Tải bản đầy đủ

bai bao khoa hoc thu hoi dat dao tao nghe

Họ và tên: LƯ HUY TOÀN

Tên đề tài: PHÁP LUẬT VỀ ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC NHẬN ĐÀO TÀO
CHUYỂN ĐỔI NGHỀ NGHIỆP VÀ TÌM KIẾM VIỆC LÀM KHI NHÀ NƯỚC
THU HỒI ĐẤT – THỰC TRẠNG VÀ KIẾN NGHỊ
Tóm tắt: Thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là một trong những nội
dung quan trọng trong công tác quản lý nhà nước về đất đai. Ngoài các quy định về
bồi thường đất và tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất, pháp luật Việt
Nam còn có quy định về hỗ trợ cho người có đất bị thu hồi và những người chịu ảnh
hưởng như: hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và
tìm kiếm việc làm, hỗ trợ tái định cư và các hình thức hỗ trợ khác. Trong phạm vi bài
viết này, tác giả đề cập đến quy định của pháp luật về đối tượng được hỗ trợ đào tạo
chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm khi nhà nước thu hồi đất, trên cơ sở thực tiễn
đi đến kiến nghị đề xuất.
Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước trợ giúp cho người có đất thu
hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển1. Điều này có nghĩa là người có đất thu
hồi vừa nhận tiền bồi thường về giá trị của đất và tài sản gắn liền với đất lại vừa nhận
được hỗ trợ từ nhà nước để bảo đảm đời sống trong quá trình thu hồi đất, giúp đỡ về
việc làm để bảo đảm sinh kế về sau. Giá trị của các khoản hỗ trợ mà người có đất thu
hồi không là sự đền trả tương xứng các thiệt hại mà là sự quan tâm chăm lo của đảng
và nhà nước.

Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất có các đặc điểm như sau:
+ Hỗ trợ chỉ đặt ra khi nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh,
phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng;
+ Các khoản hỗ trợ và mức hỗ trợ phụ thuộc vào quy định của nhà nước
+ Mức hỗ trợ trong từng khoản
Tuy nhiên, để được nhận hỗ trợ, người bị thu hồi đất phải đáp ứng các điều
kiện nhất định theo quy định của pháp luật. Vì vậy, việc xác định các đối tượng được
hỗ trợ khi thu hồi đất là một trong những nhiệm vụ quan trọng của công tác bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư để đảm bảo nguyên tắc hỗ trợ khách quan, công bằng,
kịp thời, minh bạch và đúng pháp luật, đúng đối tượng được và cần hỗ trợ. Hiến pháp
năm 2013 quy định “Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, cá nhân đang sử dụng trong
trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển
kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Việc thu hồi đất phải công khai, minh
bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật”. Trên cơ sở này, Luật đất đai
1

Khoản 14 Điều 13 Luật đất đai năm 2013


năm 2013 cũng đã cụ thể hóa vấn đề thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội cho phù
hợp với quan điển của Hiến pháp mới.

Những thay đổi sau thu hồi đất
Vấn đề sinh kế của người dân sau khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp để thực
hiện dự án phát triển kinh tế - xã hội đang là vấn đề quan tâm của các địa phương
trong phạm vi cả nước. Đặc biệt là trong giai đoạn gần đây ở nước ta, diện tích đất
nông nghiệp bị thu hồi hàng năm khá lớn do quá trình đô thị hoá và phát triển cơ sở hạ
tầng và số người có sinh kế khó khăn sau thu hồi đất ngày càng gia tăng. Nhà nước có
chính sách bồi thường thiệt hại về đất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và ổn định đời
sống và thực tế là có những hộ có thu nhập cao hơn so với trước khi thu hồi đất, nhưng
vẫn có một số hộ dân vẫn khó khăn trong việc tạo lập sinh kế của mình. Họ vẫn bám
víu vào diện tích đất ít ỏi còn lại do việc tìm kiếm việc làm mới và trình độ tay nghề
để chuyển đổi công việc không dễ dàng.
Thực tế cho thấy rằng, đa số chủ hộ có đất nông nghiệp bị thu hồi đều lớn tuổi,
trình độ văn hóa thấp. Lao động lớn tuổi chiếm đa số và ít người được học hành nhưng
đối tượng này lại là những người phải gánh vác trách nhiệm quan trọng trong việc đảm
bảo sinh kế của hộ, là những lao động chính tạo thu nhập cho hộ. Bình quân diện tích
đất nông nghiệp sau thu hồi đất của các nhóm hộ giảm dẫn đến bình quân diện tích đất
nông nghiệp trên lao động nông nghiệp giảm đáng kể, dẫn đến một số thay đổi trực
tiếp tác động đến cuộc sống người dân, cụ thể:


