Tải bản đầy đủ

Dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin ( Luận án tiến sĩ)

1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

LÊ THỊ HỒNG CHI

DẠY HỌC DỰA VÀO TÌM TÒI Ở TIỂU HỌC
VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN
Chuyên ngành: Lí luận và lịch sử giáo dục
Mã số: 62. 14. 01. 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS. TS VŨ TRỌNG RỸ
2. PGS. TS PHÓ ĐỨC HÒA

Hà Nội - 2014

Hà Nội, 2014



2
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin trân trọng tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. TS Vũ Trọng Rỹ,
PGS. TS Phó Đức Hoà, hai người Thầy đã giúp đỡ, hướng dẫn tận tình trong
suốt quá trình học tập và thực hiện luận án.
Tôi xin đặc biệt cảm ơn GS. TSKH Thái Duy Tuyên, PGS. TS Đặng
Thành Hưng và các nhà khoa học của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam,
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc
gia Hà Nội , … đã đóng góp những ý kiến quý báu cho luận án.
Tôi cũng bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến Trung tâm Đào tạo và Bồi
dưỡng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt
quá trình học tập và nghiên cứu.
Tôi xin gửi lời cảm ơn tới tập thể giáo viên và học sinh trường Tiểu học
Cao Mại, trường Tiểu học Thuỵ Vân, trường Tiểu học Sơn Dương (tỉnh Phú
Thọ) cùng rất nhiều các giáo viên và học sinh đã tham gia và giúp đỡ tôi trong
quá trình điều tra, thực nghiệm luận án.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới tập thể Lãnh đạo Trường Đại học Hùng
Vương, lãnh đạo Khoa Giáo dục Tiểu học và Mầm non và các đồng nghiệp đã
giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận án.
Cuối cùng, xin được cảm ơn những người thân trong gia đình đã dành cho
tôi những tình cảm lớn lao, chỗ dựa vững chắc để tôi hoàn thành nhiệm vụ.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày… tháng… năm
Tác giả luận án

Lê Thị Hồng Chi


3
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được
hoàn thành với sự hướng dẫn và giúp đỡ tận tình của nhiều nhà khoa học. Tất cả
các nguồn số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và
chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào. Các thông tin trích dẫn trong
luận án đều đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Tác giả luận án

Lê Thị Hồng Chi




4
MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu ......................................................... 13
2. Mục đích nghiên cứu ................................................................................... 15
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu ............................................................ 15
4. Giả thuyết khoa học .................................................................................... 15
6. Phạm vi nghiên cứu ..................................................................................... 16
7. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu .......................................... 16
8. Những luận điểm bảo vệ ............................................................................. 18
9. Đóng góp mới về khoa học của luận án ........................................................ 6
10. Cấu trúc của luận án .................................................................................. 20
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA DẠY HỌC DỰA VÀO TÌM TÒI
Ở TIỂU HỌC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ........... 21
1.1. Tổng quan về dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của công
nghệ thông tin .................................................................................................. 21
1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới ........................................................ 21
1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam ......................................................... 23
1.2. Những khái niệm cơ bản .......................................................................... 28
1.2.1. Khái niệm tìm tòi ................................................................................... 28
1.2.2. Khái niệm học tập tìm tòi ...................................................................... 30
1.2.3. Dạy học dựa vào tìm tòi ........................................................................ 31
1.2.4. Dạy học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin ........................................ 32
1.3. Bản chất và đặc trưng của dạy học dựa vào tìm tòi ................................. 33
1.3.1. Cơ sở tâm lí học của dạy học dựa vào tìm tòi ...................................... 33
1.3.2. Bản chất và mô hình học tập tìm tòi ..................................................... 34
1.3.3. Cấu trúc và đặc điểm sư phạm của dạy học dựa vào tìm tòi ................ 38


5
1.4. Hỗ trợ của công nghệ thông tin trong dạy học dựa vào tìm tòi ............... 40
1.4.1. Hỗ trợ của công nghệ thông tin trong dạy học ..................................... 40
1.4.2. Tác dụng của công nghệ thông tin trong dạy học dựa vào tìm tòi ....... 41
1.4.3. Những thách thức khi sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ dạy học
dựa vào tìm tòi................................................................................................. 43
1.5. Dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học .......................................................... 44
1.5.1. Đặc điểm quá trình dạy học ở tiểu học ................................................. 44
1.5.2. Ý nghĩa, vai trò của dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học ....................... 50
1.5.3. Yêu cầu của dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học ................................... 51
1.5.4. Mức độ dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học .......................................... 53
1.5.5. Ưu thế và hạn chế của dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học ................... 59
1.6. Sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học ....... 61
1.6.1. Nguyên tắc sử dụng CNTT hỗ trợ dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học ....... 61
1.6.2. Các hình thức sử dụng CNTT hỗ trợ DHDVTT ở tiểu học ................... 62
1.6.3. Các hướng khai thác CNTT hỗ trợ dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học ....... 62
1.7. Thực trạng dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ
của công nghệ thông tin .................................................................................. 65
1.7.1. Khái quát về điều tra khảo sát thực tế .................................................. 65
1.7.2. Kết quả khảo sát qua phiếu ................................................................... 66
1.7.3. Kết quả nghiên cứu qua dự giờ ............................................................. 72
1.7.4. Những kết luận rút ra từ thực trạng ...................................................... 73
Kết luận chương 1 ........................................................................................... 74
CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG QUY TRÌNH DẠY HỌC DỰA VÀO TÌM TÒI
Ở TIỂU HỌC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ........... 75
2.1. Xây dựng quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ
của công nghệ thông tin .................................................................................. 75
2.1.1. Nguyên tắc xây dựng quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học
với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin ............................................................ 75


