Tải bản đầy đủ

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội trong quá trình Công nghiệp hoá Hiện đại hoá

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

NGUYỄN VIẾT THANH

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở HUYỆN HOÀI ĐỨC,
THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG QUÁ TRÌNH
CÔNG NGHIỆP HÓA - HIỆN ĐẠI HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ
CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG THỰC HÀNH

HÀ NỘI - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

NGUYỄN VIẾT THANH

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở HUYỆN HOÀI ĐỨC,

THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG QUÁ TRÌNH
CÔNG NGHIỆP HÓA - HIỆN ĐẠI HOÁ
Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
Mã số: 60 34 04 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ
CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG THỰC HÀNH

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Mạnh
Tuân


HÀ NỘI - 2015

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan bản luận văn này là công trình khoa học nghiên cứu
độc lập của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và
chưa được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào. Các số liệu, tài liệu
tham khảo được trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng.
Hà Nội, ngày tháng năm 2015
Tác giả luận văn

Nguyễn Viết Thanh


LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, tôi xin chân thành
gửi lời cảm ơn tới lãnh đạo trường Đại học Kinh Tế - Đại học Quốc gia Hà
Nội, lãnh đạo và các thầy cô giáo trong khoa, các thầy cô giáo đã trực tiếp
giảng dạy, bạn bè và đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi
trong quá trình học tập và thực hiện luận văn.
Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Mạnh Tuân, người
đã nhiệt tình hướng dẫn, truyền đạt những kinh nghiệm quý báu trong nghiên
cứu khoa học và dành những tình cảm tốt đẹp cho tôi trong thời gian qua.
Mặc dù đã hết sức cố gắng nhưng chắc chắn luận văn không thể tránh
khỏi những sai sót, kính mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của quý thầy cô
và bạn bè đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn nữa.


Hà Nội, ngày tháng năm 2015
Tác giả luận văn

Nguyễn Viết Thanh


MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT..............................................................i
DANH MỤC CÁC BẢNG..............................................................................ii
DANH MỤC CÁC BIỂU...............................................................................iii
PHẦN MỞ ĐẦU..............................................................................................1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ
LUẬN CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ TRONG QUÁ TRÌNH
CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ TRÊN ĐỊA BÀN CẤP HUYỆN5
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu.............................................................5
1.2. Khái niệm, đặc trưng, tiêu chí và phân loại chuyển dịch cơ cấu kinh tế
......................................................................................................................11
1.2.1. Một số khái niệm............................................................................11
1.2.2 Những đặc trưng cơ bản..................................................................23
1.2.3 Tiêu chí đánh giá.............................................................................24
1.2.4 Phân loại cơ cấu kinh tế...................................................................29
1.3 Nội dung cơ bản chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công
nghiệp hóa - hiện đại hóa............................................................................31
1.3.1 Chuyển dịch cơ cấu theo ngành kinh tế...........................................31
1.3.2 Chuyển dịch cơ cấu theo thành phần kinh tế...................................33
1.3.3 Chuyển dịch cơ cấu theo vùng kinh tế............................................34
1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng
CNH-HĐH ở địa bàn cấp huyện..................................................................35
1.4.1 Các nhân tố đầu vào của sản xuất....................................................35
1.4.2 Các nhân tố đầu ra của sản xuất......................................................38
1.4.3. Các nhân tố về cơ chế chính sách...................................................39
CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.........................................41
2.1. Phương pháp luận.................................................................................41
2.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể....................................................41


2.2.1. Phương pháp phân tích...................................................................41
2.2.2. Phương pháp tổng hợp....................................................................42
2.2.3. Phương pháp so sánh......................................................................43
2.2.4. Phương pháp thống kê mô tả và nghiên cứu tài liệu......................44
CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ
TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ Ở
HUYỆN HOÀI ĐỨC - THÀNH PHỐ HÀ NỘI..........................................45
3.1. Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của huyện Hoài Đức...................45
3.1.1 Điều kiện tự nhiên...........................................................................45
3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội...............................................................49
3.2. Phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình Công
nghiệp hóa - Hiện đại hóa ở huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội từ năm
2010 đến năm 2014......................................................................................54
3.2.1. Chuyển dịch cơ cấu theo ngành......................................................54
3.3.2. Chuyển dịch cơ cấu theo thành phần..............................................64
3.2.3. Chuyển dịch cơ cấu theo vùng.......................................................65
3.3. Đánh giá chung về chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình Công
nghiệp hóa - Hiện đại hóa ở huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội từ năm
2010 đến 2014..............................................................................................69
3.3.1. Những thành tựu.............................................................................69
3.3.2. Hạn chế và nguyên nhân.................................................................72
CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM
THÚC ĐẨY CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở HUYỆN HOÀI
ĐỨC TRONG QUÁ TRÌNH CNH - HĐH GIAI ĐOẠN 2015-2020.........76
4.1. Phương hướng, mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình
CNH-HĐH...................................................................................................76
4.1.1. Phương hướng................................................................................76
4.1.2 Mục tiêu...........................................................................................78