1.1. Thay đổi về nguồn vốn tự nhiên
Hiện tại hầu như còn rất ít quỹ đất dự trữ để bồi thường, nên khi Nhà nước thu
hồi đất để thực hiện các dự án thì phương thức bồi thường được thực hiện nhiều nhất
là bồi thường bằng tiền. Cùng với bồi thường thiệt hại, việc hỗ trợ chuyển đổi nghề
nghiệp cũng được thực hiện bằng tiền. Mặt khác, đa số người dân đều muốn được bồi
thường, hỗ trợ theo hình thức này vì với người nông dân có một khoản tiền mặt lớn là
ước mơ của họ. Do vậy đại đa số hộ bị thu hồi đất nông nghiệp đều bồi thường và hỗ
trợ bằng tiền.
Như vậy, nguồn vốn tự nhiên (đất đai) được chuyển thành nguồn vốn tài chính.
Trước đây đất đai là phương tiện tạo sinh kế quan trọng của hộ nông dân, bây giờ
chuyển thành một khoản tiền. Để đảm bảo sinh kế lâu dài, nguồn vốn này phải được
hộ dân sử dụng vào mục đích đầu tư sản xuất tạo nguồn thu nhập hoặc học nghề để
chuyển đổi nghề nghiệp (vốn con người). Còn nếu sử dụng số tiền này vào mục đích
xây dựng nhà cửa, mua sắm tài sản (vốn vật chất) và các mục đích khác thì sinh kế của
người dân về lâu dài sẽ khó khăn. Khi sinh kế khó khăn họ sẽ bị hạn chế trong việc
học hành, khám chữa bệnh, tiếp cận thông tin…Tức là khi đất nông nghiệp của người

2


nông dân bị thu hồi họ có thể còn bị mất đi cơ hội để phát triển bản thân, gia đình cũng
như tiếp cận xã hội.
1.2. Thay đổi về nguồn vốn xã hội
Cơ hội tiếp cận nguồn vốn xã hội sau khi thu hồi đất được mở ra nhưng ít người
dân tận dụng cơ hội này để cải thiện và thay đổi sinh kế của mình. Khi bị thu hồi đất,
100% hộ gia đình đều nhận hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp (nếu có) bằng tiền mặt
nhưng có rất ít người sử dụng nguồn vốn này cho việc học nghề.
Rất ít số hộ nhận tiền bồi thường, hỗ trợ đầu tư cho việc học nghề và cho con em
đi học. Phần lớn số hộ đều sử dụng nguồn vốn này để đầu tư xây dựng nhà cửa, mua
sắm tài sản, sự đầu tư này là nhu cầu thiết yếu nhưng về mặt xã hội sẽ dẫn đến không
bền vững cho sinh kế người dân. Đây là điều mà các cơ quan chức năng khi thực hiện
phương án bồi thường, hỗ trợ phải quan tâm và có những giải pháp hợp lý và sát với
điều kiện từng địa phương cụ thể.
Khi không còn đất nông nghiệp người dân ít có cơ hội để tiếp xúc, tương trợ
nhau, do vậy nhiều người dân băn khoăn là mất đất dẫn đến “tình làng nghĩa xóm” sẽ
dần dần mất đi. Một thực trạng xảy ra làm không ít người dân lo lắng là khi thiếu đất
sản xuất dẫn đến thời gian rãnh rỗi nhiều, lại có nhiều tiền mặt từ các khoản bồi
thường, hỗ trợ và thu nhập từ làm công của lao động tự do sẽ là tiền đề cho các tệ nạn
xã hội như say bia rượu, nạn cờ bạc gia tăng.
1.3. Thay đổi về nguồn vốn tài chính
Do có sự thay đổi về nguồn vốn đất đai, tư liệu sản xuất chủ yếu của các hộ nông
dân nên dẫn đến thay đổi về lao động và thu nhập của hộ. Nhóm có diện tích thu hồi
dưới 30% có thu nhập sau thu hồi hầu như không đổi. Trong khi nhóm có diện tích đất
nông nghiệp bị thu hồi lớn thì thu nhập sau khi thu hồi tăng so với trước khi bị thu hồi
đất, nguồn thu nhập phần lớn từ hoạt động phi nông nghiệp. Điều này chứng tỏ sau thu
hồi đất có sự dịch chuyển lao động nông nghiệp sang lao động phi nông nghiệp. Ngoài
ra có một số hộ dùng nguồn vốn bồi thường, hỗ trợ gửi ngân hàng đã thu được tiền lãi
hàng tháng ổn định.
Thực tế điều tra cho thấy rằng, nhiều người có thu nhập từ lao động tự do cao hơn
so với sản xuất nông nghiệp trước đây, tuy nhiên nguồn thu này rất bấp bênh, thường
khó khăn trong tìm kiếm việc làm vào mùa mưa. Hơn nữa thu nhập bằng tiền mặt
hàng ngày nên cũng dễ tiêu xài, khó tiết kiệm và một lý do mà họ đưa ra là chi tiêu
tăng cao do phải mua nhiều thứ hơn trước đây còn đất nông nghiệp bản thân gia đình
tự sản xuất được.
1.4. Thay đổi về nguồn vốn con người
Theo kết quả điều tra chỉ có 4,4% hộ gia đình sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ vào
việc học nghề, cho con học hành.Tỷ lệ đi học của các nhóm lao động giảm mạnh theo
độ tuổi, lao động trong độ tuổi 15-18 có tỷ lệ đi học khá cao 72,7%, tỷ lệ này giảm
xuống 11,5% đối với lứa tuổi từ 18 đến 35 (nữ) và 40 (nam), lao động trên 35 đối với