6
2.1.2. Quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ
của công nghệ thông tin .................................................................................. 77
2.1.3. Hướng dẫn thực hiện quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với
sự hỗ trợ của công nghệ thông tin .................................................................. 78
2.1.4. Các điều kiện để thực hiện quy trình dạy học dựa vào tìm tòi
ở tiểu học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin có hiệu quả........................ 88
2.1.5. Những điểm cần lưu ý khi thực hiện quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở
tiểu học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin............................................... 93
2.2. Vận dụng dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin
trong các môn học ở tiểu học ........................................................................ 100
2.2.1. Vận dụng dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin
trong môn Khoa học ở tiểu học ..................................................................... 100
2.2.2. Vận dụng dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin
trong môn Toán lớp 4, 5 ................................................................................ 115
Kết luận chương 2 ......................................................................................... 133
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ............................................. 134
3.1. Khái quát về quá trình thực nghiệm ....................................................... 134
3.1.1. Mục đích thực nghiệm ......................................................................... 134
3.1.2. Nội dung thực nghiệm ......................................................................... 134
3.1.3. Đối tượng thực nghiệm ....................................................................... 134
3.1.4. Kế hoạch, phương pháp tiến hành thực nghiệm ................................. 135
3.1.5. Tiêu chí và thang đo trong thực nghiệm ............................................. 136
3.2. Thực nghiệm thăm dò ......................................................................... 138
3.2.1. Mục tiêu ............................................................................................. 138
3.2.2. Tiến hành thực nghiệm thăm dò ..................................................... 138
3.2.3. Kết quả thực nghiệm thăm dò ......................................................... 138
3.3. Thực nghiệm tác động vòng 1 ........................................................... 140
3.3.1. Mục tiêu ............................................................................................. 140


7
3.3.2. Tiến hành thực nghiệm tác động vòng 1 ....................................... 140
3.3.3. Kết quả thực nghiệm tác động vòng 1 ........................................... 140
3.4. Thực nghiệm tác động vòng 2 ........................................................... 145
3.4.1. Mục tiêu ............................................................................................. 145
3.4.2. Tiến hành thực nghiệm tác động vòng 2 ....................................... 145
3.4.3. Kết quả thực nghiệm tác động vòng 2 ........................................... 145
3.5. Xử lý chung kết quả thực nghiệm ..................................................... 152
3.5.1. Tổng hợp kết quả thực nghiệm ....................................................... 152
3.5.2. Đánh giá chung kết quả thực nghiệm ............................................ 158
Kết luận chương 3 ....................................................................................... 159
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ........................................................ 160
1. Kết luận .................................................................................................... 160
2. Khuyến nghị ............................................................................................ 161
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


8
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

CNTT

Công nghệ thông tin

DHDVTT

Dạy học dựa vào tìm tòi

ĐC
ĐCđr
ĐCđv
GV
HS
TN
TNđr
TNđv


9
DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN
Tên các bảng

Trang

Bảng 1.1. Tổng hợp các mức độ DHDVTT

44

Bảng 1.2. Các mức độ DHDVTT ở tiểu học

44

Bảng 1.3. Thực trạng nhận thức về mục đích sử dụng DHDVTT

55

Bảng 1.4. Ý kiến GV về nguyên nhân ít sử dụng DHDVTT

58

với sự hỗ trợ của CNTT
Bảng 2.1. Quy trình DHDVTT với sự hỗ trợ của CNTT trong môn
Khoa học
Bảng 2.2. Quy trình DHDVTT với sự hỗ trợ của CNTT trong môn
Toán lớp 4, 5
Bảng 3.1. Tiêu chí và thang đo trong thực nghiệm
Bảng 3.2. Đánh giá mức độ phát huy tính tích cực của HS trong
thực nghiệm tác động vòng 1

98

116
125
131

Bảng 3.3. Đánh giá kĩ năng tìm tòi, phát hiện của HS trong
thực nghiệm tác động vòng 1
Bảng 3.4. Mô tả dữ liệu

132
141

Bảng 3.5. Kết quả so sánh điểm số giữa nhóm thực nghiệm
và đối chứng
Bảng 3.6. So sánh giá trị trung bình điểm số của lớp đối chứng và lớp
thực nghiệm
Bảng 3.7. Giá trị P của phép kiểm chứng T-test

