nhập kinh tế quốc tế tuy tạo cho Việt Nam nhiều thời cơ
mới, nhưng bên cạnh đó nó cũng đặt ra cho chúng ta nhiều thách thức, trong
đó có vấn đề liên quan đến tội phạm và hình phạt. Gần đây ở Việt Nam đã
xuất hiện nhiều hành vi có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội. Những hành vi
nguy hiểm đó đều có thể không bị trừng trị nếu nó không được quy định trong
Bộ luật hình sự. Thực tế này đẵ đặt ra câu hỏi có nên coi Bộ luật hình sự là
nguồn duy nhất quy định về tội phạm và hình phạt không hay có thể quy định
chúng trong các văn bản pháp luật chuyên ngành? Nếu quy định tội phạm và
hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành thì cơ sở khoa học và cơ
sở thực tiễn của r ) là gì? Việc quy định này có ưu điểm, khuyết điểm gì? Làm
thế nào để phát huy được ưu điểm, hạn chế được khuyết điểm?... Trong giai
đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện
nay, hơn bao giờ hết khoa học nước nhà, trong đó có khoa học pháp lý có vai
trò quan trọng trong việc lý giải và làm sáng tỏ về mặt lý luận những vấn đề
cấp bách do thực tiễn đặt ra. Chính vì vậy, khoa học luật hình sự Việt Nam
đương đại với tư cách là một chuyên ngành của khoa học pháp lý nước ta cũng
phải đóng góp sức mình để hoàn thiện Bộ luật hình sự, mà một phần quan
trọng là phải thay đổi nhận thức về nguồn của pháp luật hình sự nói chung và
nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng.
Bốn là, tình hình nghiên cứu
Mặc dù nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về
tội phạm và hình phạt nói riêng quan trọng như vậy, nhưng cho đến nay, ở
Xem thêm: PGS.TSKH. Lê Văn Cảm (2005), Sách chuyên khào sau đại học: N hững vấn để cơ bản trong
khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 12-178.


6
trong và ngoài nước chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể, toàn diện và
hê thống về nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội
phạm và hình phạt nói riêng; chưa có công trình nào nghiên cứu, làm sáng tỏ
những vấn đề lý luận và thực tiễn về khái niệm, đặc điểm nguồn, ý nghĩa của
nguồn, các loại nguồn, hệ thống nguồn... quy định về tội phạm và hình phạt,
cũng chưa có công trình nào làm sáng tỏ ưu điểm và nhược điểm của việc nhất
thể hóa nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trong Bộ luật hình sự. Các
công trình trên chưa đặt nguồn của pháp luật hình sự quốc gia trong tổng thể
của hệ thống pháp luật cùng họ, trong sự so sánh với hệ thống pháp luật khác
họ nên chưa tìm ra được quy luật, chưa rút ra được cái chung và cái đặc thù và
vì vậy, chưa đúc rút được kinh nghiệm để đưa ra phương hướng đổi mới
nguồn quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên
ngành ở Việt Nam. Tổng quan tình hỉiih nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
còn khoảng trổng rất lớn như đã nêu trên, nên việc nghiên cứu kinh nghiệm
nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp
luật chuyên ngành để trên cơ sở đó đổi mới nguồn văn bản pháp luật hình sự
Việt Nam là việc làm rất cần thiết.
Ý thức được tất cả những lý do trên, chúng tôi đã chọn và nghiên cứu
đề tài "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên
ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phương hướng đổi mới nguồn văn bản
pháp luật hình sự Việt Nam".
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Tội phạm và hình phạt là những vấn đề lý luận cơ bản của khoa học luật
hình sự nên đã được đề cập trong nhiều công trình như: giáo trình luật hình sự,
sách chuyên khảo, tạp chí chuyên ngành... Tuy nhiên, hiện nay ở Việt Nam
cũng như trên thế giới chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu kinh
nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình phạt trong các văn