4.2. Một số giải pháp nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế
trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá ở huyện Hoài Đức, thành
phố Hà Nội giai đoạn 2015-2020................................................................80
4.2.1. Hoàn thiện quy hoạch, kế hoạch và cơ chế chính sách..................80
4.2.2. Đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng.......................................................81
4.2.3. Tập trung phát triển những ngành nghề có nhiều lợi thế................83
4.2.4. Tăng cường huy động vốn..............................................................83
4.2.5. Đẩy mạnh phát triển Khoa học - Công nghệ..................................85
4.2.6. Đào tạo, phát triển nguồn nhân lực phục vụ chuyển dịch cơ cấu
kinh tế.......................................................................................................87
......................................................................................................................
......................................................................................................................
4.2.7.Giải pháp đầu tư phát triển thương mại dịch vụ gắn với bảo vệ môi
trường, phát triển bền vững, thân thiện với môi trường
KẾT LUẬN....................................................................................................90
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.....................................................92


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
STT

Ký hiệu

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19

CCKT
CDCCKT
CNH
CNH - HĐH
CN-XD
DVTM
GPMB
HĐH
HTX

NN
NS
NTM

SXKD
TH
THCS
TTCN
UBND

Nguyên nghĩa

Cơ cấu kinh tế
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
Công nghiệp hóa
Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa
Công nghiệp Xây dựng
Dịch vụ thương mại
Giải phóng mặt bằng
Hiện đại hóa
Hợp tác xã
Nghị định
Nông nghiệp
Ngân sách
Nông thôn mới
Quyết định
Sản xuất Kinh doanh
Tiểu học
Trung học cơ sở
Tiểu thủ công nghiệp
Ủy ban nhân dân

i


DANH MỤC CÁC BẢNG
STT
1

Tên bảng
Bảng 3.1

2

Bảng 3.2

3

Bảng 3.3

4

Bảng 3.4

5

Bảng 3.5

6

Bảng 3.6

7
8

Bảng 3.7
Bảng 3.8

9

Bảng 3.9

10

Bảng 3.10

Nội dung
Cơ cấu lao động theo ngành nghề
Tổng giá trị sản xuất một số ngành chủ yếu từ năm
2010-2014
Cơ cấu ngành kinh tế huyện Hoài Đức từ năm 2010
- 2014
Tổng giá trị sản xuất trên địa bàn 2010-2014

Trang
54
65
66
67

Cơ cấu lao động trong các ngành
Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất (GO)

68

Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp
Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp xây dựng
Cơ cấu tỷ trọng sản xuất công nghiệp xây dựng trên

72
73

địa bàn
So sánh các chỉ tiêu ngành Thương mại Dịch vụ

ii

68

73
75


DANH MỤC CÁC BIỂU
STT
1
2

Tên bảng
Biểu 1.1
Biểu 3.1

3

Biểu 3.2

5

Biểu 3.3

Nội dung
Tiêu chí công nghiệp hoá dự kiến
Cơ cấu kinh tế ngành qua các năm
Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất (GO) các ngành
kinh tế
Giá trị sản phẩm tăng thêm ngành dịch vụ