142

143
143


10
Bảng 3.8. Tiêu chí đánh giá giá trị P của phép kiểm chứng T-test

143

Bảng 3.9. Mức độ ảnh hưởng của tác động

144

Bảng 3.10. Bảng tiêu chí Cohen

144

Bảng 3.11. Kết quả đo thái độ của học sinh

144

Bảng 3.12. Tiêu chí đánh giá p của phép kiểm chứng khi
bình phương

145


11

Trang
Mô hình học tập tìm tòi

25

Hình 1.2

Biểu đồ mục đích sử dụng CNTT trong DHDVTT

57

Hình 2.1

Quy trình DHDVTT với sự hỗ trợ của CNTT ở tiểu học

65

Hình 2.2

Sự nảy mầm của hạt

96

Hình 2.3

Sự hình thành mây, mưa

96

Hình 2.4

Cắt ghép hình thoi

110

Hình 2.5

Chu vi hình tròn

111

Hình 2.6

Cắt, ghép hình tròn

112

Hình 2.7

Thể tích hình hộp chữ nhật

112

Hình 2.8

Mối liên hệ giữa chu vi và bán kính hình tròn

113

Hình 2.9

Phân số bằng nhau

114

Hình 3.1

Hình 3.2

Hình 3.3

Hình 3.4

Hình 3.5

Hình 3.6

Hình 3.7

Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Khoa học lớp 5 của nhóm thực nghiệm
Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Khoa học lớp 5 của nhóm đối chứng
Biểu đồ biểu diễn tần suất hội tụ tiến của hai lớp
thực nghiệm và đối chứng môn Khoa học 5
Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Khoa học lớp 4 của nhóm thực nghiệm
Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Khoa học lớp 4 của nhóm đối chứng
Biểu đồ biểu diễn tần suất hội tụ tiến của hai lớp
thực nghiệm và đối chứng môn Khoa học lớp 4
Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Toán 5 của nhóm thực nghiệm

130

130

130

134

134

135

136


12

Hình 3.8

Hình 3.9

Hình 3.10

Hình 3.11

Hình 3.12

Hình 3.13

Hình 3.14

Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Toán 5 của nhóm đối chứng
Biểu đồ biểu diễn tần suất hội tụ tiến của hai lớp
thực nghiệm và đối chứng môn Toán lớp 5
Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Toán 4 của nhóm thực nghiệm
Biểu đồ thể hiện phân bố số lượng điểm kiểm tra lần
2 môn Toán 4 của nhóm đối chứng
Biểu đồ biểu diễn tần suất hội tụ tiến của hai lớp
thực nghiệm và đối chứng môn Toán lớp 4
Biểu đồ thể hiện số lượng các loại điểm của 2 nhóm (a:
thực nghiệm, b: đối chứng)
Biểu đồ tần suất (%) điểm số của lớp thực nghiệm
và đối chứng

136

137

138

138

138

141

142


13
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
1.1. Ngày nay, nhân loại đang bước vào "nền văn minh của làn sóng
thứ ba" với những "cơ may và hi vọng" song cũng "đầy những thử thách
và lo âu". Sức mạnh sẽ thuộc về quốc gia nào có nguồn lực con người tiên
tiến nhất.
Vì thế, để đạt được mục tiêu đến năm 2020, Việ

.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI
(Nghị quyết số 29-NQ/TW) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo
cũng đặt ra nhiệm vụ: "đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng
hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụ

người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực". [4]
Như vậy, có thể nói, bản chất của việc đổi mới phương pháp dạy học là
hướng tới hoạt động học tập chủ động, sáng tạo, chống lại thói quen học tập
thụ động, giáo điều.
1.2. Tiếp cận những xu hướng dạy học hiện đại nói chung, nghiên cứu và
áp dụng các phương pháp dạy học nhằm giúp người học tìm tòi, phát hiện tri thức
nói riêng đang được đề cập đến một cách mạnh mẽ trong các loại hình nhà trường.
Dựa trên quan điểm hướng vào người học, giúp học sinh (HS) tự tìm
kiếm, phát hiện tri thức mới dựa trên nền tảng tri thức cũ đã học và vốn kinh
nghiệm sống của mình, dạy học dựa vào tìm tòi đang ngày càng chứng tỏ khả
năng đáp ứng các yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học. Đặc biệt, trong giai