3


nữ, 40 đối với nam không có ai theo học. Họ hiểu rằng trong tình hình đô thị hóa, công
nghiệp ngày càng phát triển như hiện nay muốn có việc làm thì phải có trình độ tay
nghề và bằng cấp, tuy nhiên hạn chế lớn nhất là do tuổi cao, khó khăn trong việc theo
học. Do đó họ đầu tư cho con em theo học, còn bản thân người lớn tuổi (trên 35-40
tuổi) khi mất đất nông nghiệp cách đơn giản nhất mà họ lựa chọn là làm thuê tự do.
Trước thu hồi đất bình quân lao động nông nghiệp là 3,0/hộ, sau thu hồi đất bình quân
chỉ còn 1,6 lao động/hộ. Lao động nông nghiệp trước khi chuyển đổi đất đai đã giảm
xuống đáng kể. Lao động phi nông nghiệp tăng mạnh nhất là lao động tự do.
1.5. Thay đổi về nguồn vốn vật chất
Sau thu hồi đất tỷ lệ kiên cố hóa nhà cửa tăng lên đáng kể so với trước khi thu hồi
đất, trong khi nhà tạm và nhà cấp 4 xây dựng lâu năm giảm xuống. Kết quả khảo sát
cho thấy đồ dùng sinh hoạt cũng được các hộ dân đầu tư mua sắm. Thực tế cho thấy
sau thu hồi đất người dân đầu tư mua sắm những đồ dùng sinh hoạt hiện đại như điện
thoại (chủ yếu điện thoại di động), máy vi tính, tủ lạnh tăng cao. Như vậy thực trạng
cho thấy nguồn vốn tài sản cá nhân có sự tăng lên đáng kể sau khi thu hồi đất, tuy
nhiên cũng không thể khẳng định mức sống người dân được cải thiện tích cực do tác
động của việc thu hồi đất, nhưng người dân có khoản tiền lớn từ bồi thường hỗ trợ để
đầu tư mua sắm là điều không thể phủ nhận. Như vậy, có sự chuyển luân chuyển từ
nguồn vốn tài chính sang nguồn vốn vật chất, tuy nhiên nguồn vốn vật chất này đa số
là phương tiện sinh hoạt mà không phải là phương tiện sản xuất. Về nguồn vốn vật
chất dùng chung cả cộng đồng như hệ thống đường giao thông, cấp nước, cấp điện, hệ
thống trường học và cơ sở khám chữa bệnh có sự chuyển biến đáng kể sau thu hồi đất,
tạo điều kiện cho người dân tiếp cận thuận lợi và hiệu quả hơn trong các hoạt động sản
xuất, trao đổi hàng hóa, cải thiện điều kiện giao lưu với môi trường bên ngoài.
2. Đối tượng được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm khi
Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp để phát triển kinh tế - xã hội
Việc hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm là một trong những
hình thức hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nên hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất
nông nghiệp cũng cần đáp ứng các quy định tại các điểm a, b, c, d, đ, e khoản 5 Điều 4
của Nghị định 01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị
định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái
định cư khi Nhà nước thu hồi đất, cụ thể:
- Hộ gia đình, cá nhân được Nhà nước giao đất nông nghiệp khi thực hiện các
nghị định gồm: Nghị định số 64/CP ngày 27 tháng 9 năm 1993 của Chính phủ ban
hành Bản quy định về việc giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn
định lâu dài vào mục đích sản xuất nông nghiệp; Nghị định số 85/1999/NĐ-CP ngày
28 tháng 8 năm 1999 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Bản quy định về
việc giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục
đích sản xuất nông nghiệp và bổ sung việc giao đất làm muối cho hộ gia đình và cá
nhân sử dụng ổn định lâu dài; Nghị định số 02/CP ngày 15 tháng 01 năm 1994 của
Chính phủ ban hành Bản quy định về việc giao đất lâm nghiệp cho tổ chức, hộ gia
4