iii

Trang
26
66
69
75


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài:
Trong những năm qua, kinh tế Việt Nam có nhiều đổi mới. Chuyển dịch
cơ cấu kinh tế trong quá trình trong quá trình CNH-HĐH là con đường đã
được Đảng và Nhà nước ta xác định là hướng đi tất yếu để phát triển kinh tế,
đưa nước ta thoát khỏi tình trạng lạc hậu, chậm phát triển trở thành một quốc
gia văn minh, hiện đại. Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ
phận kinh tế với vị trí, tỷ trọng tương ứng của chúng và mối quan hệ hữu cơ
tương đối ổn định hợp thành. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi tỷ lệ
thành phần trong cơ cấu kinh tế sự thay đổi cả về mặt số lượng và chất lượng
trong nội bộ cơ cấu nhằm có được sự phát triển tốt hơn, toàn diện hơn.
Ngày nay khi quá trình CNH-HĐH và xu hướng quốc tế hoá toàn cầu
và toàn cầu hoá khu vực đang diễn ra hầu hết ở các quốc gia. Đứng trước thực
trạng như vậy Việt Nam sẽ gặp rất nhiều khó khăn những thách thức cũng như
những cơ hội cho sự tăng trưởng kinh tế của mình. Việt Nam cũng giống như
các nước phát triển muộn, CNH mới ở chặng đầu, nền kinh tế vẫn chuyển
dịch theo hướng nông nghiệp. Để phấn đấu nước ta cơ bản trở thành nước
Công nghiệp vào năm 2020 vấn đề được đặt ra là chúng ta cần phải nghiên
cứu một cánh toàn diện những tác động xu thế mới để đưa ra những quyết
định về lựa chọn các bước đi thích hợp, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế
xã hội trong thời kỳ mới là vấn đề lớn cấp bách cả ở lý luận và thực tiễn ở
phạm vi quốc gia, từng ngành và ở từng địa phương.
Cơ cấu kinh tế hợp lý là đảm bảo cho sự phát triển, tăng trưởng đồng
bộ và cân đối, tạo điều kiện thúc đẩy những ngành trọng điểm mũi nhọn nhằm
tạo ra tích lũy từ nội bộ nền kinh tế. Ngoài ra, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế
còn dẫn tới giải phóng sức sản xuất xã hội, khai thác có hiệu quả những tiềm

1


năng của đất nước, thu hút được nguồn vốn đầu tư từ bên ngoài để tạo ra
những công ăn việc làm cho người lao động.
Đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế
đòi hỏi Việt Nam phải có những bước đi mang tính đột phá để tận dụng những
cơ hội, vượt qua những thách thức khi đã vào sân chơi lớn WTO, nhiệm vụ
Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá nền kinh tế Quốc dân được đặt lên hơn bao
giờ hết, trong đó nhiệm vụ trọng tâm là chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Hoài Đức là huyện ngoại thành của thành phố Hà Nội, là cửa ngõ của
Thủ đô, trong những năm qua thực hiện đường lối phát triển chung của cả
nước, nền kinh tế của huyện có nhiều biến đổi. Đây là huyện có tốc độ đô thị
hóa khá nhanh và cũng có nhiều làng nghề truyền thống. Song song với việc
phát triển kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện còn bộc lộ một số
tồn tại như: môi trường, trật tự xã hội, tỷ lệ chênh lệch về giàu nghèo…
Do đó, muốn phát triển kinh tế đòi hỏi phải xác định bước đi, chính
sách đúng đắn. Trong giai đoạn hiện nay, thực hiện nhất quán đường lối phát
triển chung của cả thành phố nói riêng và cả nước nói chung, nền kinh tế của
huyện Hoài Đức có sự chuyển dịch trong quá trình tích cực góp phần thúc đẩy
quá trình CNH - HĐH đất nước.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một đề tài khá quen thuộc. Đã có rất
nhiều người, nhiều công trình khoa học nghiên cứu về vấn đề này nhưng
trong tiến trình CNH - HĐH cơ cấu kinh tế có nhiều sự thay đổi. Do đó, việc
nghiên cứu và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến
chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên quan điểm phát triển bền vững có ý nghĩa hết
sức quan trọng. Đó cũng là lý do tác giả lựa chọn đề tài “Chuyển dịch cơ cấu
kinh tế ở huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội trong quá trình Công nghiệp
hoá- Hiện đại hoá” làm luận văn tốt nghiệp.
Câu hỏi nghiên cứu:
2


Các giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện
Hoài Đức, Thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2015-2020 ?
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:
2.1 Mục đích:
Trên cơ sở phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá
trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đề xuất những định hướng và giải pháp
nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công
nghiệp hóa - hiện đại hóa ở huyện Hoài Đức giai đoạn 2015- 2020.
2.2 Nhiệm vụ:
Đề tài làm rõ cơ sở lý luận của chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá
trình CNH - HĐH ở huyện Hoài Đức - TP Hà Nội.
Phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công
nghiệp hóa - hiện đại hóa ở huyện Hoài Đức từ năm 2010 đến năm 2014.
Một số giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá
trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở huyện Hoài Đức trong giai đoạn 20152020.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong
quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa trên địa bàn huyện Hoài Đức.
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Thời gian: Từ năm 2010 đến 2014.
- Không gian: Nghiên cứu chủ yếu tại huyện Hoài Đức, TP Hà Nội.
4. Đóng góp mới của đề tài
- Góp phần làm rõ thêm những vấn đề lý luận chuyển dịch cơ cấu
kinh tế trong quá trình công nghiệp - hóa hiện đại hóa.