14
đoạn hiện nay, dạy học dựa vào tìm tòi càng phát huy thế mạnh trong việc đáp
ứng cho HS tiêu chuẩn các nhóm năng lực nhằm hội nhập theo chương trình
đánh giá HS quốc tế (PISA), cũng như yêu cầu của việc triển khai dự án mô
hình trường học mới Việt Nam (VNEN) bậc tiểu học.
1.3. Trong thực tế giáo dục tiểu học hiện nay, sự đổi mới về phương pháp
dạy học còn diễn tiến chậm. Việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của
HS nói chung, dạy học dựa vào tìm tòi nói riêng chưa đạt được hiệu quả như
mong muốn. Điều này do nhiều nguyên nhân, cả chủ quan và khách quan:
-Thứ nhất, người dạy chưa được trang bị lí luận về dạy học dựa vào tìm
tòi hoặc đã bước đầu có sự hiểu biết nhưng còn hạn chế.
-Thứ hai, người dạy có tâm lí e ngại vận dụng phương pháp dạy học
mới. Họ nhận thức được sự cần thiết phải áp dụng những kiểu dạy học hiện
đại trong đó có DHDVTT nhưng lại ngại mất thời gian đầu tư cho cái mới.
-Thứ ba, một bộ phận giáo viên (GV) còn lúng túng, chưa tìm ra một
quy trình dạy học dựa vào tìm tòi hợp lí để phát huy được tính chủ động của
HS, nâng cao hiệu quả dạy học. Do đó, họ nghĩ dạy học dựa vào tìm tòi phát
huy được tính tích cực của HS nhưng hiện nay chưa đủ điều kiện để áp dụng
trong dạy học ở tiểu học.
Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần phải nghiên cứu, xây dựng quy trình, biện
pháp dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có
công trình nào đi sâu tìm hiểu kĩ càng và tỉ mỉ về vấn đề này.
1.4. Ngày nay, công nghệ thông tin (CNTT) và truyền thông đang xâm
nhập vào hầu hết các lĩnh vực của đời sống con người. Việc ứng dụng CNTT
trong dạy học đã trở thành một trào lưu mạnh mẽ, một xu thế của giáo dục thế giới
nói chung, một chủ trương lớn của Bộ Giáo dục và Đào tạo nước ta nói riêng.
Chỉ thị số 29/2001/CT-BGD&ĐT đã nêu: “Đẩy mạnh ứng dụng CNTT
trong giáo dục và đào tạo ở tất cả các cấp học, bậc học, ngành học theo hướng
sử dụng CNTT như là một công cụ hỗ trợ đắc lực nhất cho đổi mới phương


15
pháp giảng dạy, học tập ở tất cả các môn học” [6]. Và thực tế cho thấy, việc
ứng dụng CNTT vào dạy học đã góp phần nâng cao hiệu quả của quá trình
dạy học.
Xuất phát từ những lí do trên, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả đổi
mới phương pháp dạy học trong nhà trường tiểu học, chúng tôi lựa chọn và
nghiên cứu đề tài: "Dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của
công nghệ thông tin".
2. Mục đích nghiên cứu
Xây dựng được quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ
trợ của CNTT nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn Toán và môn Khoa học
lớp 4, 5 nói riêng, dạy học ở tiểu học nói chung.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
-Khách thể nghiên cứu: Hoạt động dạy học với sự hỗ trợ của CNTT ở
tiểu học.
-Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ giữa dạy học với sự hỗ trợ của CNTT
và hoạt động tìm tòi của HS tiểu học.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học được xây dựng theo
hướng tổ chức nội dung học tập có tính thách thức, khuyến khích được HS
suy nghĩ chủ động, tự tìm kiếm tri thức dựa trên kinh nghiệm, vốn sống của
mình, tạo ra được môi trường học tập hợp tác và khai thác các ưu thế của
CNTT thì sẽ phát triển được kĩ năng học tập tìm tòi, góp phần nâng cao kết
quả học tập.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học dựa vào tìm tòi ở
tiểu học với sự hỗ trợ của CNTT.
5.2. Xây dựng quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ
trợ của CNTT.


16
5.3. Áp dụng quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ
của CNTT vào dạy học các môn Toán, Khoa học lớp 4, 5.
của quy trình dạy học được đề xuất.
6. Phạm vi nghiên cứu
-Nội dung nghiên cứu: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu dạy học dựa
vào tìm tòi với sự hỗ trợ của CNTT vào môn Toán và môn Khoa học lớp 4, 5.
-Đối tượng điều tra: Cán bộ quản lí, GV và HS ở tiểu học.
-Địa bàn khảo sát thực tế: Thành phố Hà Nội, tỉnh Phú Thọ, tỉnh Thái
Nguyên, tỉnh Quảng Ninh, tỉnh Lào Cai.
-Thời gian khảo sát thực trạng: Năm học 2011 - 2012.
-Tổ chức thực nghiệm tại: Trường Tiểu học Thuỵ Vân (thành phố Việt
Trì, tỉnh Phú Thọ), Tiểu học Cao Mại (huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ), Tiểu
học Sơn Dương (huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ).
-Thời gian thực nghiệm: Năm học 2011 - 2012, 2012 - 2013.
-Môn học tiến hành thực nghiệm: môn Toán, môn Khoa học lớp 4 và 5.
7. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp luận nghiên cứu
Để thực hiện luận án, chúng tôi đã dựa vào các quan điểm phương pháp
luận nghiên cứu sau:
-Quan điểm phương pháp luận duy vật biện chứng: Xem xét các sự vật,
hiện tượng trong mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau.
-Quan điểm hệ thống cấu trúc: Không xem xét các sự vật, hiện tượng
một cách riêng lẻ mà luôn đặt chúng trong một hệ thống, chịu sự ảnh hưởng,
tác động của nhiều yếu tố trong hệ thống đó.
-Quan điểm hoạt động trong dạy học: tổ chức cho HS học tập trong
hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, sáng tạo.