7
bản pháp luật chuyên ngành để đưa ra phương hướng đổi mới nguồn văn bản
pháp luật hình sự Việt Nam.
2.1. Ở nước ngoài
Qua nghiên cứu chúng tôi thấy một số tài liệu sau đây liên quan đến đề
tài (xếp theo A, B, C): Giáo trình luật hình sự gồm năm tập, Tập 2, Phần
chung, Lý luận về hình phạt, Nxb. Trường Đại học tổng hơp quốc gia Mátxcơ-va, 2002. J-J đơ Bre-sơn, Sự lạm phát các văn bản luật hình sự, RSC, Tạp
chí Khoa học luật hình sự, năm 1985, tr. 241. Jin-Pra-đeo, Khoa học luật hình
sự, lóe Ê-đi-sơn, 2006/2007, CUJAS, tr. 27. Li-kha-trốp, Luật hình sự của các
nước đã được giải phóng, Nxb. Khoa học, Mát-xcơ-va, 1998. Luật hình sự
Nga, Giáo trình dành cho các trường đại học gồm 2 tập, Tập 1, Phần chung,
Nxb. NORMA, Mát-xcơ-va, 2000. Phê-đơ-ríc Đe-pot-tơ ê Phran-xít Lơ Gunơ-hét, Khoa học luật hình sự, tái bản lần thứ 14, Nhà xuất bản Enocomica,
năm 2007, tr. 26-29. Sa-gô-rô-đơ-xki, Các tác phẩm chọn lọc về luật hình sự,
Xanh-pê-téc-bua, 2003. Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền năm 1879 của
Pháp. Xa-vi-ơ-pin, Giáo trình luật hình sự phần chung, Da-log, tái bản lần thứ
hai, năm 2007, tr. 52.
2.2. Ở trong nưởc
Qua nghiên cứu chúng tôi thấy chỉ có một số ít tài liệu sau đây liên quan
đến đề tài (xếp theo A, B, C): Lê Cảm, Các nghiên cứu chuyên khảo về phần
chung luật hình sự (Tập III), Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2001. Lê Cảm,
Hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng nhà nước
pháp quyền (Một số vấn đề cơ bản của Phần chung), Nxb. Công an nhân dân,
Hà Nội, 1999. Đỗ Đức Hồng Hà, Một số nội dung cơ bản trong luật hìr_h sự
Nhật Bản, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại
học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh
cần tiếp cận đối với môn học", 2006. Phạm Thị Học và Trần Văn Dũng, Một


8
số nội dung cơ bản trong luật hình sự Cộng hòa Pháp, Bài viết trong đề tài
nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự
một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học",
2006. Hoàng Văn Hùng, Giới thiệu Luật hình sự Đức, Bài viết trong đề tài
nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự
một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học",
2006. Nguyễn Tuyết Mai, Một số vấn đề cơ bản trong pháp luật hình sự Mỹ
Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật
Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp
cận đối với môn học", 2006. Đoàn Thành Nhấn, Khái quát về tội phạm và
hình phạt theo pháp luật Hoa Kỳ, Bài viết trong đề tài nghiên cứu khoa học
cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số nước trên thế
giới - Nhùng khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học", 2006. Đào Lệ Thu, Vài
nét về luât hình sự Vương quốc Thụy Điển, Bài viết trong đề tài nghiên cứu
khoa học cấp Trường - Trường Đại học Luật Hà Nội "Luật hình sự một số
nước trên thế giới - Những khía cạnh cần tiếp cận đối với môn học", 2006...
Nguyễn Ảnh Tuấn, Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn của Luật hình
sự Việt Nam, Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 15), năm 2007, tr. 8-18.
Đáih giá tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
chúng tôi rút ra một số kết luận chính như sau:
Thv nhất, ở nước ngoài, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung
và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng tuy đã được nghiên cứu
nhưng ch ở nước ngoài (không nghiên cứu nguồn của pháp luật hình sự Việt
Nam) và :ho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể, toàn diện và
hệ thống về nguồn của pháp luật hình sự nói chung, nguồn quy định về tội
phạm và ìình phạt nói riêng; chưa có công trình nào nghiên cứu, làm sáng tỏ
những vấi đề lý luận và thực tiễn về nguồn, các loại nguồn quy định về tội