3


- Góp phần phân tích và đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu
kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa trên địa bàn huyện Hoài
Đức.
- Đề xuất một số phương hướng, giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển
dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở huyện
Hoài Đức trong giai đoạn 2015-2020.
5. Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận đề tài được kết cấu làm 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về chuyển
dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa trên địa bàn
cấp huyện
Chương 2: Phương pháp nghiên cứu
Chương 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công
nghiệp hóa - hiện đại hóa ở huyện Hoài Đức trong giai đoạn 2010-2014
Chương 4: Một số giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế
trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở huyện Hoài Đức trong giai
đoạn 2015-2020.

4


CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG
NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ TRÊN ĐỊA BÀN CẤP HUYỆN
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Ở Việt Nam vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế được nhiều học giả
trong nước quan tâm nghiên cứu, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay Việt
Nam đang trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Do có sự phát triển nhanh
của KH- CN và sự cạnh tranh ngày càng mạnh khi tham gia vào chuỗi giá trị
toàn cầu có tác động lớn đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Vì vậy đã
có rất nhiều học giả quan tâm nghiên cứu về vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh
tế. Vấn đề chuyển dịch cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế được đề cập
trong các giáo trình của trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội, trường Đại
học Kinh tế Hồ Chí Minh. Giáo trình “Lịch sử các học thuyết kinh tế” do tác
giả Trần Đức Hiếu và Ngô Đức Hồng biên soạn năm 2006 cũng bàn đến vấn
đề cơ cấu kinh tế và tăng trưởng kinh tế. Nhìn chung các giáo trình của các
trường đại học ở Việt Nam đã làm sáng tỏ những vấn đề lý thuyết cơ bản về
cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Đi sâu vào nghiên cứu ứng dụng trên thực tế, học giả Ngô Doãn Vịnh
và đồng nghiệp đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề cơ sở lý luận và
thực tiễn liên quan đến cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong bối
cảng thực tế ở nước ta. Những tác phẩm tiêu biểu như ” Những vấn đề chủ
yếu về kinh tế phát triển“ xuất bản năm 2006; “ Bàn về cải tiến cơ cấu nền
kinh tế Việt Nam” xuất bản năm 2010. Qua những tác phẩm này từ kinh
nghiệm thực tiễn nghiên cứu chiến lược, quy hoạch và tổng kết thực tiễn quá
trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nước ta, tác giả đã đưa ra những quan
5


điểm, đặc điểm, tính chất và những yếu tố tác động đến cơ cấu kinh tế,
chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam để làm nền
tảng cho những đề xuất chuyển dịch cơ cấu kinh tế hiệu quả.
Một loạt các bài viết của các học giả về vấn đề cơ cấu kinh tế và
chuyển dịch cơ cấu kinh tế đang là định hướng, bước đi đúng đắn của nền
kinh tế Việt Nam trong quá trình CNH - HĐH, điển hình như bài viết của học
giả Võ Duy Khương đã có bài viết” Định hướng và giải pháp chuyển dịch cơ
cấu kinh tế thành phố Đà nẵng đến năm 2020” trên tạp chí Phát triển kinh tế
xã hội Đà Nẵng cho rằng “ Chuyển dịch cơ cấu kinh tế luôn gắn liền với sự
thay đổi mang tính dài hạn về mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành nền
kinh tế. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế liên quan đến sự suy giảm hay gia tăng
của mỗi bộ phận trong nền kinh tế do sự thay đổi của các yếu tố cơ bản của
sản xuất bao gồm: công nghệ, nhân lực, sự xuất hiện của các nghề mới, sự suy
giảm hay biến mất của các nghề cũ và dẫn đến sự phân bố lại các yếu tố đầu
vào trong dài hạn. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế không quan tâm đến những
thay đổi mang tính ngắn hạn như nền kinh tế phản ứng tức thời với các thay
đổi trong chính sách tài chính tiền tệ hay sự tác động ngẫu nhiên ngắn hạn của
thiên tai…’
TS. Trần Anh Phương có bài viết về” Chuyển dịch cơ cấu kinh tế - thực
trạng và những vấn đề đặt ra“ đăng trên tạp chí Cộng sản số 1 (169) năm 2009
cho rằng “ Chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa - hiện
đại hóa đã được Đảng và Nhà nước ta xác định là con đường tất yếu để Việt
Nam nhanh thoát khỏi tình trạng lạc hậu, chậm phát triển trở thành một quốc
gia văn minh hiện đại”.
Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu, bài viết, các luận văn,
luận án,… của các học giả nghiên cứu về Chuyển dịch cơ cấu kinh tế tạo một
số địa phương trong nước. Hầu hết các công trình nghiên cứu đều cho rằng:
6


Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triểm kinh tế
xã hội của mỗi quốc gia. Để có một cơ cấu kinh tế hợp lý, mỗi vùng, mỗi
quốc gia cần phải xuất phát từ những điều kiện lịch sử của mình. Thực tế
trong xu hướng toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, sự khác
biệt về các nhân tố tự nhiên và kinh tế xã hội tác động không nhỏ tới quá trình
chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình phát triển bền vững, việc nghiên
cứu cơ sở lý luận và khái quát kinh nghiệm thực tiễn là hết sức cần thiết, từ đó
rút ra bài học kinh nghiệm đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của
mỗi vùng, địa phương trong quá trình phát triển bền vững
* Một số công trình nghiên cứu về định hướng chuyển dịch cơ cấu
kinh tế theo CNH - HĐH
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và vấn đề CNH - HĐH là những vấn đề
được nhiều học giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Trong lịch sử,
Mark K (1909) [122] là một trong những học giả sớm bàn về vấn đề định
hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế thông qua phân tích, bàn luận trong học
thuyết về phân công lao động xã hội và học thuyết về tái sản xuất xã hội. Quá
trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế
cũng được đề cập trong một số ấn phẩm của các học giả tiêu biểu như Clark C
(1964), Fisher I Allen G.B (1935); Perloff H.S (1960); Borts H.G và Stein
J.C(1964). Những quan điểm của các nhà kinh tế đó đã tạo ra nền tảng cho
nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, các định hướng về chuyển dịch cơ
cấu kinh tế phù hợp với quá trình hiện đại hóa của nền sản xuất, phù hợp với
sự phát triển của khoa học - công nghệ và quá trình CNH diễn ra trong thế kỷ
20. Nhìn chung, các học giả tiêu biểu trên đưa ra các quan điểm định hướng,
quá trình vận hành của nền kinh tế và các yếu tố tác động đến quá trình
chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên các học giả chưa bàn sâu đến quá trình
chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong bối cảnh kinh tế giữa các quốc gia ngày càng

7


được mở rộng, các yếu tố tác động mang tính chất toàn cầu chi phối quá trình
chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại mỗi quốc gia.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình CNH - HĐH hiệu quả cần
phải đạt được mục tiêu nâng cao mức tăng trưởng trong điều kiện sử dụng
hiệu quả các nguồn lực đầu vào. Trong lịch sử các nhà kinh tế đã cố gắng
nghiên cứu những yếu tố nằm sau quá trình tăng trưởng và chuyển dịch cơ
cấu kinh tế để đưa ra những quan điểm định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh
tế một cách hiệu quả. Trong các tác phẩm như Smith A.D (1976), Marshall A
(1890) và Keynes J.M (1936) các học giả đều tập trung vào thảo luận, phân
tích vai trò, tầm quan trọng của các yếu tố tác động đến tăng trưởng và
chuyển dịch cơ cấu kinh tế như: vai trò của vốn, lao động, tài nguyên thiên
nhiên, khoa học - công nghệ.. Đây là những quan điểm có giá trị nền tảng đẻ
các nhà nghiên cứu đi sau tiếp tục kế thừa và tiếp tục lý thuyết về tăng trưởng
và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Trong lịch sử đã xuất hiện trường phái “cơ cấu luận”, những học giả
tiêu biểu có thể kể đến Chenery R.S và Syrquin M (1986) đã đi sâu nghiên
cứu về sự phát triển kinh tế, các định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong
bối cảnh các quan hệ hợp tác kinh tế quốc tế đang phát triển. Để phát triển
kinh tế trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế các nước cần phải tìm cho
mình cách chuyển dịch cơ cấu kinh tế một cách hiệu quả trên cơ sở phát huy
dược các yếu tố nội lực, lợi thế so sánh và tận dụng được những lợi thế từ bên
ngoài. Đối với các nước đang phát triển, vấn đề quan trọng là phải chuyển
dịch cơ cấu kinh tế như thế nào để chuyển từ xã hội nông nghiệp truyền thống
sang xã hội CNH - HĐH với ngành công nghiệp và ngành dịch vụ hiện đại
làm nòng cốt. Đây là những quan điểm có giá trị thực tế để các nhà nghiên
cứu, các nhà hoạch định chính sách và quản lý kinh tế tham khảo để đề xuất

