Tải bản đầy đủ

Tiểu luận môn pháp luật kinh tế (hợp đồng vô hiệu) NINH CHUẨN

LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành đề tài này, ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân, em đã nhận
được rất nhiều sự quan tâm giúp đỡ từ các thầy cô.
Trước hết em xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất tới các thầy cô
giáo và Ban giám hiệu trường Đại học Hòa Bình đã giúp em định hướng đúng đắn
trong học tập và tu dưỡng đạo đức trong suốt quá trình học tập.
Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn, lòng biết ơn sâu sắc tới Giảng viên TS
Trần Lệ Thu, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình hoàn
thành đề tài tiểu luận này.
Cuối cùng em xin kính chúc cô và các bạn lớp CH07 luôn dồi dào sức khỏe
và thành công trong công việc. Là đề tài tiểu luận nâng cao, do điều kiện còn hạn
chế về kiến thức cũng như tài liệu, thời gian nên khó tránh khỏi những sai sót và
khiếm khuyết. Vì vậy, em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của cô giáo và
các bạn để nội dung của đề tài này được hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!

2


LỜI MỞ ĐẦU
Giao dịch dân sự là một trong những phương thức hữu hiệu cho cá nhân,

pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác xác lập, thực hiện quyền và nghĩa dân sự nhằm
thoả mãn nhu cầu sinh hoạt tiêu dùng, trong sản xuất, kinh doanh. Hợp đồng dân
sự ngày càng có ý nghĩa quan trọng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Trong quá trình thực hiện, bên
cạnh những mặt tích cực còn tồn tại những thực trạng là các tranh chấp về dân sự,
nhất là các tranh chấp về hợp đồng có xu hướng tăng, trong đó hợp đồng vô hiệu
chiếm tỷ lệ không nhỏ. Việc tuyên bố hợp đồng dân sự vô hiệu và giải quyết hậu
quả pháp lý của hợp đồng dân sự vô hiệu vẫn là một vấn đề phức tạp nhất mà
ngành Toà án đang vướng mắc. Do tính cấp thiết cũng như tầm quan trọng của
chế định hợp đồng vô hiệu nên em chọn vấn đề “Hợp đồng dân sự vô hiệu” làm
đề tài tiểu luận môn Pháp luật kinh tế. Do kiến thức hiểu biết còn hạn hẹp mà vấn
đề lại có nhiều vấn đề phức tạp nên trong quá trình làm bài không tránh khỏi
những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ phía các thầy cô.
Em xin chân thành cảm ơn !

3


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
1. BLDS: Bộ luật dân sự.
2. HĐVH: Hợp đồng vô hiệu.
3. HĐ DS: Hợp đồngdân sự.
4. NLHVDS: Năng lực hành vi dân sự.

4


I. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG VÔ HIỆU
1. Khái niệm của hợp đồng dân sự
Để tồn tại và phát triển mỗi cá nhân cũng như mỗi tổ chức phải tham
gia vào các mối quan hệ khác nhau. Thông qua việc các bên thiết lập với nhau
những quan hệ để qua đó chuyển giao cho nhau các lợi ích vật chất nhằm đáp
ứng nhu cầu sinh hoạt tiêu dùng là một tất yếu đối với đời sống xã hội. Tuy
nhiên việc chuyển giao lợi ích vật chất ấy không thể tự tìm tới nhau để thiết
lập nên các quan hệ. Các quan hệ tài sản chỉ được hình thành từ những hành
vi có ý chí của con người. Mác nói rằng: “tự chúng, hàng hoá không thể đi
đến thị trường và trao đổi với nhau được. Muốn cho những vật đó trao đổi với
nhau thì những người giữ chúng phải đối xử với nhau như những người mà ý
chí nằm trong các vật đó.” (Các Mác, “Tư bản”, quyển 1, tập 1, Nxb Sự thật
1973 trang 163 ). Mặt khác nếu chỉ có một bên thể hiện ý chí của mình mà


không được bên kia cũng không thể hình thành một quan hệ để qua đó thể
hiện việc chuyển giao tài sản. Do đó chỉ khi nào có sự thể hiện ý chí thống
nhất giữa các bên thì quan hệ trao đổi lợi ích vật chất mới được hình thành.
Quan hệ đó được gọi là hợp đồng dân sự. Như vậy cơ sở đầu tiên để hình
thành nên một hợp đồng dân sự là việc thoả thuận ý chí tự nguyện của các
bên. Tuy nhiên hợp đồng đó chỉ có hiệu lực khi mà ý chí của các bên phù hợp
với ý chí của Nhà nước. Các bên được thiết lập, tự do thoả thuận hợp đồng
nhưng sự tự do ấy phải được đặt trong giới hạn lợi ích của người khác, lợi ích
chung của toàn xã hội.
Khái niệm về hợp đồng dân sự cần phải được xem xét ở nhiều phương
diện và góc độ khác nhau. Theo phương diện khách quan thì hợp đồng dân sự
là một bộ phận của các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành nhằm điều
chỉnh các mối quan hệ phát sinh trong quá trình chuyển dịch các lợi ích vật
chất. Theo phương diện chủ quan hợp đồng dân sự là một giao dịch dân sự mà
trong đó các bên tự ý trao đổi với nhau nhằm đi đến một thoả thuận để cùng
nhau làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ dân sự nhất định.
5


Theo phương diện này khái niệm hợp đồng dân sự được xem xét ở dạng
khái quát và dạng cụ thể. Để quy định của pháp luật có thể bao trùm được toàn
bộ các hợp đồng dân sự xảy ra trong thực tế, Điều 385 BLDS 2015 quy định:
“Hợp đồng dân sự là sự thoả thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi,
chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự.”. Như vậy hợp đồng dân sự không chỉ là
sự thoả thuận của một bên chuyển giao tài sản, thực hiện một công việc cho
bên kia mà có thể còn là sự thoả thuận để thay đổi hay chấm dứt các nghĩa vụ
đó.
Ngoài ra cũng cần nói thêm rằng xét về nội dung kinh tế sẽ khó phân
biệt giữa một hợp đồng dân sự với một hợp đồng kinh tế, hợp đồng thương
mại nếu nội dung của chúng đều là sự mua bán, trao đổi các lợi ích vật chất.
Tuy nhiên yêu cầu của quá trình tiến hành tố tụng trong việc giải quyết các
tranh chấp từ hợp đồng đòi hỏi cần có sự phân biệt rạch ròi giữa một hợp
đồng kinh tế với một hợp đồng dân sự. Có thể nói hợp đồng dân sự và hợp
đồng kinh tế như cặp song sinh. Vì vậy trong thực tế có rất nhiều trường hợp
là hợp đồng kinh tế hay dân sự. Để có thể phân biệt được hai loại hợp đồng
này phải được xác định cụ thể mục đích của từng loại hợp đồng. Hợp đồng
với mục đích thoả mãn nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng thì được coi là hợp đồng
dân sự. Và chỉ được coi là hợp đồng kinh tế khi các bên chủ thể khi tham gia
vào hợp đồng nhằm mục đích kinh doanh thương mại, thu lợi nhuận.
2. Khái niệm, đặc điểm của hợp đồng vô hiệu
2.1. Khái niệm
Hợp đồng vô hiệu không phát sinh hậu quả pháp lý mà các bên mong
muốn. “vô hiệu” theo nghĩa thông thường là “không có hiệu lực, không có hiệu
quả” như vậy có thể suy ra rằng hợp đồng vô hiệu là hợp đồng không tồn tại
theo quy định của pháp luật, không có hiệu lực pháp lý mặc dù hợp đồng đó
được xác lập, các bên có thể chưa thực hiện, đang thực hiện hay đã thực hiện
xong quyền và nghĩa vụ như cam kết nhưng khi xác định là HĐVH thì mọi