9
phạm và hình phạt, và cũng chưa có công trình nào làm sáng tỏ ưu điểm và
nhược điểm của việc nhất thể hóa nguồn quy định về tội phạm và hình phạt
trong Bộ luật hình sự hoặc tuy có nghiên cứu thì chỉ trong phạm vi hẹp của
một số quốc gia.
Thứ hai, ở trong nước, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung và
nơuồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng hầu như không được
nghiên cứu mà chỉ được đề cập trong một mục nhỏ của giáo trình luật hình sự,
trong một số tài liệu góp ý sửa đổi, bổ sung Bộ luật hình sự và trong một số ít
sách chuyên khảo... Thậm chí những tài liệu này cũng chỉ mới liệt kê các loại
nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình
phạt nói riêng ở nước ngoài, chưa đặt chúng trong tổng thể của hệ thống pháp
luật cùng họ trong sự so sánh với hệ thống pháp luật khác họ nên chưa tìm ra
được quy luật, chưa rút ra được cái chung và cái đặc thù của nguồn quy định
về tội phạm và hình phạt ở từng hệ thống pháp luật đó. Vì vậy, chưa đúc rút
được kinh nghiệm nước ngoài để đưa ra phương hướng đổi mới nguồn quy
định tội phạm và hình phạt ừong các vãn bản pháp luật chuyên ngành ở Việt
Nam.
Thứ ba, hiện nay, vấn đề nguồn của pháp luật hình sự nói chung và
nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng trên thế giới rất khác nhau.
Có nước theo quan điểm nhất thể hóa nguồn của pháp luật hình sự nói chung
và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói riêng trong Bộ luật hình sự
như Nga, Trung Quốc, Việt Nam... Có nước lại theo quan điểm phân hóa, mở
rộng nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và
hình phạt nói riêng như Đức, Mỹ, Nhật Bản, Pháp, Thụy Điển... Ví dụ:
Ở Đức, nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội
phạm và hình phạt nói riêng có thể là luật, án lệ và các bản án như: Luật về tội


10
phạm kinh tế, Luật về tội phạm ma tuý, Luật giao thông, Luật cư trú bất họp
pháp của người nước ngoài, Luật phôi sinh học, Luật môi trường...
ở Mỹ, nguồn của pháp luật hình sự liên bang bao gồm cả Hiến pháp,
phán quyết của Toà án liên bang, các văn bản luật do Quốc hội ban hành, các
văn bản dưới luật của liên bang do Tổng thống, các bộ và các cơ quan của
Chính phủ Mỹ ban hành, án lệ và phán quyết của Tòa án. Thêm vào đó, các
Công ước và Hiệp định mà Hoa Kỳ là thành viên cũng được coi là nguồn của
pháp luật hình sự.
Ở Nhật Bản, ngoài Bộ luật hình sự, một số loại tội phạm và hình phạt
cũng được quy định trong pháp luật chuyên ngành như: Luật tiểu hình, Luật
phế thải, Luật kiểm soát kiếm và vũ khí, Luật giải trí cho người lớn, Luật
chống mại dâm, Luật đua ngựa...
Ở Pháp, Bộ luật hình sự năm 1992 của Cộng hòa Pháp là nguồn cơ bản.
Bên cạnh đó, các bộ luật và luật thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như: thương
mại, đầu tư, du lịch, y tế, văn hóa, môi trường... cũng là nguồn của pháp luật
hình sự.
Ở Thụy Điển, nguồn của pháp luật hình sự cũng có thể là luật và án lệ
như: Luật môi trường, Luật về trách nhiệm hình sự đối với những hành vi
khủng bềị Luật về quyền tự do báo chí, Luật về quyền tự do ngôn luận... Bên
cạnh đó, :ác văn bản có liên quan đến quá trình soạn thảo và ban hành Bộ luật
hình sự cũng như các đạo luật hình sự khác cũng được coi là một loại nguồn
của ph >pluật hình sự Thụy Điển.
3 . VTục đích nghiên cứu đề tài
3.1 M ục đích chung nghiên cứu đề tài