8


điều chỉnh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của mỗi quốc gia phù hợp với
xu thế hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.
Nhà kinh tế Porter M (1990) đã phân tích quá trình chuyển dịch cơ cấu
kinh tế và các định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế phù hợp với xu thế phát
triển kinh tế hiện đại, hội nhập kinh tế quốc tế và tăng cường năng lực cạnh
tranh” Những yếu tố đầu vào của sản xuất như đất đai, lao động, vốn, tài
nguyên và sự can thiệp của chính phủ thông qua trợ cấp, tỷ lệ lãi suất, rào cản
thương mại lẫn nhau sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc xác định lợi thế so
sánh của một quốc gia đối với phát triển kinh tế trong đó bao gồm quá trình
chuyển dịch cơ cấu kinh tế“. Những quan điểm về lợi thế cạnh tranh của nhà
kinh tế Porter M rất có giá trị đối với việc điều chỉnh cơ cấu sản xuất của mỗi
quốc gia để đảm bảo lợi thế cạnh tranh hay nói cách khác là tác động lớn đến
định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại mỗi quốc gia trong bối cảnh hội
nhập kinh tế quốc tế ngày càng phát triển.
* Một số công trình nghiên cứu về yếu tố tác động đến chuyển dịch
cơ cấu kinh tế trong quá trình CNH - HĐH
Nghiên cứu về tác động của KH-CN đối với Chuyển dịch cơ cấu kinh
tế; Các học giả Roy J.R (1993) [135], Maddison A (1991) [119] đã tổng kết từ
những năm 1700, những quốc gia có nền công nghệ hàng đầu với NSLĐ ngày
một tăng lên đều đạt được sự tăng trưởng kinh tế nhanh. Các học giả Jaffe
A.M (1993) [109] và Lucar R (1988) [117] có chung quan điểm “Sự lan tỏa tri
thức giữa các quốc gia phát triển giúp cho họ có lợi thế đầu vào đó là nguồn
nhân lực trình độ cao, lợi thế này đóng góp vào việc nâng cao NSLĐ và nâng
cao các yếu tố năng suất tổng hợp từ đó đóng góp vào tăng trưởng của nền
kinh tế”. Đây là quan điểm có giá trị thực tiễn, điều này được khẳng định rõ
trong bối cảnh ngày nay khu hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng phát triển.
Vai trò của tri thức, KH-CN trong phát triển kinh tế và quá trình thay đổi cơ

9


cấu sản xuất của một nền kinh tế ngày càng quan trọng. Nhà kinh tế học
Ricardo D và Harwell R.M (1971) [133] đã khẳng định” Một quốc gia sẽ thu
được lợi nhuận ở mức cao nhát khi quốc gia đó tận dụng được lợi thế về công
nghệ để sản xuất các loại hàng hóa, dịch vụ với giá cả thất nhất và nhập khẩu
những loại hàng hóa dịch vụ phải sẽ phải sản xuất với giá cao nhất tại quốc
gia đó”. Các học giả Locke J.M (1996) [116]; Streeck W (1988) [142] đều
nhận định những năm 1980 và 1990 là quá trình chuyển giao công nghệ diễn
ra trên quy mô toàn thế giới và sự ảnh hưởng của quá trình chuyển giao công
nghệ có tác động lớn đến cơ cấu sản xuất của nhiều nền kinh tế.
Nhìn chung, khoa học - công nghệ có tác động lớn đến quá trình tăng
trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế vì vậy đã có nhiều học giả quan tân
nghiên cứu mối quan hệ này và họ phân tích về vai trò cũng như ảnh hưởng
của khoa học - công nghệ đối với chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở các khía cạnh
khác nhau. Các học giả đã đưa ra những kết luận nghiên cứu có giá trị tổng
kết thực tiễn và phân tích một cách sâu sắc, khoa học về vai trò của khoa học công nghệ đối với quá trình tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, các
quan điểm nêu trên chỉ là một số quan điểm tiêu biểu.
Nghiên cứu vai trò của doanh nhân đối với quá trình chuyển dịch cơ
cấu kinh tế trong quá trình hiện đại và tăng trưởng kinh tế; Học giả Marcus D
(2000) [123] đã đưa ra nhận xét” Sự tăng lên của các số lượng các nhà thương
gia thường sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế”. Đây là quan điểm có giá trị khoa
học được đúc rút nghiên cứu thực tiễn phát triển kinh tế của các nước và các
ảnh hưởng lớn đến việc định hướng xây dựng đội ngũ doanh nghiệp ở mỗi
quốc gia.