6


cam kết đã, đang thực hiện thì đều không phải là các quyền và nghĩa vụ được
pháp luật bảo vệ.
Vậy hợp đồng vô hiệu là khi xác lập các bên đã có vi phạm ít nhất một
trong các điều kiện có hiệu lực do pháp luật quy định dẫn đến hậu quả pháp lý
là không làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ dân sự nào.
* So sánh với hợp đồng mất hiệu lực: Để hiểu rõ hơn cần phải có sự
phân biệt giữa hợp đồng vô hiệu và hợp đồng dân sự mất hiệu lực. HĐVH là
hợp đồng không có hiệu lực ở ngay thời điểm giao kết. Còn hợp đồng mất hiệu
lực là hợp đồng có hiệu lực ở thời điểm ký kết nhưng hợp đồng bị mất hiệu lực
là do rơi vào tình trạng không thể thực hiện được. Tình trạng mất hiệu lực của
hợp đồng dân sự có thể do một bên vi phạm, dẫn đến bên vi phạm yêu cầu huỷ
hợp đồng hoặc các bên tự thoả thuận với nhau chấm dứt hiệu lực của hợp đồng
hoặc do trở ngại khách quan nào khác. Ví dụ 2 bên ký kết một hợp đồng mua
bán gỗ, thời điểm này Nhà nước không cấm mua bán mặt hàng này. Nhưng khi
hai bên đang thực hiện hợp đồng thì Nhà nước lại có quyết định cấm khai thác
và buôn bán loại gỗ này dẫn đến hợp đồng không thể thực hiện được và bị mất
hiệu lực.
2.2. Đặc điểm của hợp đồng vô hiệu
Theo khoản 1 Điều 407 BLDS 2015 quy định: “Các quy định về giao
dịch dân sự vô hiệu từ Điều 123 đến Điều 133 của Bộ luật này được áp dụng
đối với hợp đồng vô hiệu.” Vậy có thể thấy các quy định về hợp đồng vô hiệu
được áp dụng giống như đối với giao dịch dân sự vô hiệu. Mà theo quy định tại
Điều 122 BLDS 2015 quy định: “Giao dịch dân sự không có một trong các
điều kiện được quy định tại Điều 117 của Bộ luật này thì vô hiệu.”. Vậy đặc
điểm chung của các hợp đồng vô hiệu là không đáp ứng các điều kiện theo quy
định của pháp luật. Khi hợp đồng vô hiệu các bên phải gánh chịu hậu quả pháp
lý nhất định có thể bất lợi về vật chất hoặc tinh thần nhưng không đạt được
mục đích đã xác định nếu chưa thực hiện được thì sẽ không thực hiện được
tiếp, nếu đang thực hiện thì phải chấm dứt việc thực hiện đó để quay trở lại
7


tình trạng ban đầu hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. (khoản 2, 3, 4 điều 131
BLDS 2015).
2.2.1. Không đáp ứng được các điều kiện theo quy định của pháp
luật với hợp đồng vô hiệu
- Năng lực hành vi dân sự của người tham gia hợp đồng.
Bản chất của hợp đồng dân sự là sự thống nhất ý chí và bày tỏ ý chí của
các chủ thể tham gia hợp đồng nhưng không phải ai cũng có quyền tham gia
vào bất kỳ loại hợp đồng nào mà chỉ có các chủ thể được pháp luật cho phép
mới có thể được tham gia. Trong một số trường hợp thì một số chủ thể chỉ
được tham gia trong giới hạn của một số quan hệ dân sự nhất định. Khi các chủ
thể tham gia quan hệ hợp đồng phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi
dân sự mà năng lực pháp luật là vốn có của chủ thể mà pháp luật quy định cho
các chủ thể có quyền như nhau: Mọi cá nhân đều có năng lực pháp luật dân sự
như nhau. Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân có từ khi người đó sinh ra và
chấm dứt khi người đó chết. (khoản 2, 3 Điều 16 BLDS 2015). Còn năng lực
hành vi thì pháp luật căn cứ vào khả năng nhận biết hành vi của từng con
người cụ thể. Việc phân định này dựa trên cơ sở sinh học và cơ sở xã hội. Nếu
như năng lực pháp luật là tiền đề, là quyền dân sự khách quan của chủ thể thì
năng lực hành vi là khả năng hành động của chủ thể để tạo ra quyền và thực
hiện nghĩa vụ. Tư cách chủ thể tham gia hợp đồng dân sự là sự thống nhất giữa
năng lực pháp luật và năng lực hành vi. Năng lực pháp luật là điều kiện cần,
năng lực hành vi là điều kiện đủ để tạo ra tư cách của một chủ thể khi tham gia
hợp đồng.
- Mục đích và nội dung của các hợp đồng không đáp ứng đủ yêu cầu của
pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội. Trong chế định hợp đồng dân sự, các chủ
thể có quyền tự do thể hiện ý chí của mình, tự do trong việc quyết định nội
dung, hình thức của giao dịch, thể hiện khi xác lập hợp đồng các chủ thể có
quyền tự do lựa chọn đối tác, tự do thoả thuận nội dung của hợp đồng, hình
thức giao kết. Nhưng sự tự do không mang tính tuyệt đối mà bị ràng buộc bởi
8