11
Đưa ra được cơ sở khoa học và thực tiễn của việc tiếp tục nhất thể hóa
nguồn quy định về tội phạm và hình phạt trong Bộ luật hình sự hay quy định
tội phạm và hình phạt trong cả các văn bản pháp luật chuyên ngành.
3.2. Mục đích cụ thể nghiên cứu đề tài
Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn quy định tội phạm
và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành của một số quốc gia
trên thế giới thuộc hệ thống pháp luật châu Ầu lục địa như: Pháp, Đức, Ca-nađa Nhật Bản, Thái Lan... và hệ thống pháp luật Anh - Mỹ như: Anh, Mỹ, ố tx-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a...
Thứ hai, khả năng áp dụng nguồn của pháp luật chuyên ngành quy định
về tội phạm và hình phạt vào Việt Nam.
Thứ ba, đưa ra các kiến nghị góp phàn đổi mới nguồn văn bản pháp luật
hình sự nước ta trước yêu cầu cải cách tư pháp và xu thế hội nhập quốc tế theo
hướng: khắc phục hạn chế về xây dựng, áp dụng luật hình sự, về xử lý trách
nhiệm hĩnh sự và về yêu cầu phòng ngừa tội phạm; làm rõ ưu điểm của việc
mở rộng nguồn pháp luật hình sự trong các văn bản pháp luật chuyên ngành so
với nguồn duy nhất là Bộ luật hình sự.
4. Nội dung nghiên cứu đề tài
Để thực hiện các mục tiêu trên đây, đề tài được nghiên cứu theo 3 nội
dung cơ bản sau:
M ột là, nghiên cứu về nguồn của pháp luật hình sự ở các nước trên thế
giới và ở Việt Nam (các nguồn, đặc điểm của nguồn, mối quan hệ giữa các
nguồn văn bản pháp luật chuyên ngành với Bộ luật hình sự, cách thức quy
định tội phạm trong nguồn văn bản pháp luật chuyên ngành...).
Hai là, khái quát, phân tích những quan điểm lý luận về nhất thể hóa
nguồn văn bản pháp luật hình sự Việt Nam.


12
Ba là, đánh giá thực trạng pháp luật hình sự Việt Nam (bao gồm pháp
luât hiện hành và thực tiễn thực hiện) từ góc độ nguồn của pháp luật hình sự
và tổng -hợp các phương án hoàn thiện nguồn văn bản pháp luật hình sự nước
ta đáp ứng yêu cầu nâng cao hiệu quả phòng ngừa của pháp luật hình sự Việt
Nam.
Đẻ giải quyết những nội dung trên, đề tài được triển khai theo 3 nhóm;
đó là:
Nhỏm 1: Các chuyên đề có tính lý luận chung về nguồn của pháp luật
chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt.
Nhổm 2: Các chuyên đề về kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định
tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành.
Nhỏm 3: Các chuyên đề đánh giá thực trạng pháp luật hình sự Việt Nam
(bao gồm pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiện) từ góc độ nguồn của
pháp luật hình sự và khả năng áp dụng nguồn của pháp luật chuyên ngành quy
đ-aih về tội phạm và hình phạt vào Việt Nam (bao gồm cả thuận lợi và khó
khăn).
5. Phạm vi nghiên cứu đề tài
Đây là đề tài đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống lý luận và thực tiễn
về kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình phạt trong
các vãn bản pháp luật chuyên ngành4 và đề xuất phương hướng đổi mới nguồn
văn bản pháp luật hình sự Việt Nam. Cách tiếp cận đề tài theo hướng:
Một là: Tiếp cận nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy
định về tội phạm và hình phạt nói riêng từ thực tiễn lập pháp hình sự ở Việt

Khái niệm "Văn bản pháp luật chuyên ngành" mà chúng tôi sừ dụng trong đề tài này được hiểu là những văn
bản luật hoặc đạo luật thuộc các lĩnh vực khác nhau như Luật chứng khoán, Luật dân sự, Luật đất đai, Luật
đầu tư...


13
Nam và thế giới. Đây là dạng nghiên cứu mang tính chuyên biệt nhằm đạt
được mục tiêu và giải quyết tốt các nhiệm vụ của đề tài.
Hai là: Tiếp cận nguồn của pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy
đinh về tội phạm và hình phạt nói riêng từ trạng thái động (không phải là trạng
thái bất biến mà luôn có sự vận động, biến đổi).
Tuy nhiên, vì văn bản pháp luật chuyên ngành quy định về tội phạm và
hình phạt của các quốc gia trên thế giới rất phong phú, cho nên đề tài không
thể nghiên cứu hết mà chỉ tập trung vào các bộ luật và các luật chuyên ngành
(đang có hiệu lực) quy định về tội phạm và hình phạt của một số nước tiêu
biểu trong khu vực và trên thế giới, thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa
(Pháp Đức, Ca-na-đa, Nhật Bản, Thái Lan...) và thuộc hệ thống pháp luật Anh
- Mỹ (Anh, Mỹ, Ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a...)6. Phương pháp nghiên cứu đề tài
6.1. Các phương pháp nghiên cứu chung
Phương pháp luận chung để nghiên cứu đề tài là phép duy vật biện
chứng và phép duy vật lịch sử.
6.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
Các phương pháp cụ thể được áp dụng trong quá trình nghiên cứu đề tài
bao gồm:
Thứ nhất, các phương pháp nghiên cứu đặc thù của khoa học xã hội như
phương pháp xã hội học; phương pháp logic; phương pháp lịch sử, so sánh;
phương pháp phân tích quy nạp, diễn dịch; phương pháp hệ thống hóa và một
sổ phương pháp khác.
Thứ hai, các phương pháp nghiên cứu đặc thù của khoa học luật so sánh
như: so sánh theo thời gian và không gian; so sánh bên trong và bên ngoài; so