17
-Quan điểm lịch sử - logic: Có cái nhìn toàn cảnh về quá trình tồn tại
của đối tượng nghiên cứu, xem xét nghiên cứu trong thời gian, không gian cụ
thể, các điều kiện và hoàn cảnh nhất định.
-Quan điểm thực tiễn: Những nghiên cứu trong đề tài phải xuất phát từ
thực tiễn và hướng đến việc giải quyết những vấn đề trong hiện thực giáo dục.
7.2. Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
7.2.1. Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận
-Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, các chỉ thị của Nhà nước, Bộ,
ngành có liên quan đến giáo dục và đào tạo trong giai đoạn hiện nay.
-Nghiên cứu các tài liệu, sách báo, tạp chí về Tâm lí học, Giáo dục học,
Lí luận dạy học có liên quan đến nội dung đề tài.
-Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa môn Toán, môn Khoa học tiểu
học ở Việt Nam và các tài liệu hướng dẫn giảng dạy theo định hướng đổi mới.
7.2.2. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
-Phương pháp điều tra bằng anket: Anket được xây dựng trên cơ sở lí
luận và thực tiễn của vấn đề được nghiên cứu, sau khi điều tra thử ở diện hẹp,
chúng tôi chỉnh lí, sửa đổi, bổ sung và điều tra trên diện rộng nhằm tìm hiểu
thực trạng sử dụng dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của CNTT trong dạy
học các môn học ở tiểu học.
-Phương pháp quan sát sư phạm: dự giờ, quan sát hoạt động của GV và
HS tiểu học qua một số giờ học nhằm tìm hiểu thêm về các phương pháp dạy
học mà GV thường sử dụng, hiệu quả của tiết dạy thông qua cách thức tác
động của GV đến HS. Kết hợp với quan sát, chúng tôi có ghi chép diễn biến
trong giờ học để làm căn cứ đưa ra kết luận.
-Phương pháp phỏng vấn: phỏng vấn trực tiếp cán bộ quản lí, GV, HS
về một số vấn đề ở trường tiểu học.


18
-Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: tổng kết kinh nghiệm vận dụng
phương pháp dạy học của các GV tiểu học.
-Phương pháp chuyên gia: trao đổi với một số chuyên gia để tham khảo
định hướng cho đề tài cũng như đánh giá khách quan kết quả nghiên cứu.
-Phương pháp thực nghiệm sư phạm: được tiến hành nhằm khẳng định
tính khả thi và hiệu quả của quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với
sự hỗ trợ của CNTT do chúng tôi đề xuất.
7.2.3. Phương pháp thống kê toán học: sử dụng phương pháp thống kê toán
học và phần mềm SPSS để phân tích kết quả điều tra thực trạng, kết quả thực
nghiệm ở lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.
Trong đó, các phương pháp nghiên cứu lí luận, điều tra bằng anket,
tổng kết kinh nghiệm và thực nghiệm sư phạm là phương pháp chủ yếu.
8. Những luận điểm bảo vệ
8.1. Học tập tìm tòi là quá trình học tập chủ động, tích cực và diễn ra ở
cấp độ hoạt động cá nhân, do đó, nó mang lại hiệu quả học tập cao hơn cách
học thụ động khi nội dung học tập đã được trình bày ở dạng có sẵn.
8.2. Dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học đòi hỏi hoạt động dạy phải
thích hợp với quá trình tìm tòi của HS và chỉ có hiệu quả khi: tổ chức lại nội
dung học tập dưới hình thức tiềm ẩn, không cho sẵn, dưới dạng bài toán, bài
tập, tình huống, câu hỏi, vấn đề v.v...; hướng dẫn HS tiến hành học tập theo
các bước của quá trình tìm tòi và thường xuyên điều chỉnh nếu cần; thiết kế
bài học tập trung vào hoạt động tìm tòi của HS chứ không chỉ dựa vào nội
dung có sẵn trong tài liệu học tập; khai thác các ưu điểm kĩ thuật của CNTT
hỗ trợ quá trình học tập tìm tòi.
9. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- Trên cơ sở kế thừa quan điểm của các tác giả đi trước, luận án đã tổng
quan và xác định được cơ sở khoa học của dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học
với sự hỗ trợ của CNTT. Đó là khung lí thuyết tương đối chặt chẽ với những