đình, cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích lâm nghiệp; Nghị định số
163/1999/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 1999 của Chính phủ về việc giao đất, cho
thuê đất lâm nghiệp cho tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài vào
mục đích lâm nghiệp; Nghị định số 181/2004/NĐ-CP ngày 29 tháng 10 năm 2004 của
Chính phủ về thi hành Luật đất đai và khoản 1 Điều 54 của Luật đất đai;
- Nhân khẩu nông nghiệp trong hộ gia đình quy định tại điểm a khoản này nhưng
phát sinh sau thời điểm giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình đó;
- Hộ gia đình, cá nhân thuộc đối tượng đủ điều kiện được giao đất nông nghiệp
theo quy định tại điểm a khoản này đang sử dụng đất nông nghiệp do nhận chuyển
nhượng, nhận thừa kế, được tặng cho, khai hoang theo quy định của pháp luật, được
Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất thu hồi xác nhận là đang trực tiếp sản xuất trên đất
nông nghiệp đó;
- Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất do nhận giao khoán đất sử dụng vào mục
đích nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản (không bao gồm đất rừng đặc dụng,
rừng phòng hộ) của các nông, lâm trường quốc doanh là cán bộ, công nhân viên của
nông, lâm trường quốc doanh đang làm việc hoặc đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức lao động,
thôi việc được hưởng trợ cấp đang trực tiếp sản xuất nông, lâm nghiệp;
- Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất do nhận giao khoán đất của các nông,
lâm trường quốc doanh hoặc công ty nông, lâm nghiệp được chuyển đổi từ các nông,
lâm trường quốc doanh đang trực tiếp sản xuất nông nghiệp và có nguồn thu nhập ổn
định từ sản xuất nông nghiệp trên đất đó;
- Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất do nhận giao khoán đất của tập đoàn sản
xuất nông nghiệp, hợp tác xã nông nghiệp đang trực tiếp sản xuất nông nghiệp và có
nguồn thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp trên đất đó;
Theo đó, khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp ngoài việc được bồi thường bằng
tiền đối với diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi, người bị thu hồi đất còn được hỗ trợ
đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm theo quy định khoản 6 Điều 4 của Nghị
định 01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị định số
47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư
khi Nhà nước thu hồi đất như sau:
“Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp quy định tại các điểm a, b, c
khoản 1 Điều 19 của Nghị định này khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp mà được
bồi thường bằng tiền; hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất quy định tại các điểm d, đ
và e khoản 1 Điều 19 của Nghị định này (trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân là cán
bộ, công nhân viên của nông, lâm trường quốc doanh, của công ty nông, lâm nghiệp
được chuyển đổi từ các nông, lâm trường quốc doanh đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức lao
động, thôi việc được hưởng trợ cấp) khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp thì được hỗ
trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm theo quy định sau đây:
- Hỗ trợ bằng tiền không quá 05 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong bảng giá
đất của địa phương đối với toàn bộ diện tích đất nông nghiệp thu hồi; diện tích được
5


hỗ trợ không vượt quá hạn mức giao đất nông nghiệp tại địa phương theo quy định tại
Điều 129 của Luật đất đai;
- Mức hỗ trợ cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định căn cứ điều kiện thực
tế của địa phương. Ở thành phố Cần Thơ, thực hiện theo khoản 5 Điều 1 Quyết định số
19/2016/QĐ-UBND ngày 11 tháng 7 năm 2016 sửa đổi Điểm a, Khoản 1, Điều 16
Quyết định số 15/2014/QĐ-UBND ngày 13 tháng 11 năm 2014, cụ thể:
Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm quy định tại Khoản 1 Điều
20 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP: Ủy ban nhân dân thành phố phân cấp cho Ủy ban
nhân dân quận, huyện căn cứ điều kiện của từng dự án phê duyệt mức hỗ trợ,
cụ thể như sau:
+ Ủy ban nhân dân cấp quận phê duyệt mức hỗ trợ không quá 1,5 (Một phẩy
năm) lần.
+ Ủy ban nhân dân cấp huyện phê duyệt mức hỗ trợ không quá 02 (Hai) lần”.
Đối với trường hợp mức hỗ trợ cao hơn quy định nêu trên, Hội đồng Bồi thường,
hỗ trợ và tái định cư dự án báo cáo cụ thể để Hội đồng thẩm định thành phố đề xuất
Ủy ban nhân dân thành phố xem xét, quyết định.
Như vậy, các hộ dân có đất bị ảnh hưởng thuộc các dự án trên địa bàn thành phố
Cần Thơ được nhà nước hỗ trợ bằng 1,5 lần.
Tuy nhiên để được hỗ trợ, người có đất bị thu hồi phải thuộc một trong các trường
hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội nêu trên - đây là điều kiện cần. Ngoài ra,
Điều 6 Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi
trường quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất đã
phân loại các đối tượng trực tiếp sản xuất đất nông nghiệp, để được đủ điều kiện nhận
hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, người bị thu hồi đất phải thỏa
mãn các điều kiện đủ, phải là nhóm đối tượng được hỗ trợ là hộ gia đình, cá nhân trực
tiếp sản xuất nông nghiệp2, cụ thể:
- Cán bộ, công chức, viên chức (đang làm việc hoặc đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức
lao động, thôi việc được hưởng trợ cấp) không thuộc đối tượng quy định tại Điểm d
Khoản 1 Điều 19 của Nghị định số 47/2014/NĐ-CP nhưng đang sử dụng đất nông
nghiệp do nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp theo quy định của pháp luật,
khi Nhà nước thu hồi đất thì được bồi thường về đất nhưng không được hỗ trợ ổn định
đời sống và sản xuất, không được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc
làm.
- Hộ gia đình vừa có nhân khẩu là cán bộ, công chức, viên chức (đang làm việc
hoặc đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức lao động, thôi việc được hưởng trợ cấp) vừa có nhân
khẩu không phải là cán bộ, công chức, viên chức nhưng đang sử dụng đất nông nghiệp
2

Khoản 30 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013, “Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp là hộ gia đình, cá nhân
đã được Nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp; nhận chuyển quyền sử dụng đất nông
nghiệp và có nguồn thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp trên đất đó”.