khuôn khổ pháp luật. Sự ràng buộc này hạn chế sự tự do của các chủ thể khi
tham gia xác lập hợp đồng. Chủ thể không tuân theo sự hạn chế của pháp luật
dẫn tới hợp đồng vô hiệu.
+ Mọi thoả thuận không trái với pháp luật.
+ Mọi thoả thuận không được trái với đạo đức xã hội.
Không trái với pháp luật thì rõ nhưng không trái với đạo đức xã hội là
một vấn đề phức tạp vì khái niệm đạo đức là một khái niệm trừu tượng. Nhà
nước đưa ra khái niệm đạo đức xã hội trong luật : “Đạo đức xã hội là những
chuẩn mực ứng xử giữa người với người trong đời sống xã hội, được cộng
đồng thừa nhận” (khổ 3 Điều 123 BLDS 2015), nhưng không quy định cụ thể
trường hợp nào là vi phạm. Chính vì vậy mà khi xác định nội dung của khái
niệm đạo đức thường được xem trong mối quan hệ với án lệ, nhưng về lý
thuyết thì Nhà nước ta chưa thừa nhận án lệ. Chính vì thế trong thực tiễn hiện
nay quy định này đã gây ra không ít khó khăn trong việc áp dụng.
- Chủ thể tham gia xác lập hợp đồng không tự nguyện.
Sự tự nguyện khi giao kết hợp đồng là một yếu tố cơ bản và không thể
thiếu được trong hợp đồng dân sự. Vì vậy các chủ thể khi tham gia giao kết
hợp đồng phải thể hiện ý chí đích thực của mình. Mọi thoả thuận không phản
ánh đúng ý chí của các bên đều có thể dẫn đến hợp đồng vô hiệu. Ý chí của
chủ thể là thể hiện mong muốn của mình ra bên ngoài trong khuôn khổ pháp
luật cho phép mà không bị sự ép buộc nào.
- Hình thức hợp đồng không đúng quy định của pháp luật.
Để đảm bảo cho trật tự xã hội, lợi ích của Nhà nước và cá nhân khi tham
gia giao kết hợp đồng, ngoài việc các chủ thể tham gia xác lập hợp đồng phải
thể hiện ý chí của mình còn phải tuân theo các quy định của pháp luật về hình
thức đối với một số loại hợp đồng nhất định. Thông qua các biểu hiện về hình
thức này người khác có thể phần nào biết được nội dung của hợp đồng. Việc
quy định một số loại giao dịch cần phải tuân theo các quy định về hình thức
9


dựa trên cơ sở là đối tượng của các loại hợp đồng này có giá trị lớn hoặc có
tính năng đặc biệt nên hình thức của hợp đồng là căn cứ xác đinh nội dung của
hợp đồng. Mặt khác, với những quy đinh này còn là cơ sở để các cơ quan Nhà
nước có thẩm quyền kiểm tra giám sát việc chuyển dịch các tài sản này.
2.2.2. Các bên tham gia hợp đồng phải gánh chịu
hậu quả pháp lý nhất định
Khi hợp đồng vô hiệu thì: “… các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu,
hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả bằng hiện vật thì phải
hoàn trả bằng tiền, trừ trường hợp tài sản giao dịch, hoa lợi, lợi tức thu được bị
tịch thu theo quy định của pháp luật. Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.”
(Khoản 2, 3, 4 Điều 131 BLDS 2015). Về mặt lý thuyết thì đây là sự tổn thất
của các bên nên phải quay lại tình trạng ban đầu như trước khi tham gia hợp
đồng. Tuy nhiên về mặt thực tế có trường hợp khi tuyên bố hợp đồng vô hiệu
có bên được hưởng lợi, có bên bị thiệt hại.
3. Phân loại hợp đồng vô hiệu
Vì các quy định về giao dịch dân sự từ Điều 123 đến Điều 133 được áp
dụng cho hợp đồng vô hiệu nên dựa vào đó có thể thấy có những loại hợp đồng
vô hiệu dựa vào các căn cứ sau:
* Dựa vào mức độ vi phạm đối với từng loại hợp đồng dân sự cụ thể thì
hợp đồng dân sự được chia thành:
- Hợp đồng dân sự vô hiệu toàn bộ: là hợp đồng mà toàn bộ nội dung
của nó đều vi phạm điều kiện có hiệu lực của hợp đồng hoặc có một số nội
dung của hợp đồng bị vô hiệu nhưng lại trực tiếp ảnh hưởng tới phần còn lại
của hợp đồng.
- Hợp đồng dân sự vô hiệu từng phần: là hợp đồng mà chỉ có một số nội
dung vi phạm các điều kiện có hiệu lực của HĐDS, còn các nội dung khác
không vi phạm hoặc có một phần của HĐVH nhưng không ảnh hưởng tới hiệu
lực còn lại của hợp đồng.
10


* Dựa vào mức độ vi phạm nghiêm trọng hay không của HĐDS cũng
như căn cứ vào ý chí của Nhà nước, ý chí của chủ thể tham gia giao dịch thì
HĐVH được chia thành:
- Hợp đồng dân sự đương nhiên vô hiệu (vô hiêu tuyệt đối): là hợp đồng
không có hiệu lực pháp luật ngay từ khi giao kết, không có giá trị về mặt pháp
luật không làm phát sinh quyền và nghĩa của các bên. Do vậy cả trường hợp
các bên tham gia hợp đồng đã ký kết và thực hiện sẽ không có giá trị pháp lý.
Các bên tham gia phải chấm dứt thực hiện và quay lại trạng thái ban đầu và
hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.
- Hơp đồng vô hiệu khi có yêu cầu (vô hiệu tương đối): Là hợp đồng có
khả năng khắc phục, nó được coi là hợp đồng có thể hiệu lực nhưng cũng có
thể bị vô hiệu theo sự lựa chọn của một trong các bên kia hợp đồng. Hợp đồng
này thông thường không xâm phạm trật tự công cộng và đạo đức xã hội và chỉ
có thể bị vô hiệu đối với bên có lỗi mà không vô hiệu với bên không có lỗi.
Khi xác định hợp đồng vô hiệu thì quyền và nghĩa vụ của các bên đã thoả
thuận đều không có hiệu lực pháp luật, còn trong trường hợp hợp đồng đó
được thừa nhận sau khi đã khắc phục thì đương nhiên quyền, nghĩa vụ của các
bên sẽ được pháp luật bảo vệ theo sự cam kết thoả thuận của các bên. Hợp
đồng khắc phục là hợp đồng mới. Với hợp đồng vô hiệu tuyệt đối lại khác. Đây
thường là hợp đồng vi phạm điều cấm của pháp luật nên trong thực tế Toà án
và các cơ quan có thẩm quyền không cho phép khắc phục mặc dù các bên có
mong muốn được khắc phục.
* Dựa vào các quy định trong BLDS 2015.
- Hợp đồng dân sự vi phạm điều cấm của pháp luật, trái đạo đức xã hội
(Điều 123 BLDS 2015). Điều cấm của pháp luật là những quy định của pháp
luật không cho phép chủ thể thực hiện những hành vi nhất định. Đạo đức xã
hội là những chuẩn mực chung trong đời sống xã hội, đựơc cộng đồng thừa
nhận và tôn trọng.
- Hợp đồng vô hiệu do giả tạo. (Điều 124 BLDS 2015).
11