19
khái niệm và quan điểm khoa học về tìm tòi, học tập tìm tòi, dạy học dựa vào
tìm tòi, CNTT, dạy học với sự hỗ trợ của CNTT, bản chất và mô hình học tập
tìm tòi, những ảnh hưởng và điều kiện sử dụng CNTT hỗ trợ học tập tìm tòi ở
tiểu học.
- Qua phân tích, điều tra khảo sát thực tế, luận án đã bước đầu phác họa
bức tranh chung về nhận thức, mục đích và mức độ sử dụng dạy học dựa vào
tìm tòi ở tiểu học, phản ánh được thực trạng còn hạn chế về sử dụng dạy học
dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của CNTT, phân tích được nguyên
nhân của thực trạng, những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng dạy học dựa
vào tìm tòi với sự hỗ trợ của CNTT trong công cuộc đổi mới phương pháp
dạy học ở tiểu học hiện nay. Kết quả khảo sát bước đầu cho phép luận án đưa
ra nhận định: Dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của CNTT
chưa đạt được hiệu quả như mong muốn. GV tiểu học còn gặp nhiều khó khăn
khi sử dụng dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của CNTT và một trong
những nguyên nhân chủ yếu là họ chưa được làm quen với quy trình dạy học
dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của CNTT phù hợp. Do đó, cần thiết phải bồi
dưỡng cho GV tiểu học một cơ sở lí luận về dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ
trợ của CNTT cũng như xây dựng quy trình dạy học mang tính thực tế cao,
giúp họ vượt qua trở ngại và dần dần tiếp cận được với việc sử dụng kiểu dạy
học này.
- Đề xuất được những nguyên tắc và quy trình tổng quát dạy học dựa
vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của CNTT gồm 6 bước, trong đó chỉ rõ
các biện pháp và kĩ thuật dạy học (từ thiết kế đến thực hiện) bắt đầu từ chuẩn
bị, định hướng, quan sát và hướng dẫn HS tìm tòi, so sánh, nhận xét, kết luận
bản chất tri thức đến tổ chức cho HS thực hành, vận dụng, đánh giá quá trình
và kết quả tìm tòi. Dựa trên cơ sở phân tích đặc điểm trình độ nhận thức của
HS cũng như chương trình, mục tiêu, đặc trưng nội dung môn học, cụ thể hoá
quy trình tổng quát đó vào dạy học môn Toán và môn Khoa học lớp 4, 5, giúp


20
cho các GV dễ dàng áp dụng quy trình dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ
của CNTT để thiết kế các bài học cụ thể một cách thích hợp.
- Thiết kế một số kế hoạch bài học minh hoạ theo quy trình dạy học đã
đề xuất (trong đó đã lựa chọn, thiết kế chủ đề, hoạt động tìm tòi với sự hỗ trợ
của CNTT, đưa ra các câu hỏi, bài tập định hướng, đề xuất mức độ hướng
dẫn, điều khiển tìm tòi nhằm phát huy ý tưởng của HS, giúp HS tích cực hoạt
động, vượt qua các khó khăn, phát hiện, xây dựng kiến thức mới). GV có thể
sử dụng những kế hoạch bài học này như một tài liệu tham khảo hỗ trợ đổi
mới phương pháp dạy học nói chung, thực hiện dạy học dựa vào tìm tòi với
sự hỗ trợ của CNTT ở môn Toán và môn Khoa học lớp 4, 5 nói riêng.
10. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung
chính của luận án gồm 3 chương:
Chương 1. Cơ sở khoa học của dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với
sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.
Chương 2. Xây dựng quy trình dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với
sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm.


21
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA DẠY HỌC DỰA VÀO TÌM TÒI
Ở TIỂU HỌC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN
1.1. Tổng quan về dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của
công nghệ thông tin
1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
Cho đến nay, dạy học dựa vào tìm tòi (DHDVTT) hay còn gọi là dạy
học tìm tòi không còn mới mẻ, xa lạ đối với nền giáo dục trên thế giới nói
chung và Việt Nam nói riêng.
Lí luận DHDVTT được khởi nguồn và hình thành dựa trên các tư
tưởng, nghiên cứu của J. Dewey, J. Piaget và Vygotxki. Tuy nhiên, kiểu dạy
học này chỉ thực sự được sử dụng rộng rãi ở nước Mĩ nói riêng và trên toàn
thế giới nói chung sau sự kiện Sputnik những năm giữa thế kỉ XX.
Những người đại biểu cho lí luận DHDVTT thời kì này có thể kể đến J.
Schwab - người khuyến khích GV sử dụng phòng thí nghiệm để giúp HS học
tập các khái niệm khoa học, S. Jerome Bruner - một trong những người có
công đầu tiên nghiên cứu để áp dụng thành công phương pháp tìm tòi vào
thực tiễn dạy học và J. Richard Suchman - cha đẻ của chương trình DHDVTT
ở Mĩ v.v… [85], [105], [114.c], [114.d],...
Có thể thấy, mặc dù các nhà nghiên cứu chưa đưa ra một hệ thống lí
luận đầy đủ về DHDVTT và vẫn có cả ý kiến ủng hộ lẫn chỉ trích kiểu dạy
học này thì nó vẫn tiếp tục được ứng dụng vào dạy các môn học (không chỉ
riêng với các môn khoa học tự nhiên như trước đây) và tất cả các cấp học từ
mầm non đến đại học. Tác giả của cuốn sách nổi tiếng "A History of Ideas in
Science Education: Implications for Practice" - George DeBoer (1991) đã
từng viết: "Nếu một từ duy nhất đã được chọn để mô tả các mục tiêu của giáo