6


vào mục đích sản xuất nông nghiệp, khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia
đình đó thì nhân khẩu không phải là cán bộ, công chức, viên chức được hỗ trợ ổn định
đời sống và sản xuất; được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm. Ủy
ban nhân dân cấp tỉnh căn cứ điều kiện cụ thể tại địa phương quy định mức hỗ trợ cho
phù hợp
Do đó, không phải đối tượng nào bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để phát triển
kinh tế - xã hội cũng có quyền được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc
làm.
Về các điều kiện chung, pháp luật hiện hành quy định để được hỗ trợ đào tạo
chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm thì người bị thu hồi đất phải đáp ứng các điều
kiện sau đây: (i) Trong độ tuổi lao động (nữ từ 16-55 tuổi; nam từ 16-60 tuổi), có nhu
cầu học nghề, có trình độ học vấn (riêng những người không biết đọc, viết có thể tham
gia học những nghề phù hợp thông qua hình thức kèm cặp, truyền nghề...) và sức khoẻ
phù hợp với ngành nghề cần học3; (ii) Được Nhà nước giao, cho thuê, công nhận
quyền sử dụng đất hợp pháp trên diện tích đó4.
Như vậy, theo quy định của Luật Đất đai 2013 và các văn bản hướng dẫn thi
hành, các đối tượng chỉ được hỗ trợ và bồi thường khi đáp ứng điều kiện là mất việc
làm khi bị thu hồi đất, nhà nước không hỗ trợ và bồi thường khi cá nhân và tổ chức là
cán bộ công chức nhà nước đã có việc làm ổn định, không bị ảnh hưởng nhiều về việc
làm khi thu hồi đất. Với từng đối tượng cụ thể nhà nước sẽ có chính sách hỗ trợ khác
nhau, để đảm bảo tính công bằng khi thu hồi đất.
3. Thực trạng đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp và tìm kiếm việc làm khi nhà
nước thu hồi đất
Hiện nay, diện tích nhóm đất nông nghiệp: 26.822.953 ha (chiếm 81,04% diện
tích đất cả nước)5. Bên cạnh đó với ưu thế giá bồi thường, hỗ trợ thấp; diện tích quy
hoạch lớn đủ để xây dựng các công trình, vì vậy đất nông nghiệp là loại đất mà Nhà
nước cũng như các chủ đầu tư thường ưu tiên chọn thu hồi để thực hiện dự án. Tuy
3

Khoản 7 Điều 6 Thông tư liên tịch số 112/2010/TTLT-BTC-BLĐTBXH của Bộ Tài chính - Bộ Lao động - Thương
binh và Xã hội hướng dẫn quản lý và sử dụng kinh phí thực hiện Đề án "Đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm
2020" ban hành theo Quyết định số 1956/QĐ-TTg ngày 27/11/2009 của Thủ tướng Chính phủ.
4
Người sử dụng đất hợp pháp phải được cấp giấy, các loại giấy chứng nhận hoặc hợp đồng theo quy định Khoản 2 Điều
19 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà
nước thu hồi đất, bao gồm:
- Có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất ở, Giấy chứng
nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất (sau đây gọi chung là Giấy chứng nhận).
- Có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất
theo quy định của Luật Đất đai năm 2013 mà chưa được cấp.
- Không có Giấy chứng nhận hoặc không đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu
nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất đối với đất nông nghiệp đã sử dụng trước ngày 01 tháng 7 năm 2004 mà người sử
dụng đất là hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
- Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất do nhận giao khoán đất sử dụng vào mục đích nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi
trồng thủy sản (không bao gồm đất rừng đặc dụng, rừng phòng hộ) của các nông trường, lâm trường thì phải có hợp đồng
giao khoán sử dụng đất.
5
Xem Quyết định số 1467/QĐ-BTNMT ngày 21 tháng 7 năm 2014 của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, về phê
duyệt và công bố kết quả thống kê diện tích đất đai năm 2013.