14
sánh vi mô và vĩ mô; so sánh khách thể nghiên cứu; so sánh quy phạm (tiêu
chuẩn); so sánh chức năng...
Đâv cũng chính là tính mới, sáng tạo và độc đáo của các phương pháp
được sử dụng để nghiên cứu đề tài.
7. Ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài
7.1. Ỷ nghĩa lỷ luận
Ỷ nghĩa lý luận của công trình nghiên cứu này là ở chỗ - đây là đề tài
nghiên cứu khoa học đầu tiên trong khoa học luật hình sự Việt Nam đề cập
đến "Quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên
ngành - kinh nghiệm nước ngoài và phuơng hướng đổi mới nguồn văn bản
pháp luật hình sự Việt Nam", mà trong đó, bằng việc phân tích khoa học sẽ
giải quyết một cách đồng bộ, có hệ thống, tổng thể và toàn diện về nguồn của
pháp luật hình sự nói chung và nguồn quy định về tội phạm và hình phạt nói
riêng; làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về nguồn quy định về tội phạm và
hình phạt.
7.2. Ỷ nghĩa thực tiễn
Ỷ nghĩa thực tiễn của công trình nghiên cứu này là ở chỗ - nó có thể
được sử dụng làm tài liệu phục vụ cho việc sửa đổi toàn diện Bộ luật hình sự;
làm sách nghiên cứu cho các nhà khoa học, các luật gia và các cán bộ giảng
dạy, cũng như phục vụ cho nhu cầu học tập của các nghiên cứu sinh, học viên
cao học 'à sinh viên thuộc chuyên ngành Tư pháp hình sự tại các cơ sở đào
tạo đại học và sau đại học luật. Ngoài ra, nó còn có thể được sử dụng làm tài
liệu tham khảo cho các cán bộ nghiên cứu và cán bộ thực tiễn đang công tác
tại các cc quan bảo vệ pháp luật và Toà án khi áp dụng các quy phạm pháp lý
hình sự liSn quan đến những vấn đề đã được giải quyết trong đề tài.


15
8. Những điểm mới của đề tài
Đe tài có những điểm mới cơ bản sau đây:
Thứ nhất: Những vấn đề lý luận chung về nguồn của pháp luật chuyên
ngành quy định về tội phạm và hình phạt.
Thứ hai: Kinh nghiệm nước ngoài trong việc quy định tội phạm và hình
phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành theo từng hệ thống (họ) pháp
luật; đặc biệt là hệ thống (họ) pháp luật châu Ầu lục địa như: Pháp, Đức, Cana-đa, Nhật Bản, Thái Lan... và hệ thống (họ) pháp luật Anh - Mỹ như: Anh,
Mỹ, ốt-x-trây-li-a, Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a... Trên cơ sở kinh nghiệm điều
chỉnh pháp luật hình sự của các nước trong từng hệ thống pháp luật, mối quan
hệ giữa văn bản pháp luật chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt
với Bộ luật hình sự và cách quy định tội phạm trong các văn bản đó, rút ra tính
tương đồng (cái chung) và khác biệt (cái riêng) về nguồn của pháp luật hình
sự giữa các hệ thống pháp luật để đưa ra giải pháp tiếp nhận tính tương đồng
đó (tiếp nhận cái gì và tiếp nhận như thế nào).
Thứ ba: Đánh giá thực trạng pháp luật hình sự Việt Nam (bao gồm
pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiện) từ góc độ nguồn của pháp luật hình
sự, trong sự so sánh với nguồn của pháp luật hình sự nước ngoài, trên cơ sở đó
đưa ra những đề xuất, kiến nghị góp phần hoàn thiện nguồn văn bản pháp luật
hình sự Việt Nam.
Thứ tư: Đánh giá khả năng và điều kiện tiếp nhận tính tương đồng về
nguồn của pháp luật chuyên ngành quy định về tội phạm và hình phạt. Trong
đó cần tập trung vào 5 vấn đề:
Một là, phải thay đổi nhận thức về nguồn của pháp luật nói chung và
pháp luật chuyên ngành nói riêng theo hướng nguồn của pháp luật nói chung