Ý chí đích thực và sự thể hiện ý chí đó phải là sự thống nhất. Khi hai cái
đó không có sự đồng nhất thì hợp đồng dân sự vô hiệu. Trên cơ sở này, pháp
luật quy định HĐDS được xác lập một cách giả tạo thì hợp đồng này vô hiệu
còn hợp đồng bị che giấu vẫn có hiệu lực. Nếu hợp đồng bị che giấu cũng vi
phạm điều kiện có hiệu lực của hợp đồng thì cũng bị coi là vô hiệu. Ngoài ra
khi các chủ thể xác lập hợp đồng nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ 3 thì
cũng bị coi là vô hiệu.
- Họp đồng dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng
lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập thực hiện.
(Điều 125 BLDS 2015) Đối với các HĐDS được xác lập, thực hiện bởi người
chưa thành niên, người mất NLHVDS, người bị hạn chế NLHVDS mà theo
quy định của pháp luật hợp đồng này phải do người đại diện của họ xác lập,
thực hiện thì pháp luật cho phép người đại diện của những người này có quyền
yêu cầu Toà án tuyên bố HĐVH.
- Hợp đồng dân sự vô hiệu do nhầm lẫn. (Điều 126 BLDS 2015). Ở
đây, HĐDS được xác lập bởi sự nhầm lẫn không có sự thống nhất ý chí đích
thực với sự thể hiện ý chí đó ra bên ngoài. Do đó bên bị nhầm lẫn có quyền
yêu cầu Toà án tuyên bố HĐDS vô hiệu mà không cần phải yêu cầu bên kia
thay đổi nội dung hợp đồng.
- Hợp đồng dân sự vô hiệu do bị lừa dối, đe doạ. (Điều 127 BLDS
2015).
Là hợp đồng mà bản thân chủ thể xác lập hợp đồng bị “tê liệt” về ý chí
và không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc lựa chọn ý chí của một bên (đe
doạ) hoặc sự nhận thức không đúng về HĐDS bởi hành vi vi phạm pháp luật,
bởi sự định hướng ý chí của chủ thể thành một nội dung khác có lợi cho người
định hướng (lừa dối).
- Hợp đồng dân sự vô hiệu do người xác lập không nhận thức và làm chủ
hành vi của mình (Điều 128 BLDS 2015).

12


Một người có năng lực hành vi dân sư đầy đủ có thể xác lập hợp đồng
theo ý chí của mình. Tuy nhiên trên thực tế có những trường hợp bản thân chủ
thể xác lập hợp đồng mặc dù có NLHVDS đầy đủ nhưng đã không xác lập hợp
đồng vào đúng thời điểm không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình.
Ví dụ trong tình trạng say rượu, bia, các chất kích thích khác….
- Hợp đồng dân sự vô hiệu do không tuân thủ các quy định về hình thức.
(Điều 129 BLDS 2015).
Đối với các HĐDS mà pháp luật buộc các bên phải thông qua một hình
thức nhất định nhưng các bên lại không thông qua hình thức này thì Toà án
hoặc cơ quan Nhà nước có thẩm quyền sẽ ấn định một thời hạn để các bên
hoàn thành, quá thời hạn này mà các bên không hoàn thành thì HĐVH.
- Hợp đồng vô hiệu từng phần. (Điều 130 BLDS 2015). Hợp đồng vô
hiệu từng phần khi một phần của hợp đồng vô hiệu nhưng không ảnh hưởng
đến hiệu lực của phần còn lại của hợp đồng.
- Hợp đồng dân sự vô hiệu do có đối tượng không thể thực hiện được
(Điều 408 BLDS). Trong trường hợp ngay từ khi ký kết, hợp đồng có đối
tượng không thể thực hiện được vì lý do khách quan thì HĐVH. Đối với HĐ
DS vô hiệu do có đối tượng không thể thực hiện được cần xác định cụ thể:
trong trường hợp ngay từ khi ký kết hợp đồng có đối tượng không thể thực
hiện được vì lý do khách quan thì HĐVH. Ví dụ do sự kiện bất khả kháng làm
cho đối tượng của hợp đồng không còn: lũ, lốc, bão cuốn trôi tài sản…Trong
trường hợp khi giao kết hợp đồng mà một bên nếu biết hoặc phải biết về việc
đối tượng của hợp đồng không thể thực hiện được nhưng không thông báo cho
bên kia biết nên bên kia đã giao kết hợp đồng thì phải bồi thường thiệt hại cho
bên kia. Trong trường hợp hợp đồng có nhiều phần đối tượng không thể thực
hiện được thì phần còn lại của hợp đồng vẫn có hiệu lực.
4. Thời hiệu yêu cầu Toà án tuyên bố hợp đồng vô hiệu
Các hợp đồng không bị hạn chế bởi thời hiệu yêu cầu của Toà án tuyên
bố HĐVH là những hợp đồng mà mức độ vi phạm điều kiện có hiệu lực của
13


hợp đồng là nghiêm trọng như hợp đồng vô hiệu do vi phạm điều cấm của
pháp luật, trái đạo đức xã hội; HĐVH do giả tạo. Các hợp đồng có thực hiện
yêu cầu Toà án tuyên bố HĐVH là hai năm kể từ ngày xác lập hợp đồng bao
gồm các loại hợp đồng: HĐVH do người chưa thành niên, người mất năng lực
hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực pháp luật dân sự; HĐVH do bị nhầm lẫn;
HĐVH do bị lừa dối đe doạ; HĐVH do người không nhận thức và làm chủ
hành vi của mình xác lập; HĐVH do không tuân thủ các quy định của pháp
luật về hình thức.
5. Quy định về hợp đồng vô hiệu của pháp luật Việt Nam qua các
thời kỳ
a. Chế định hợp đồng dưới thời nhà Nguyễn.
Quan niệm về khế ước trong luật phong kiến Việt Nam phần lớn giống
quy định của pháp luật về hợp đồng vô hiệu của chúng ta hiện nay. Khế ước
phải được đặt trên sự ưng thuận của các bên tham gia, người tham gia khế ước
phải có năng lực pháp lý nhất định. Khi tham gia vào khế ước phải hoàn toàn
ngay thẳng, nghiêm túc, không có sự lừa dối cưỡng ép, trong một số giao dịch
có tính chất đặc biệt, có giá trị lớn còn phải tuân theo các quy định về hình
thức. Nếu các bên tham gia khế ước không tuân thủc các điều kiện về nội
dung, điều kiện về hình thức của khế ước thì vô hiệu, không làm phát sinh các
quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia khế ước. Về nguyên tắc khế ước vô
hiệu các bên quay trở lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã
nhận. Khi giải quyết hậu quả pháp lý khế ước dân sự vô hiệu không thuần tuý
là trách nhiệm dân sự mà trong nhiều trường hợp ngoài các quy định về trách
nhiệm dân sự còn áp dụng những chế tài của pháp luật hình sự. Tuy nhiên cách
lập pháp còn khác xa so với luật hiện tại đó là: không dự liệu được các tình
huống xảy ra trong thực tế, không phân biệt giữa hai ngành luật dân sự và luật
hình sự, mang nặng tư tưởng chính trị, cổ hủ của chế độ phong kiến thời đó.
b. Dưới thời Pháp thuộc.