7


nhiên, khi thu hồi loại đất này đồng nghĩa với việc người dân trực tiếp sản xuất đất
nông nghiệp cũng bị ảnh hưởng đến việc làm, đất đai, nhà ở,…
Về hình thức hỗ trợ so với Nghị định 69/2009/NĐ-CP thì hiện nay chỉ còn một
hình thức hỗ trợ bằng tiền (đối tượng trong độ tuổi lao động có nhu cầu đào tạo nghề
thì được nhận vào các cơ sở đào tạo nghề). Hình thức hỗ trợ bằng một suất đất ở hoặc
một căn hộ chung cư hoặc một suất đất sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp đã
không còn tồn tại, có lẽ do tính khả thi của hình thức này. Bên cạnh đó, mức hỗ trợ
bằng tiền trong khoản hỗ trợ này có sự thay đổi so với trước, trước đây mức hỗ trợ là
1,5 đến 05 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong bảng giá đất của địa phương đối với
toàn bộ diện tích đất nông nghiệp thu hồi; diện tích được hỗ trợ không vượt quá hạn
mức giao đất nông nghiệp tại địa phương; hiện đã bỏ mức tối thiểu 1,5 mà chỉ quy
định chung là không quá 05 lần. Sự điều chỉnh này thể hiện việc trao quyền tự chủ cho
địa phương nhưng có phần nào ảnh hưởng đến lợi ích của người nhận hỗ trợ. Chỉ quy
định mức tối đa cũng chưa giải quyết được khó khăn trước đây là độ chênh lệch giữa
những người nhận hỗ trợ quá cao mà không có một tiêu chí phân định rạch ròi6.
Ngay sau khi có Quyết định 63/2015/QĐ-TTg ngày 10 tháng 12 năm 2015 của
Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho
người lao động bị thu hồi đất theo quy định tại Điều 20 và Điều 21 Nghị định số
47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ
trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, các địa phương nơi có dự án khẩn trương
phối hợp các ngành có liên quan phổ biến các chính sách có liên quan đến người dân
bị thu hồi đất và tổ chức thực hiện. Trong năm 2016, trên địa bàn quận Bình Thủy có 2
dự án liên quan đến thu hồi đất nông nghiệp (Trường Tiểu học Trà Nóc 2 và Vành đai
Sân bay) với tổng diện tích thu hồi 23.839m 2, trong đó có 12.126,7m2 đất nông nghiệp,
có 60 hộ và 02 tổ chức bị ảnh hưởng, trong đó có 48 hộ bị thu hồi đất nông nghiệp với
10 hộ trực tiếp sản xuất nông nghiệp có 17 lao động trực tiếp sản xuất nông nghiệp
(trong đó có 11 lao động trong tuổi lao động). Ủy ban nhân dân quận Bình Thủy đã
thực hiện hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp
Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông
nghiệp theo khoản 1 Điều 20 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP, Quyết định 15/2014/QĐUBND ngày 13/11/2014 quy định bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu
hồi đất đối với các nội dung thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân thành phố Cần
Thơ; Quyết định 16/2016/QĐ-UBND ngày 11 tháng 7 năm 2016 của Ủy ban nhân dân
thành phố Cần Thơ về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số
15/2014/QĐ-UBND ngày 13/11/2014 của Ủy ban nhân dân thành phố. Theo đó, việc
hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, người lao động được hỗ trợ theo
quy định tại khoản 5 Điều 1 Quyết định 19/2016/QĐ-UBND sửa đổi khoản khoản 1
Điều 16 Quyết định số 15/2014/QĐ-UBND hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm
kiếm việc làm bằng tiền không quá 1.5 giá đất nông nghiệp cùng loại trong bản giá đất
của địa phương đối với toàn bộ diện tích đất nông nghiệp thu hồi; diện tích được hỗ
6

Phan Trung Hiền (2016), Giáo trình pháp luật về quy hoạch và giải phóng mặt bằng, Tủ sách Trường Đại học Cần Thơ,
tr 215.

8


trợ không vượt quá hạn mức giao đất nông nghiệp tại địa phương. Năm 2016, Ủy ban
nhân dân quận Bình Thủy đã hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm
cho 10 hộ trực tiếp sản xuất nông nghiệp với số tiền 690.517 triệu đồng.
Như vậy, thay vì theo Nghị định 69, Ủy ban nhân dân phường lập danh sách, lấy
ý kiến từng hộ gia đình học nghề, phương án chỉ có vài hộ thuộc đối tượng đào tạo
chuyển đổi nghề nghiệp và tìm kiếm việc làm khi nhà nước thu hồi đất khó thực hiện
trong thực tế; Sau khi có Luật đất đai năm 2013, hộ dân có đất bị ảnh hưởng được hỗ
trợ bằng tiền mặt một lần cho toàn bộ diện tích đất bị thu hồi, hộ dân nhận tiền và tự
kiếm việc làm mới theo sở thích. Đây là điểm tiến bộ của Luật đất đai 2013 tạo thuận
lợi cho cơ quan thu hồi đất và hộ dân có đất bị thu hồi.
Đất nông nghiệp là tư liệu sản xuất, tuy nhiên, tiền thì không mặc nhiên được
xem là tư liệu sản xuất. Chính vì vậy, mặc dù định mức hỗ trợ khá cao, song bản chất
của việc hỗ trợ bằng tiền đôi khi không đạt được mục đích của đào tạo, chuyển đổi
nghề đối với các hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp 7. Hiện nay quỹ
đất dự phòng của địa phương là không có, với cách thức bồi thường bằng tiền là giải
pháp chủ yếu hiện nay. Có một số quan điểm người thu hồi đất sau khi được bồi
thường bằng tiền họ dễ dàng trở lại tình trạng tái nghèo do việc sử dụng số tiền bồi
thường không đúng mục đích hoặc thiếu định hướng cho kế hoạch chi tiêu có hiệu
quả, theo khảo sát trên thực tế có rất ít người sử dụng tiền đền bù để đầu tư chuyển
sang ngành nghề khác.
Đặc biệt là các đối tượng thanh niên quen làm đồng, làm ruộng, sau thu hồi đất
có một khoản tiền trong tay nhóm thanh niên này sử dụng tiền sai mục đích, không
đầu tư mua đất xây dựng nhà ổn định cuộc sống mà lại dùng tiền để ăn chơi sa sỉ, cờ
bạc, rượu chè, không lâu sau số tiền bồi thường hết lại lao vào các cuộc khiếu nại,
khiếu kiện kéo dài ảnh hưởng đến tình hình chính trị, trật tự an toàn xã hội tại địa
phương, cũng có trường hợp tập hợp thành đoàn người kéo ra cơ quan Trung ương
nhân các sự kiện lớn của đất nước.
Việc phân tích rà soát các đối tượng bị ảnh hưởng khi thu hồi để giúp cơ quan
quản lý có những phương án bồi thường và hỗ trợ phù hợp cũng để đảm bảo cuộc sống
của người dân và cũng như đảm bảo việc thu hồi đúng quy định của pháp luật. Theo
quy định tại điểm b khoản 2 Điều 83 Luật Đất đai năm 2013, hộ gia đình, các nhân
trực tiếp sản xuất nông nghiệp được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc
làm khi thu hồi đất nông nghiệp. Ngoài ra, theo khoản 6 Điều 4 của Nghị định
01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị định số
47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư
khi Nhà nước thu hồi đất, để được hỗ trợ, đối tượng này phải có thêm hai điều kiện
riêng: (i) trực tiếp sản xuất nông nghiệp, (ii) được bồi thường về đất bằng tiền.
3. Kiến nghị
7