22
dục khoa học trong thời gian 30 năm bắt đầu từ cuối những năm 1950, đó sẽ
là từ "tìm tòi" (inquiry).
Hiện nay, các nghiên cứu về DHDVTT theo những xu hướng chủ yếu sau:
Xu hướng 1: Nghiên cứu các điểm mạnh và hạn chế của DHDVTT
Các công trình trong hướng này tập trung trả lời câu hỏi: Tại sao nên (
hay không nên) sử dụng DHDVTT? Dưới con mắt của một số nhà phê bình
(Paul A. Kirscher, John Sweller, Richard E. Clard,…) [97] thì DHDVTT gây
lúng túng cho người học. Một số nhà khoa học khác (thí dụ như nhà lí thuyết
hàng đầu David Ausubel) cho rằng tìm tòi, khám phá là phương pháp tuyệt
vời tạo ra được cách học tổng hợp. Còn lại, phần đông các tác giả dung hoà
hai quan điểm trên, chỉ ra cả ưu điểm và hạn chế của DHDVTT, đồng thời
khẳng định những lợi ích mà nó đem lại cho người học vượt xa các hạn chế.
Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này có thể kể đến Geoffrey Petty [69], A.
Colin [88], M. Saeed Khan, Shaukat Hussain, Riasat Ali [94], Neil Postman
và Weingartner Charles [107],…
- Xu hướng 2: Nghiên cứu các dạng tìm tòi, mức độ, mô hình tìm tòi
trong dạy học. Các tác giả quan tâm đến vấn đề này gồm: H. Banchi, R. Bell
[86], Wilson Jenny và Jan Wing Leslie [92], A. S Yazmín Rivera [109],
Hassard [114.c], [114.d], …
- Xu hướng 3: Nghiên cứu DHDVTT cho các đối tượng người học
(khuyết tật, bình thường, có khả năng đặc biệt), các cấp học (mầm non, tiểu
học, trung học, đại học), cho các môn học (bao gồm cả khoa học tự nhiên,
khoa học xã hội, ngôn ngữ,…). Các tác giả tiêu biểu cho hướng nghiên cứu
này gồm: Len Frobisher [21], Barbara Jaworki [44], K. E. Metz [102],…
-Xu hướng 4: Nghiên cứu DHDVTT trong đào tạo, bồi dưỡng GV;
trong phát triển chương trình và biên soạn các tài liệu dạy học. Có thể kể
đến: A. Colins [88], Wilson Jenny và Jan Wing Leslie [92], Szalavitz M.,


23
Rahman A., Fink M., Wilson S.Y., Chu G., Aviles M., Tatsuoka, A.,
Matsuoka, and B.M [106] …
-Xu hướng 5: Nghiên cứu DHDVTT với sự hỗ trợ của CNTT
Việc nghiên cứu tổ chức DHDVTT với sự hỗ trợ của CNTT và truyền
thông như một hướng để nâng cao hiệu quả dạy học cũng bắt đầu được quan
tâm nhiều hơn trong thời gian gần đây.
Có thể kể đến công trình của các tác giả Mara Alagic, Catherine Yeotis,
Glyn Rimmington, David Koert [83], D. Jakes và H. Knodle [91], J. Krajcik,
P. Blumenfeld, R. Marx, E. Soloway [98], A. Rubin [104], Maureen Brown
Yoder [110],…
Trong đó, các tác giả bước đầu đề cập đến việc sử dụng các thành tựu
của CNTT và truyền thông, đặc biệt là vấn đề tìm kiếm, thu thập thông tin
trên mạng internet để nâng cao hiệu quả học tập dựa vào tìm tòi. Tuy nhiên,
các nghiên cứu nghiêng về trình bày sự hữu ích của CNTT và truyền thông,
chưa thực sự chỉ ra cách sử dụng các thành tựu đó như thế nào để hỗ trợ việc
DHDVTT trong lớp học.
Tóm lại, có thể khẳng định, DHDVTT được ra đời và hình thành nhờ
đóng góp to lớn của các nhà giáo dục học, tâm lí học vĩ đại như: John Dewey
(1859 - 1952), Jean Piaget (1896 - 1980), Lev Vygotsky (1896 - 1934),
Jerome Bruner (1915)... Trong hơn 3 thập kỉ qua, các nghiên cứu về dạy học
theo thuyết kiến tạo nói chung, DHDVTT nói riêng đã được phát triển ở khắp
nơi trên thế giới như Canada, Anh, Mỹ, Australia,...
1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
Ở Việt Nam, vấn đề phát huy tính tích cực học tập của HS, giúp HS tìm
tòi, khám phá kiến thức cũng được đặt ra trong ngành giáo dục nước ta từ lâu
và hiện nay đang được đặc biệt nhấn mạnh.
Nhiều nhà sư phạm đã quan tâm tìm hiểu về DHDVTT, đưa ra các
quan niệm, thuật ngữ, có thể không giống nhau nhưng thống nhất về mặt tư