14


Thời Pháp thuộc lần đầu tiên trong lịch sử nước ta các bộ Dân luật được
ban hành với tư cách là một ngành luật độc lập. Các bộ luật trong thời kỳ này
ảnh hưởng trực tiếp của bộ Dân luật Pháp 1804 nhưng có nhiều điều được sửa
đổi, bổ sung cho phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam thời kỳ này
và đặc biệt phù hợp với phương thức thanh toán phổ thông ở Việt Nam. Kể từ
năm 1945 đến trước năm 1986 do đất nước ta còn chiến tranh và sau chiến
tranh do duy trì nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp nên chế định hợp đồng
không phát triển, các quy định của pháp luật điều chỉnh không nhiều. Chỉ đến
khi đất nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường thì pháp luật dân sư mới
phát triển mạnh mẽ. So với giai đoạn trước chúng ta đã ban hành được nhiều
các đạo luật quan trọng, tạo ra một khung pháp lý cho các giao dịch phát triển.
Tuy nhiên hệ thống pháp luật mới chỉ hạn chế ở việc ban hành các văn bản luật
và dưới luật, nhiều khi chỉ mang tính tình thế, tạm thời, còn chồng chất, không
phù hợp, nhiều quan hệ dân sự chưa được điều chỉnh, gây khó khăn cho các
chủ thể tham gia quan hệ dân sự cũng như cơ quan thi hành pháp luật. Toà án
các cấp chủ yếu dựa vào các báo cáo tổng kết ngành hàng năm, báo cáo chuyên
đề, các Thông tư liên tịch của TANDTC, VKSNDTC, BTP, hướng dẫn thi hành
của TANDTC trong hoạt động xét xử. Chỉ đến khi BLDS ra đời đã khắc phục
được phần lớn những khuyết điểm này. Tuy nhiên chế định hợp đồng là một
vấn đề phức tạp và luôn thay đổi theo thời gian. Vì vậy trong quá trình soạn
thảo BLDS không tránh khỏi những tình huống mà các nhà làm luật chưa tổng
kết, không phù hợp, nên trong quá trình thực hiện đã phát sinh những bất cập
của nó.
II. XÁC ĐỊNH HỢP ĐỒNG VÔ HIỆU VÀ HẬU QUẢ PHÁP LÝ
CỦA HỢP ĐỒNG VÔ HIỆU THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT HIỆN
HÀNH
1. Căc cứ xác định hợp đồng vô hiệu

15


Vì các quy định của giao dịch dân sự vô hiệu được áp dụng đối với
HĐVH từ Điều 123 đến Điều 133 BLDS 2015 nên các căn cứ xác định HĐVH
có những căn cứ sau:
Thứ nhất: Người tham gia xác lập hợp đồng phải có năng lực hành vi
dân sự.
Theo quy định cuả BLDS thì “Năng lực hành vi dân sự là khả năng của
cá nhân bằng hành vi xác lập, thực hiện quyền và nghĩa vụ dân sự ”. Để phân
biệt khả năng tham gia xác lập hợp đồng, pháp luật nước ta căn cứ vào độ tuổi
của cá nhân “người từ đủ 18 tuổi trở lên là người thành niên, người chưa đủ 18
tuổi là người chưa thành niên” (Điều 20, Điều 21 BLDS 2015).
- Người từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi khi xác lập, thực hiện hợp đồng
phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ trường hợp giao dịch phục
vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi.
- Người chưa đủ 6 tuổi thì các hợp đồng, các giao dịch của họ do người đại
diện xác lập, thực hiện. Có nghĩa là họ không được tham gia bất kỳ loại hợp đồng
nào.
- Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có tài sản riêng bảo đảm thực
hiện nghĩa vụ dân sự thì có thể tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự mà
không cần có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ trường hợp pháp
luật có quy địng khác.
- Người mất năng lực hành vi dân sự: mắc bệnh tâm thần hoặc các bệnh
khác không nhận thức, làm chủ được hành vi của mình mọi hợp đồng thiết lập
bởi họ bị coi là vô hiệu
- Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự: nghiện ma tuý, các chất kích
thích khác dẫn đến phá tán tài sản thì các hợp đồng liên quan đến họ đều phải
có sự đồng ý của người đại diện, trừ trường hợp các giao dịch nhằm phục vụ
nhu cầu sinh hoạt.

16


Thứ hai: Mục đích nội dung của hợp đồng không trái pháp luật, đạo đức
xã hôi. Mục đích có thể hiểu là “cái vạch ra là đích nhằm đạt được”. Nội dung
là “mặt bên trong của sự vật, cái được hình thành chứa đựng hoặc biểu hiện”.
Trong HĐDS, mục đích được hiểu là lợi ích hợp pháp mà các bên đã vạch ra
sẵn trong ý nghĩ và mong muốn đạt được khi thực hiện hợp đồng. Còn nội
dung hiểu theo nghĩa rộng là tất cả các điều kiện có liên quan tới hợp đồng:
điều kiện về chủ thể, đối tượng, số lượng, nguyên tắc hợp đồng… Mục đích,
nội dung là sự thể hiện hành vi có ý thức của con người khi xác lập hợp đồng
và được pháp luật công nhận và bảo vệ, nó là điều kiện cần và đủ của HĐDS.
Vì có những trường hợp nội dung của hợp đồng trái pháp luật, đạo đức xã hội
nhưng mục đích thì không và ngược lại. Trong thực tiễn xét xử, khi xem xét
HĐVH vi phạm điều cấm của pháp luật và trái đạo đức xã hội cho thấy các nhà
thực thi pháp luật thường xem xét đến những vấn đề cụ thể như: HĐDS có vi
phạm điều cấm nào, có xâm hại đến trật tự công cộng không, các chủ thể có
biết về sự bất hợp pháp này không, những nội dung bất hợp pháp này đã gây ra
hậu quả chưa?....Khi đã xem xét các vấn đề này thì tuyên bố HĐVH, các bên
phải chịu những chế tài nhất đinh.
Thứ ba: Người tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện.
Điều kiện cần để 1 người tham gia giao kết hợp đồng một cách tự
nguyện là khi người đó phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự.
Trong hợp đồng tự do ý chí, tự nguyện được hiểu là: quyền tự do ý chí về thoả
thuận ký kết hợp đồng, với nội dung và nghĩa vụ ràng buộc, quyền tự do thực
hiện hợp đồng: phương thức và ý thức thực hiện…Sự tự nguyện trong hợp
đồng còn thể hiện không bị lừa dối, đe doạ…Mọi sự tác động làm cho việc
biểu hiện ý chí không phù hợp với mong muốn đích thực của các chủ thể đều
bị coi là vi phạm sự tự nguyện.
Thứ bốn: Điều kiện về hình thức.
Điều kiện này đòi hỏi các bên phải tuân theo đúng hình thức mà pháp
luật quy định cho loại hợp đồng đó. Trong trường hợp pháp luật không quy
17