Quá trình tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại mỗi quốc

gia có liên quan với sự phát triển của các doanh nghiệp và đội ngũ các nhà
thương gia. Họ chính là những chủ thể đóng góp vào quá trình định hướng,
đầu tư, quản lý và tố chức sản xuất ra các sản phẩm của một nền kinh tế. Vì
thế số lượng và chất lượng doanh nghiệp là một trong những yếu tố quan
10


trọng tác động đến quá trình tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại
mỗi quốc gia.
Nghiên cứu ảnh hưởng của công nghệ thông tin đến chuyển dịch cơ cấu
kinh tế: Trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển mạnh và hội nhập
kinh tế quốc tế, vai trò của công nghệ thông tin ngày càng trở lên quan trọng
đối với quá trình phát triển và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của mỗi quốc gia.
Các học giả Spreng D (1993) [140]và Stern D.I (1994) [141] đã có cùng quan
điểm có ý nghĩa thực tiễn khi khẳng định thông tin là một trong những nhân
tố cơ bản phục vụ cho quá trình sản xuất, thông tin đóng vai trò định hướng
cho quá trình tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của từng quốc gia.
1.2. Khái niệm, đặc trưng, tiêu chí và phân loại chuyển dịch cơ cấu
kinh tế
1.2.1. Một số khái niệm
*Cơ cấu kinh tế
Cơ cấu (hay kết cấu): Là một khái niệm mà triết học duy vật biện
chứng dùng để chỉ cách thức tổ chức bên trong hay một hệ thống, biểu hiện sự
thống nhất các mối quan hệ qua lại vững chắc giữa các bộ phận của nó. Trong
khi chỉ rõ mối quan hệ biện chứng giữa bộ phận và toàn thể, nó biểu hiện ra
như là một thuộc tính của sự vật, hiện tượng và biến đổi cùng với sư biến đổi
của sự vật hiện tượng. Như vậy, có thể thấy có rất nhiều trình độ, nhiều kiểu
tổ chức cơ cấu của các khách thể và các hệ thống.
Cũng như vậy đối với nền kinh tế quốc dân, khi xem nó là một hệ
thống phức tạp thì có thể thấy rất nhiều các bộ phận và các kiểu cơ cấu hợp
thành chúng, tuỳ theo cách mà chung ta tiếp cận khi nghiên cứu hệ thống ấy.
Đặc biệt sự vận động và phát triển của nền kinh tế theo thời gian và bao hàm
trong đó sự thay đổi bản thân các bộ phận cũng như sự thay đổi cơ cấu. Vì

11


vậy có thể thấy rằng, cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận
kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành.
Cơ cấu kinh tế là tổng thể bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ
với nhau tác động lẫn nhau trong một khoảng không gian và thời gian nhất
định là những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Nó thể hiện đầy đủ cả hai
mặt định tính và định lượng, cả hai mặt chất lượng và số lượng, phù hợp với
mục tiêu xây dựng của nền kinh tế. Như vậy, mục tiêu kinh tế - xã hội của đất
nước trong từng thời kỳ quyết định việc hình thành các yếu tố, các bộ phận
cấu thành về cả hai mặt số lượng và chất lượng, trong đó mặt chất lượng
quyết định vai trò, vị trí của các yếu tố, các bộ phận, còn mặt số lượng thể
hiện quan hệ tỷ lệ của các bộ phận phù hợp với mặt chất lượng đã được xác
định. Nhưng khi số lượng (quan hệ tỷ lệ, tốc độ…) thay đổi sẽ tạo khả năng
thay đổi về chất, lúc đó sẽ dẫn đến sự thay đổi về cơ cấu kinh tế. Do vậy, khi
nói đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế là nói đến sự chuyển dịch cả về mặt chất
lượng và số lượng tương ứng với chất lượng đó. Như vậy, trong cơ cấu kinh tế
có thể hiện:
- Tính khách quan của cơ cấu kinh tế.
- Tính lịch sử cụ thể về thời gian, không gian, điều kiện kinh tế - xã hội.
- Tính có mục tiêu trong từng giai đoạn phát triển nhất định.
Dựa vào những đặc trưng của các bộ phận cấu thành hệ thống và cách
thức quan hệ giữa chúng với nhau trong quá trình phát triển, cơ cấu nền kinh
tế quốc dân bao gồm:
- Cơ cấu các thành phần kinh tế (quan hệ sản xuất trong nền kinh tế).
- Cơ cấu vùng.
- Cơ cấu ngành kinh tế.
Các loại cơ cấu nói trên có mối quan hệ gắn kết, tương tác với nhau.