24
tưởng: "Dạy học tự phát hiện" (Đỗ Đình Hoan, Nguyễn Hữu Hợp, Nguyễn
Tuyết Nga), "Phương pháp phát hiện lại" (Nguyễn Kỳ), "Kiến tạo - tìm tòi"
(Đặng Thành Hưng, Lê Nguyên Long) hay "Dạy học khám phá", "Dạy học
khám phá có hướng dẫn", "Dạy học bằng các hoạt động khám phá" (Trần
Thúc Trình, Trần Bá Hoành, Bùi Văn Nghị, Lê Võ Bình, Nguyễn Văn Hiến,
...), "Dạy học khám phá theo thuyết kiến tạo", "Dạy học phát hiện theo thuyết
kiến tạo" (Phó Đức Hoà, Nguyễn Thị Lan Anh).
Có thể thấy, vấn đề tìm tòi, khám phá trong học tập đã được các tác giả
quan tâm, nghiên cứu, vận dụng ở nhiều cấp độ và phương diện khác nhau.
Nghiên cứu ở tầng phương pháp luận có thể kể đến các nhà giáo dục
học như: Nguyễn Hữu Châu, Đặng Thành Hưng, Phan Trọng Ngọ,... với một
số công trình tiêu biểu như:
-Tìm hiểu "Cơ sở lí luận của lí thuyết kiến tạo trong dạy học" [12], tác
giả Nguyễn Hữu Châu, Cao Thị Hà đã phân tích cơ sở triết học, cơ sở tâm lí
học và giáo dục học của lí thuyết kiến tạo, từ đó kết luận: "Theo quan niệm
của lí thuyết kiến tạo thì hoạt động dạy được hiểu là hoạt động của GV nhằm
tổ chức và điều khiển hoạt động học của HS. Khác với những lí thuyết dạy
học khác, lí thuyết kiến tạo quan niệm GV không phải là người cung cấp
những tri thức sẵn có cho HS mà phải là người hướng dẫn để HS tự khám phá
ra tri thức, thực hiện những nhiệm vụ học tập từ đó kiến tạo kiến thức cho bản
thân". Như vậy, nghiên cứu đã khẳng định DHDVTT là một trong những kiểu
dạy học đặc thù của lí thuyết kiến tạo.
-Cũng nghiên cứu về lí thuyết kiến tạo trong học tập, trong "Cơ sở tâm lí
học giáo dục" [39], Đặng Thành Hưng cũng cho rằng cách tiếp cận kiến tạo
trong học tập, dạy học góp phần phát triển một hệ các phương pháp dạy học thể
hiện nhiều ưu điểm mà hiện nay giáo dục thế giới thừa nhận, trong đó có các
kiểu phương pháp kiến tạo - tìm tòi thực nghiệm, nghiên cứu điều tra v.v...


25
-Trong "Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường" [67], ''Cơ
sở triết học và tâm lí học của đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ
thông" [68], Phan Trọng Ngọ đã trình bày lí thuyết kiến tạo nhận thức của J.
Piaget và mô hình dạy học dựa vào sự học tập khám phá của J. Bruner. Tác
giả khẳng định: Ngày nay nhiều nhà sư phạm ủng hộ mô hình dạy học này, vì
nó phù hợp với cách con người học và phát triển.
Nghiên cứu DHDVTT ở cấp độ phương pháp dạy học phải kể đến các
nhà nghiên cứu: Đặng Thành Hưng, Trần Bá Hoành, Trần Thúc Trình, Phó
Đức Hòa,... Trong các công trình của mình, các tác giả đều ít nhiều đề cập
đến mô hình DHDVTT nói chung hoặc mô hình DHDVTT ở tiểu học nói
riêng. Cụ thể:
-Với "Dạy học hiện đại: Lí luận - biện pháp - kĩ thuật" [37], Đặng
Thành Hưng đã trình bày chức năng và những ứng dụng phương pháp dạy
học, đề cập đến kiểu phương pháp dạy học kiến tạo - tìm tòi với các mô hình
phổ biến của nó.
-Quan tâm đến các hoạt động tìm tòi, khám phá, trong bài báo khoa học:
"Dạy học bằng các hoạt động khám phá có hướng dẫn" [36], Trần Bá Hoành đã
hệ thống lại hai mô hình dạy học theo Pavlov và Skinner, từ đó đưa ra các luận
điểm về dạy học bằng các hoạt động tìm tòi, khám phá có hướng dẫn.
-Đề cập đến một số đặc trưng cơ bản, lợi ích và điều kiện thực hiện tìm
tòi, khám phá, trong "Phương pháp khám phá trong nghiên cứu khoa học và
trong dạy học" [76], Trần Thúc Trình bước đầu nêu rõ đặc trưng của "khai
phá", ''tìm tòi", "khám phá".
-Đi vào các mô hình cụ thể của DHDVTT, trong "Dạy học tích cực và
cách tiếp cận trong dạy học ở tiểu học" [28], Phó Đức Hòa đưa ra quan điểm
về các dạng tìm tòi, khám phá theo thuyết kiến tạo trong dạy học ở tiểu học.
Tác giả cho rằng: "Dưới góc độ lí luận dạy học hiện đại ngày nay, dạy học
khám phá là kiểu dạy học tích cực bao gồm nhiều phương pháp khác nhau:


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×