định cụ thể thì các bên có quyền lựa chọn. Trong BLDS nước ta thì hình thức
được xem như điều kiện bắt buộc đối với các bên khi tham gia xác lập hợp
đồng “hình thức của giao dịch phù hợp với quy định của pháp luật”. Cũng theo
quy định của pháp luật dân sự một số loại hợp đồng phải tuân thủ nghiêm ngặt
về hình thức nếu không sẽ vô hiệu. Ví dụ hợp đồng mua bán nhà phải được lập
thành văn bản, có công chứng hay chứng thực của UBND cấp có thẩm quyền.
Tuy nhiên hiện nay các quy định về hình thức của hợp đồng khá phức
tạp và không thống nhất, gây khó khăn cho người thực thi pháp luật.
Tóm lại 4 điều kiện có hiệu lực của HĐDS được quy định trong BLDS
là điều kiện cơ bản, bắt buộc phải thực hiện đối với các chủ thể khi xác lập hợp
đồng. Bốn điều kiện trên là một thể thống nhất và hoàn chỉnh không xem nhẹ
điều kiện nào. Vì vậy nếu thiếu một trong 4 điều kiện thì HĐDS có thể bị
tuyên bố là vô hiệu.
2. Hậu quả pháp lý của hợp đồng vô hiệu
2.1. Khái niệm chung về hậu quả pháp lý
Hậu quả theo nghĩa thông thường là “hậu quả không hay về sau” (Viện
Ngôn ngữ học, 1994, Từ điển Tiếng Việt, Nxb Giáo dục, Hà Nội). Như vậy hậu
quả trước hết phải là một kết quả và kết quả đó phải xảy ra từ một sự kiện, một
hành vi nào đó, tức là sự kiện, hành vi và kết quả phải có mối quan hệ nhân
quả với nhau. Hành vi sự kiện là nguyên nhân dẫn tới kết quả. Nói cách khác
hậu quả phải xuất hiện sau nguyên nhân. Tuy nhiên không phải tất cả kết quả
đều là hậu quả, mà ở đây chỉ có kết quả không hay mới được coi là hậu quả.
Kết quả này gây bất lợi cho cá nhân, tổ chức. Ví dụ: bão, lốc, lũ,.. gây cảnh
ngập nước, gây thiệt hại cho người và tài sản… Trong khoa học pháp lý chỉ
những hành vi, sự kiện gây bất lợi cho cá nhân, tổ chức và họ phải chịu hậu
quả pháp lý nhất định nhưng phải được nhà làm luật xác định hay dự liệu mới
làm phát sinh hậu quả pháp lý. Mặc dù khái niệm hậu quả pháp lý được sử
dụng rộng rãi trong khoa học pháp lý, nhưng hiện nay các nhà khoa học chưa

18


đưa ra được khái niệm cụ thể nào. Các nhà lập pháp cũng chỉ đi sâu vào nội
dung của nó mà thôi.
Về nguyên tắc hậu quả pháp lý của HĐVH là không làm phát sinh quyền
và nghĩa vụ dân sự đối với các bên từ thời điểm xác lập. Việc quy định này chỉ
là cách thức quy định của nhà làm luật, còn trong thực tế khi Toà án giải quyết
các vụ kiện xin tuyên bố HĐVH thường là các bên đã thực hiện toàn bộ hoặc
một phần những gì họ đã thoả thuận với nhau. Do vậy trong thực tế rất ít khi
gặp các trường hợp khi Toà án tuyên bố HĐVH lại có thể khắc phục được hậu
quả như nhà làm luật quy định ví dụ như: vật tiêu hao, vật trượt giá …
2.2. Giải quyết hậu quả pháp lý khi hợp đồng bị tuyên bố vô hiệu.
Giải quyết hậu quả pháp lý của HĐVH là buộc các bên “…khôi phục lại
tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả
được bằng hiện vật thì hoàn trả bằng tiền, trừ trường hợp tài sản giao dịch, hoa
lợi, lợi tức thu được bị tịch thu theo quy định cuả pháp luật. Bên có lỗi gây
thiệt hại phải bồi thường” (khoản 2, 3, 4 Điều 131 BLDS 2015). Bình thường
do quy định của các bên có thoả thuận trước về hậu quả, ví dụ: phạt, phạt
cọc… khi một bên có lỗi và phải chịu hậu quả tương ứng với lỗi do họ gây ra.
Do đó HĐVH chỉ có thể làm phát sinh hậu quả về trách nhiệm dân sự hoặc bồi
thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
2.2.1. Chấm dứt thực hiện HĐDS
Khi một hợp đồng không có giá trị pháp lý tại thời điểm ký. Do vậy
không có giá trị bắt buộc các bên tham gia hợp đồng, nghĩa là các bên không
còn ràng buộc bởi quyền và nghĩa vụ với nhau. Nói cách khác, khi hợp đồng
vô hiệu thì quyền và nghĩa vụ của các bên không được pháp luật công nhận và
bảo vệ. Trong thực tiễn hiện nay khi giải quyết hậu quả HĐVH tại Toà án hiện
nay hầu như các Thẩm phán chỉ tuyên bố huỷ HĐVH, không đề cập nhiều tới
việc các bên chấm dứt phải thực hiện hợp đồng.
2.2.2. Xử lý hậu quả pháp lý của HĐVH

19


Đối với trường hợp giải quyết tài sản của HĐDS mà các bên tham gia
hợp đồng mới chỉ xác lập nhưng chưa thực hiện thì các bên chấm dứt thực hiện
HĐVH đó. Tuy nhiên hầu hết trong thực tế các hợp đồng bị tuyên bố vô hiệu
thì các bên đã thực hiện hợp đồng rồi, có trường hợp đã thực hiện xong hợp
đồng. Do vậy khi tuyên bố HĐVH, quay lại tình trạng ban đầu là một vấn đề
phức tạp, nhất là vấn đề xác định thiệt hại, xác định lỗi và trách nhiệm của mỗi
bên trong hợp đồng bị tuyên bố vô hiệu.
- Vấn đề hoàn trả tài sản. Đây là một trong những biện pháp phổ biến để
giải quyết hậu quả của HĐVH nhằm khôi phục lại tình trạng ban đầu. Theo
nghĩa thông thường “tình trạng” được hiểu là: “tổng thể nói chung những hiện
tượng hoặc ít thay đổi, hoặc tồn tại trong một thời gian tương đối dài, xét về
mặt bất lợi đối với đời sống hoặc những hoạt động nào đó của con người.”
(Viện ngôn ngữ học, 1994, Từ điển Tiếng việt, Nxb Giáo dục, Hà Nội). Trong
HĐDS việc quay lại tình trạng ban đầu được hiểu là quay lại thời điểm mà các
bên đã bắt đầu tham gia ký kết.
Ví dụ: trong quan hệ mua bán thì hoàn trả tài sản nghĩa là bên bán nhận
lại tài sản từ bên mua, còn bên mua thì nhận lại tiền từ bên bán. Tuy nhiên
trong thực tiễn không phải lúc nào tài sản hoàn trả cũng còn nguyên giá trị của
nó tại thời điểm hợp đồng được giao kết, thông thường nó bị biến đổi dưới tác
động của yếu tố tự nhiên - xã hội:
+ Tài sản bị tác động của tự nhiên làm cho hao mòn nhưng xấu đi so với
lúc đầu khi giao kết.
+ Tài sản bị giảm sút giá trị hoặc tăng giá trị do tác động của con người.
+ Tài sản có thể tăng hay giảm giá trị do tác động của quy luật cung cầu,
quy luật của nền kinh tế thị trường….
+ Khi quản lý tài sản các đương sự có thể khai thác một số lợi ích nào đó
và cũng có thể đầu tư công sức, tiền bạc làm tăng giá trị và bảo quản tài sản
- Vấn đề xác định thiệt hại xảy ra.
20