Phan Trung Hiền (2014), Những điều cần thiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, Nxb Chính
trị quốc gia-sự thật, Hà Nội, tr 190.

9


Một là, tại khoản 3 Điều 30 Luật đất đai 2013 quy định: “Hộ gia đình, cá
nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp là hộ gia đình, cá nhân đã được Nhà nước giao,
cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp; nhận chuyển quyền sử dụng đất
nông nghiệp và có nguồn thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp trên đất đó”; tại
khoản 2 Điều 2 Nghị định 01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ sửa đổi,
bổ sung một số điều của Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 quy
định chi tiết thi hành một số điều của Luật đất đai chỉ dừng lại ở quy định việc xác
nhận nguồn thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực
tiếp sản xuất nông nghiệp theo quy định tại khoản 30 Điều 3 của Luật đất đai mà chưa
có một văn bản hướng dẫn việc xác định “thế nào là thu nhập ổn định” của hộ gia
đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Do đó, Bộ Tài nguyên và Môi trường
sớm có văn bản hướng dẫn “thế nào là thu nhập ổn định” để địa phương không lúng
túng khi xác định đối tượng.
Hai là, mỗi dự án khi xây dựng phương án bồi thường phải đồng thời xây dựng
và cụ thể hóa chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho đối tượng
trong độ tuổi lao động có đất thu hồi theo quy định hiện hành.
Ba là, các chuyên gia và nhà khoa học Nhà nước nên chú trọng hơn công tác tư
vấn việc sử dụng tiền bồi thường sao cho hiệu quả và có chính sách bảo hiểm cụ thể
hơn đối với người dân có đất thu hồi 8, để người dân có thể nhanh chóng ổn định cuộc
sống của họ.
Bốn là, các lao động chưa có việc làm hoặc bị thất nghiệp do mất đất nông
nghiệp nên có phương án tiếp nhận vào làm các dịch vụ trong khu đô thị tương lai,
giúp người dân chuyển dần từ sản xuất nông nghiệp sang làm thương mại, dịch vụ.
Năm là, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội ban hành Quyết định hoặc
Thông tư quy định về chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho người
lao động bị thu hồi đất theo quy định tại khoản 5, khoản 6 Điều 4 Nghị định
01/2017/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Điều 20 và Điều 21 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP
cho các đối tượng được hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm trong thời hạn 5
năm kể từ ngày có Quyết định thu hồi đất.Việc hỗ trợ đào tạo nghề cho những đối
tượng này được nêu rõ như sau: Tham gia đào tạo nghề trình độ sơ cấp và đào tạo dưới
3 tháng, những đối tượng này sẽ được hỗ trợ chi phí đào tạo theo quy định của chính
sách hỗ trợ đào tạo trình độ sơ cấp và đào tạo dưới 3 tháng. Nếu tham gia đào tạo nghề
trình độ trung cấp, cao đẳng được hỗ trợ, những đối tượng này sẽ được hỗ trợ học phí
cho một khóa học, mức học phí được hỗ trợ bằng mức thu học phí thực tế của cơ sở
đào tạo nhưng tối đa không quá mức trần học phí đối với cơ sở giáo dục nghề nghiệp
công lập theo quy định của pháp luật. Những đối tượng này cũng được vay vốn theo
quy định của chính sách tín dụng đối với học sinh, sinh viên. Bên cạnh đó, các đối
tượng trên sẽ được hỗ trợ giải quyết việc làm trong nước. Cụ thể, được tư vấn, định
hướng nghề nghiệp và giới thiệu việc làm miễn phí tại các Trung tâm dịch vụ việc
làm; vay vốn ưu đãi từ Quỹ quốc gia về việc làm theo quy định của pháp luật. Ngoài
8

Phan Trung Hiền (2014), Những điều cần thiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, Nxb Chính
trị quốc gia-sự thật, Hà Nội, tr 190

10


ra, những đối tượng này còn có cơ hội được hỗ trợ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp
đồng.
Sáu là, Thông tư liên tịch số 09/2016/TT-BLĐTBXH-BTC ngày 15/6/2016 của
Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định
số 61/2015/NĐ-CP ngày 9/7/2015 của Chính phủ quy định về chính sách hỗ trợ tạo
việc làm và Quỹ quốc gia về việc làm, trong đó có quy định: “Người lao động thuộc
hộ gia đình bị thu hồi đất lập hồ sơ đề nghị hưởng chính sách hỗ trợ về đào tạo nghề,
ngoại ngữ và làm các thủ cần thiết đi làm việc nước ngoài theo hợp đồng gửi chủ đầu
tư để được xem xét, giải quyết”. Tuy nhiên quy định này cần được hướng dẫn cụ thể
để biết được chủ đầu tư trực tiếp là ai, địa chỉ ở đâu và thực hiện các thủ tục gì để đề
nghị giải quyết chính sách cho người dân theo Thông tư liên tịch số 09.
Bảy là, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các bộ,
ngành liên quan ban hành Thông tư hướng dẫn thực hiện Quyết định số 63/2015/QĐTTg của ngày 10 tháng 12 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ
đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho người lao động bị thu hồi đất.