16
và pháp luật chuyên ngành nói riêng không chỉ là Bộ luật hình sự mà còn là
các văn bản pháp luật chuyên ngành.
Hai là, phải tạo điều kiện về lập pháp để tiếp nhận tính tương đồng về
nguồn của pháp luật nói chung và pháp luật chuyên ngành nói riêng. Điều này
đòi hỏi Quốc hội phải thể hiện quan điểm này trong quá trình xây dựng, ban
hành các văn bản pháp luật.
Ba là, phải định hướng cho các cơ quan hành pháp trong việc tiếp nhận
tính tương đồng về nguồn của pháp luật nói chung và pháp luật chuyên ngành
nói riêng khi xây dựng các dự án luật, pháp lệnh...
Bốn là, phải tăng khả năng cho các cơ quan tư pháp, nhất là Tòa án có
thể vận dụng các văn bản pháp luật chuyên ngành đề trừng trị, giáo dục người
phạm tội. Điều này đòi hỏi cán bộ trong các cơ quan áp dụng pháp luật phải
hiến kế, đóng góp ý kiến cho quá ừình xây dựng, ban hành các văn bản pháp
luật.
Năm là, phải ưu tiên học hỏi, tiếp thu kinh nghiệm lập pháp hình sự của
những nước có sự tương đồng về kinh tế, xã hội và truyền thống lập pháp với
nước ta.
Sáu ỉà, phải thay đổi nhận thức truyền thống của nhân dân về nguồn của
pháp luật hình sự và giúp nhân dân nắm bắt được các loại nguồn quy định vê
tội phạm, nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật, ý thức sống và làm việc theo
pháp luật.


17

Chương 1
NHỮNG VẤN ĐÈ CHUNG
VÈ NGUÒN QUY ĐỊNH TỘI PHẠM VÀ HÌNH PHẠT
1.1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN cứ u
n g u ò n C ủ a pháp l u ậ t v à n g u ồ n C ủ a pháp l u ậ t h ìn h

sự

Theo đa số các quan điểm hiện nay, nguồn của pháp luật là nơi chứa
đựng các quy định của pháp luật. Trên cơ sở khái niệm nguồn của pháp luật
nói chung, chúng ta có thể đưa ra khái niệm nguồn của pháp luật hình sự nói
riêng đó là nơi chứa đựng các quy định của luật hình sự như: nhiệm vụ của
luật hình sự, cơ sở của trách nhiệm hình sự, nguyên tắc xử lý, trách nhiệm đấu
tranh phòng ngừa và chống tội phạm, hiệu lực của đạo luật hình sự, khái niệm
tội phạm, các hình thức lỗi, các trường hợp không có lỗi, tuổi chịu trách nhiệm
hỉnh sự, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, các giai đoạn thực
hiện tội phạm, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, đồng phạm, thòi hiệu
truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, khái niệm hình phạt,
mục đích của hình phạt, các loại hình phạt, các biện pháp tư pháp, căn cứ
quyết định hình phạt, các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự,
tổng hợp hình phạt của nhiều bản án, miễn hình phạt, thời hiệu thi hanh bản
án, miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, hoãn, tạm
đình chỉ chấp hành hình phạt tù, xóa án tích, những qui định đổi với người
chưa thành niên phạm tội và các tội phạm có tinh ''trụyên thoGg* -nhưL phản
7

A

*

ĩ_

quôc, giêt người, hiêp dâm, trộm căp...

!

ị— " T ~ r r r 7 ------ 1
I r ì-o C s (i/ịồ jỉ\

Nghiên cứu nguồn của pháp luật hình sự trong mệt Nhàĩiưóc cổ ỹ ii hĩa

xã hội, pháp lý quan trọng ở chỗ, việc nghiên cứu đó sẽ giúp cho chúng ta hiêu
rõ được: Hệ thống các nguồn luật hình sự trong Nhà nước đó như thế nào - chỉ
có Bộ luật hình sự với tính chất là nguồn duy nhất hay cả đạo luật khác và các


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×