12


Thứ nhất: Cơ cấu thành phần kinh tế có cơ sở hình thành là chế độ sở
hữu, bởi vậy, sự hợp lý của nó phản ánh một hệ thống tổ chức kinh tế với chế
độ sở hữu có khả năng thúc đẩy lực lượng sản xuất và phân công lao động xã
hội phát triển. Với ý nghĩa đó, cơ cấu thành phần kinh tế tác động đến cơ cấu
ngành kinh tế và cơ cấu vùng, đồng thời nó cũng chịu tác dụng ngược trở lại
của hai loại cơ cấu này. Ở nước ta hiện nay có năm thành phần kinh tế: Kinh
tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế tư nhân, kinh tế
có vốn đầu tư nước ngoài.
Thứ hai: Cơ cấu vùng: Là sự bố trí các ngành sản xuất và dịch vụ theo
không gian cụ thể nhằm khai thác mọi ưu thế, tiềm năng to lớn của các vùng.
Từ đó hình thành nên tổng sơ đồ phân bố lực lượng sản xuất nhằm phát huy
tới mức cao nhất sức mạnh kinh tế của từng vùng và toàn bộ nền kinh tế. Ở
đây, xu thế chuyển dịch cơ cấu vùng, là đi vào chuyên môn hoá và tập trung
hoá sản xuất và dịch vụ, hình thành những vùng sản xuất hàng hoá lớn, tập
trung hiệu quả cao, mở rộng với quan hệ với các vùng chuyên môn khác, gắn
cơ cấu kinh tế của từng khu vực với cơ cấu kinh tế của cả nước.
Thứ ba: Cơ cấu ngành kinh tế: Hình thành trên cơ sở phân chia lao
động xã hội (chung, đặc thù, cá biệt) và chuyên môn hoá sản xuất còn cơ cấu
vùng được hình thành dựa trên phân bố lực lượng sản xuất ở tầm tổng thể
nhằm phát huy cao nhất sức mạnh kinh tế của từng vùng cũng như sức mạnh
của toàn bộ nền kinh tế.
Sự phát triển nền sản xuất xã hội từ kinh tế tự nhiên sang kinh tế hàng
hoá cũng có nghĩa là xuất hiện những ngành sản xuất độc lập nhau, dựa trên
những đối tượng sản xuất khác nhau. Ở đây, cơ cấu ngành kinh tế biểu hiện ra
dưới các hình thức ngành lớn (ngành cấp I); nông nghiệp, công nghiệp, dịch
vụ, các phân ngành (ngành cấp II); chăn nuôi, trồng trọt…Sự vận động của
các ngành kinh tế và mối quan hệ của nó vừa tuân theo những đặc điểm chung

13


của sự phát triển sản xuất xã hội, lại vừa mang những nét đặc thù của mỗi giai
đoạn và mỗi quốc gia.
Vì vậy, nghiên cứu loại cơ cấu này là nhằm tìm ra những cách thức duy
trì tính tỷ lệ hợp lý của chúng ta và những lĩnh vực cần ưu tiên tập trung các
nguồn lực có hạn của quốc gia trong mỗi thời kỳ thúc đẩy sự phát triển của
toàn bộ nền kinh tế quốc dân một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất.
Cơ cấu ngành và cơ cấu vùng có thể coi là hai mặt của một thể thống
nhất đều phản ánh phân công lao động xã hội, cơ cấu ngành thể hiện mình ở
trong không gian vùng cụ thể còn cơ cấu vùng hình thành gắn liền với cơ cấu
ngành và thống nhất với cơ cấu ngành. Vì vậy, nó thể hiện “cơ cấu ngành kinh
tế là tổ hợp các ngành hợp thành tương quan tỷ lệ biểu hiện mối quan hệ giữa
các ngành đó trong nền kinh tế quốc dân” hoặc “cơ cấu ngành kinh tế là tổng
thể hợp thành của nền kinh tế quốc dân trong mối quan hệ hữu cơ, tương tác
lẫn nhau cả về số lượng lẫn chất lượng trong không gian, thời gian và những
điều kiện kinh tế - xã hội nhất định”.
* Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là quá trình biến đổi cơ cấu kinh tế từ dạng
này sang dạng khác phù hợp với sự phát triển của phân công lao động xã hội,
sự phát triển của lực lượng sản xuất và các nhu cầu phát triển khác của xã hội.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế mang tính khách quan thông qua những nhận thức
chủ quan của con người. Những tiêu chí cơ bản phản ánh sự chuyển dịch cơ
cấu kinh tế vĩ mô bao gồm: tỷ trọng của các phần tử cơ cấu của hệ thống (theo
GDP, lao động) và các chỉ tiêu chất lượng (như năng suất lao động, tiêu hao
điện năng trên một đồng GDP, tỷ lệ hộ đói nghèo, tỷ lệ người thất nghiệp…).
Khi có sự tác động của con người, trong quá trình chuyển dịch cơ cấu đã hình
thành một số khái niệm:

14


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×