11


Tài liệu tham khảo:
 Văn bản quy phạm pháp luật:
1. Luật Đất đai 2013
2. Luật tổ chức quốc hội năm 2014
3. Luật tổ chức Chính phủ năm 2015
4. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015
5. Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về
bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
6. Nghị định số 21/2013/NĐ-CP của Chính phủ ngày 4/3/2013 quy định
chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Tài nguyên và Môi trường
7. Thông tư liên tịch số 50/2014/TTLT-BTNMT-BNV ngày 28/8/2014 của
Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nội vụ hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn
và cơ cấu tổ chức của Sở Tài nguyên và Môi trường thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh,
thành phố trực thuộc Trung ương; Phòng TN&MT thuộc UBND huyện, quận, thị xã,
thành phố thuộc tỉnh
8. Thông tư liên tịch số 16/2015/TTLT-BTNMT-BNV-BTC của Bộ Nội vụBộ Tài nguyên và Môi trường-Bộ Tài chính, hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền
hạn, cơ cấu tổ chức và cơ chế hoạt động của Trung tâm phát triển quỹ đất trực thuộc
Sở Tài nguyên và Môi trường
9. Thông tư liên tịch số 37/2015/TTLT-BLĐTBXH-BNV ngày 02/10/2015
của Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội - Bộ Nội vụ, hướng dẫn chức năng, nhiệm
vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội thuộc Ủy
ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, phòng Lao động - Thương binh
và Xã hội thuộc Ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh
10. Thông tư 27/2008/TT-BLĐTBXH ngày 20/11/2008 sửa đổi, bổ sung
Thông tư số 20/2005/TT-BLĐTBXH ngày 22/6/2005 của Bộ Lao động - Thương binh
và Xã hội hướng dẫn thi hành một số điều của Nghị định số 19/2005/NĐ-CP ngày
28/2/2005 của Chính phủ quy định điều kiện, thủ tục thành lập và hoạt động của tổ
12


chức giới thiệu việc làm và Nghị định số 71/2008/NĐ-CP ngày 05/06/2008 của Chính
phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 19/2005/NĐ-CP
11. Thông tư liên tịch số 112/2010/TTLT-BTC-BLĐTBXH của Bộ Tài chính
- Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội hướng dẫn quản lý và sử dụng kinh phí thực
hiện Đề án "Đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020" ban hành theo
Quyết định số 1956/QĐ-TTg ngày 27/11/2009 của Thủ tướng Chính phủ
12. Quyết định số 1467/QĐ-BTNMT ngày 21 tháng 7 năm 2014 của Bộ
trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, về phê duyệt và công bố kết quả thống kê diện
tích đất đai năm 2013
13. Quyết định số 63/2015/QĐ-TTg của ngày 10 tháng 12 năm 2015 của
Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho
người lao động bị thu hồi đất
14. Quyết định số 15/2014/QĐ-UBND ngày 13 tháng 11 năm 2014 của Ủy
ban nhân dân thành phố Cần Thơ quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà
nước thu hồi đất đối với các nội dung thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân thành
phố Cần Thơ
15. Quyết định số 19/2016/QĐ-UBND ngày 11 tháng 7 năm 2016 của Ủy
ban nhân dân thành phố Cần Thơ sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số
15/2014/QĐ-UBND ngày 13 tháng 11 năm 2014 của Ủy ban nhân dân thành phố Cần
Thơ quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất đối với các
nội dung thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ
Sách, tạp chí, bài viết (tiếng việt):
16. Phan Trung Hiền: Những điều cần thiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư
khi Nhà nước thu hồi đất, Nxb Chính trị quốc gia-sự thật, Hà Nội, 2014.
17. Phan Trung Hiền, Châu Hoàng Thân, Trần Vang Phủ: Giáo trình pháp
luật về quy hoạch và giải phóng mặt bằng, tủ sách Trường Đại học Cần Thơ, 2016.
18. Lê Thị Nhung: Vấn đề bồi thường, giải phóng mặt bằng khi NHà nước
thu hồi đất, Tạp chí dân chủ và pháp luật, số tháng 10/2015.
19. Trần Đức Vinh: Đảm bảo quyền của người sử dụng đất trong các chính
sách hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất, Tạp chí dân chủ và pháp luật, số tháng 3/2013.
20. Vũ Ngọc Hà: Kiểm soát việc thực hiện pháp luật đất đai của Chính
quyền địa phương ở Việt Nam, Tạp chí dân chủ và pháp luật, số tháng 7/2016.
 Trang thông tin điện tử:

13



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×