Đa số các nhà khoa học đều xác định thiệt hại xảy ra là những hao mòn,
những hư hỏng do con người tác động làm giảm giá trị của tài sản, là thiệt hại
buộc bên có lỗi phải bồi thường. Tuy vậy, vấn đề đặt ra là trượt giá của tài sản
là đối tượng của hợp đồng và trượt giá tiền có được coi là thiệt hại xảy ra. Có
quan điểm cho rằng không coi vấn đề trượt giá là thiệt hại và cho rằng sự biến
động này hoàn toàn do quy luật kinh tế khách quan, không liên quan gì tới việc
xác lập hợp đồng của các bên. Vì “HĐVH không làm phát sinh quyền và nghĩa
vụ của các bên từ thời điểm xác lập, do đó không có sự vi phạm nghĩa vụ khi
nghĩa vụ đó không có” (“vấn đề áp dụngcác quy định của BLDS trong thực
tiễn xét xử của Toà án”, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, Hà Nội ). Có quan
điểm cho rằng, trượt giá gây thiệt hại cho bất cứ bên nào đều phát sinh trách
nhiệm bồi thường thiệt hại. Khi xác định trách nhiệm phải căn cứ vào lỗi đề
buộc bên gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định của pháp luật. Thiết nghĩ
quan điểm thứ hai là hợp lý vì khi HĐVH chắc chắn có sự vi phạm hoặc một
trong hai bên hoặc cả hai không mong muốn đạt được lợi ích từ viêc giao kết
hợp đồng này vì thế họ phải chịu trách nhiệm với nhau, và trước pháp luật về
sự lựa chọn cũng như sự vi phạm của họ.
2.2.3. Hậu quả pháp lý theo thoả thuận của các
chủ thể được Toà án công nhận
Trong pháp luật dân sự, nguyên tắc tự do cam kết, thoả thuận là nguyên
tắc đặc trưng xuất phát từ tính độc lập về sở hữu, tính tự chủ và độc lập về tài
sản, tự chịu trách nhiệm của các chủ thế. Vì vậy nguyên tắc thoả thuận trở
thành một nguyên tắc cơ bản và bao trùm toàn bộ Luật dân sự, được quy định
cụ thể chi tiết tại Điều 3 BLDS 2015. Khi đặt vấn đề giải quyết hậu quả pháp
lý của HĐVH theo sự thoả thuận của các chủ thể, sự thoả thuận phải dựa trên
mấy nguyên tắc :
- Các chủ thể này phải có năng lực pháp luật, năng lực hành vi, nếu
trong trường hợp bị mất, hạn chế, hoặc không có năng lực hành vi dân sự thì
phải có người đại diện hoặc giám hộ.
21


- Các chủ thể HĐVH có quyền tự định đoạt việc tự thoả thuận với nhau
về giải quyết hậu quả mà không bị ép buộc bởi bất cứ yếu tố nào.
- Đối với HĐVH có mục đích, nội dung trái pháp luật về nguyên tắc các
bên không được thực hiện hợp đồng mới có nội dung, hình thức như hợp đồng
đã vô hiệu mà chỉ có thể thoả thuận với nhau về việc giải quyết hậu quả của
HĐVH,
- Trình tự của việc thoả thuận phải theo quy định cuả pháp luật
2.2.4. Vấn đề bảo vệ quyền lợi của người thứ 3 ngay tình khi HĐVH
* Nhận thức chung về người thứ 3 ngay tình khi tham gia hợp đồng.
Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học thì người thứ 3 ngay tình
được hiểu là người được chuyển giao tài sản thông qua HĐVH mà họ không
biết, không buộc phải biết là tài sản đó do người chuyển giao cho họ thu được
từ một HĐVH do chủ sở hữu xác lập trước đó. Sự không biết hay không buộc
phải biết ở đây còn được thể hiện đối với một người bình thường thì không thể
biết được tài sản đưa vào hợp đồng xuất phát từ một HĐVH. Do đó pháp luật
không đòi hỏi họ phải biết trong trường hợp này. Thông thường trong thực tiễn
giải quyết tranh chấp, người ta căn cứ vào yếu tố khách quan của các bên tham
gia hợp đồng để xác định tính chất này. Đối với tài sản không cần giấy tờ sở
hữu mà người chiếm hữu tài sản khẳng định đó là tài sản của họ thì người mua
không buộc phải biết. Đối với loại tài sản mà theo pháp luật phải có giấy tờ
chứng nhận quyền sở hữu, thì người chiếm giữ tài sản có giấy tờ sở hữu và
người mua trong điều kiện thông thường đối với một người bình thường thì
buộc phải biết. Trong trường hơp nhìn bằng mắt thường thì không thể phát
hiện ra đó là giấy tờ giả thì không có lỗi của bên mua.
*) Điều kiện xác định người thứ 3 ngay tình khi HĐVH. Để xác định
người thứ 3 ngay tình thông thường căn cứ vào những điểm sau:
+ Trước khi người thứ 3 tham gia vào hợp đồng, đối tượng của hợp đồng
này được xác lập bởi một HĐVH.
22


+ Phải xem xét ý chí của người thứ 3 thể hiện ra bên ngoài như thế nào.
Nếu ở vào điều kiện thông thường thì họ có thể biết được tài sản này có phải là
được xác lập bởi một HĐVH trước đó hay không?
+ Người thứ 3 ngay tình phải là người có năng lực pháp luật, năng lực
hành vi, nếu không phải có người giám hộ hay đại diện.
+ Họ đã nhận được tài sản từ hợp đồng và mục đích của hợp đồng đã đạt
được.
+ Hợp đồng do họ tham gia hoàn toàn phù hợp với quy định của luật
pháp.
* Giải quyết hậu quả pháp lý.
Khi giải quyết hậu quả pháp lý của HĐVH khi có người thứ 3 ngay tình
cần được bảo vệ phải xem xét một số yếu tố: xem xét tính có hiệu lực của
HĐVH do người thứ 3 ngay tình xác lập, khả năng nhận thức, tính có lỗi hay
không của các bên tham gia hợp đồng, người thứ 3 có nghĩa vụ chứng minh họ
hoàn toàn ngay tình. Điều 133 BLDS 2015 quy định cụ thể về bảo vệ quyền lợi
của người thứ 3 ngay tình khi HĐVH.
Thứ nhất: Với loại tài sản theo pháp luật quy định được phép đưa vào
giao dịch trên thị trường và là loại tài sản thông dụng, những người tham gia
hợp đồng không nhất thiết phải điều tra xác minh về nguồn gốc tài sản. Với
loại tài sản không mang tính thiết yếu, với tài sản không thể lấy lại được khi
tuyên bố HĐVH chỉ cần buộc các bên hoàn lại cho nhau theo nguyên tắc bù trừ
nghĩa vụ.
Thứ hai: Với loại tài sản Nhà nước cấm đưa vào lưu thông trên thị trường
và thuộc diện Nhà nước quản lý, hay nhất thiết phải trả cho chủ sở hữu thì khi
tuyên bố HĐVH, Toà án có thể căn cứ vào pháp luật quy định với từng loại tài
sản để buộc người thứ 3 tham gia hợp đồng trả lại cho Nhà nước, buộc người
chuyển giao tài sản, phải bồi thường thiệt hại cho người thứ 3 ngay tình theo
thời giá. Đối với hợp đồng mà đối tượng là tài sản đặc trưng của chủ sở hữu, mà
23


chủ sở hữu yêu cầu phải trả lại ví dụ: nhà, đất…thì khi giải quyết hậu quả
HĐVH cần giao lại tài sản cho chủ sở hữu, buộc người tham gia xác lập hợp
đồng bất hợp pháp phải hoàn trả lại tiền cho người thứ 3 tương đương với thời
điểm giao dịch và thiệt hại do họ gây nên.
III. THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TUYÊN BỐ HỢP
ĐỒNG VÔ HIỆU TRONG MỘT SỐ HỢP ĐỒNG THÔNG DỤNG
1. Thực trạng áp dụng pháp luật tuyên bố hợp đồng vô hiệu
Việc tuyên bố HĐVH cũng như giải quyết hậu quả pháp lý trong thực
tiễn xảy ra khá nhiều, dưới đây em xin đơn cử một ví dụ:
Hợp đồng mua bán nhà vô hiệu.
Các vụ án về tranh chấp hợp đồng mua bán nhà là một trong những vụ
án dân sự phức tạp, đường lối giải quyết còn nhiều vướng mắc. Trong đó phải
kể đến trường hợp hợp đồng mua bán nhà không tuân thủ về hình thức hợp
đồng như các bên chỉ lập giấy mua bán nhà mà không có công chứng, chứng
thực. Bên bán nhà xin huỷ hợp đồng có nhiều nguyên nhân nhưng nguyên
nhân chủ yếu là do giá nhà biến động theo chiều hướng đi lên nên không chịu
tiếp tục thực hiện hợp đồng…. Hợp đồng mua bán nhà những năm gần đây
không thống nhất. Nguyên nhân là do một số quy định của pháp luật chưa
thật rõ ràng và chưa có văn bản hướng dẫn thi hành.
2. Ý kiến cá nhân
2.1. Về hình thức của hợp đồng
Trong BLDS quy định hình thức là điều kiện bắt buộc trong một số loại
hợp đồng là không hợp lý bởi hình thức thực chất chỉ là sự thể hiện ý chí của
các chủ thể tham gia hợp đồng theo các ký tự giấy trắng mực đen, còn việc
công chứng Nhà nước hay chứng thực thực chất là sự xác nhận sự kiện pháp lý
giữa các bên. Pháp luật quy định vi phạm hình thức dẫn tới HĐVH thì sẽ tạo
nên khoảng cách nhất định giữa sự thống nhất ý chí và hiệu lực của hợp đồng.
Hơn nữa nhà, đất là bất động sản có giá trị lớn, thiết yếu. Do vậy việc đưa tài
24


sản này vào chế định hợp đồng là tất yếu. Tuy nhiên từ trước tới nay, Nhà nước
ta thực hiện chưa tốt công tác quản lý nhà, đất, thủ tục sang tên trước bạ rườm
rà, thuế chuyển quyền sử dụng đất cao. Vì vậy việc thực hiện quy định về hình
thức đối với hợp đồng mua bán nhà, đất rất phức tạp, khó khăn. Mặt khác chỉ
quy định hình thức giao dịch là lời nói, văn bản, hay bằng hành vi cụ thể,
nhưng trên thực tế, hiện nay trong điều kiện nền kinh tế thị trường sự xuất hiện
của nhiều hình thức giao dịch: điện báo, telex, thư điện tử. Có quan điểm cho
rằng các hình thức giao dịch này không được quy định trong luật nên HĐVH.
Do vậy cần bổ sung các hình thức giao dịch này vào các quy định về hình thức
của hợp đồng.
2.2. Về khái niệm điều cấm của pháp luật
Ta thấy khái niệm điều cấm của pháp luật có phạm vi hẹp hơn so với
khái niệm trái pháp luật. Khái niệm trái pháp luật bao trùm lên khái niệm vi
phạm điều cấm pháp luật, nên có thể nói những quy định không vi phạm điều
cấm là một phần, nằm trong khái niệm không trái pháp luật. Theo quy định của
BLDS thì trường hợp HĐDS trái pháp luật bị vô hiệu được quy định cụ thể tại
Điều 122 và giải quyết hậu quả pháp lý tại Điều 131, còn đối với giao dịch dân
sự vi phạm điều cấm của luật và trái đạo đức xã hội được quy định tại Điều
123. Như vậy đối với HĐVH trái đạo đức xã hội, khi giải quyết hậu quả pháp
lý cũng có thể căn cứ vào Điều 122. Thực tiễn giải quyết tại Toà án không phải
mọi trường hợp HĐVH do vi phạm điều cấm đều bị tịch thu sung quỹ Nhà
nước. Điều này còn tuỳ thuộc vào đối tượng của HĐDS, loại tài sản…. Nhà
làm luật nên chăng có hướng dẫn trong trường hợp HĐVH do vi phạm điều
cấm của pháp luật, thì trường hợp nào cần tịch thu tài sản đưa vào hợp đồng,
tài sản nào chỉ cần tịch thu lợi tức, trường hợp nào không phải tịch thu. Mặt
khác Điều 122 quy định hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự cũng như
HĐVH nên chăng có thể bỏ quy định tại Điều 123, hướng dẫn áp dụng thống
nhất Điều 122 phần khái niệm “điều cấm của pháp luật” và “đạo đức xã hội”
có thể thêm vào điểm b khoản 1 Điều 117.

25


Tóm lại khi xem xét HĐVH cần chú ý: Trên nguyên tắc là hợp đồng phụ
là hợp đồng mà hiệu lực phụ thuộc vào hợp đồng chính nên sự vô hiệu của hợp
đồng chính làm chấm dứt hợp đồng phụ trừ trường hợp các bên có thoả thuận
hợp đồng phụ thay thế hợp đồng chính. Quy định hợp đồng chính vô hiệu cũng
không áp dụng với các biện pháp bảo đảm nghĩa vụ dân sự. Điều đó có nghĩa
là hợp đồng chính vô hiệu nhưng các biện pháp bảo đảm vẫn có giá trị thi
hành. Sự vô hiệu của hợp đồng phụ không làm chấm dứt hợp đồng chính, trừ
trường hợp các bên có thoả thuận khác.
IV. KẾT LUẬN
Cùng với sự phát triển của xã hội, HĐDS ngày càng phát triển đa dạng,
phức tạp đa dạng. Vì vậy các chế định về HĐDS ngày càng được mở rộng.
Trạng thái của hợp đồng dân sự vô hiệu trong thực tế rất đa dạng và không ít
trường hợp khi tham gia giao kết hợp đồng chủ thể vẫn không nắm được các
quy định của pháp luật dẫn tới HĐVH ngay từ thời điểm giao kết. Để khuyến
khích HĐDS phát triển và giảm bớt tình trạng vô hiệu, trong thời gian tới
chúng ta cần hoàn chỉnh hệ thống pháp luật về chế định hợp đồng. Cùng với
công tác hoàn thiện pháp luật cần làm tốt công tác hướng dẫn áp dụng pháp
luật để đảm bảo tính thống nhất, đẩy mạnh công tác tuyên truyền pháp luật
cũng như tăng cường chuyên môn nghiệp vụ của cán bộ công tác trong ngành
luật./.

26


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×