Tải bản đầy đủ

Đối thoại trong giờ học văn

Đối thoại trong giờ học văn
Tổ chức cho học sinh (HS) đối thoại trên lớp không chỉ tạo
điều kiện phát triển năng lực cá nhân cho mỗi HS mà còn
phát huy vai trò hỗ trợ của tập thể trong học tập khiến
cho những vấn đề đưa ra đối thoại được nhìn nhận đa
dạng, phong phú, toàn diện hơn.
1. Tiếp nhận văn học (TNVH) bao giờ cũng mang tính chất cá
thể, mỗi người đọc đều có cách hiểu, cách đánh giá tác phẩm tùy
thuộc vào trình độ nhận thức, thẩm mĩ của mình. Bản thân tác
phẩm văn học bao giờ cũng tạo ra những tiền đề cho việc mở
rộng những đại lượng nghệ thuật mới trong sự tiếp nhận của bạn
Để có những cuộc đối thoại đạt hiệu đọc. Như vậy, ngay từ đầu việc dạy học văn đã gặp phải những
nghịch lí đáng kể:Thứ nhất, TNVH là tự nguyện nhưng TNVH
quả, giáo viên phải xác định được
trong quá trình dạy học văn ở nhà trường lại phải tuân theo
những vấn đề trọng tâm, kích thích
khả năng tư duy sáng tạo của HS, giúp những quy luật, nguyên lí riêng. Xử lí không thích hợp hoặc sẽ
các em bộc lộ quan điểm (ảnh minh thủ tiêu cá tính và hứng thú văn học của cá nhân HS, hoặc loại
bỏ tính định hướng sư phạm của việc dạy học văn trong nhà
họa). Ảnh: T.L
trường. Thứ hai, do có nhiều hạn chế, sự TNVH của HS tất nhiên

còn lệch lạc, chủ quan, chưa thực sự bám vào các yếu tố chi tiết
nghệ thuật của tác phẩm, thế nhưng chính hạn chế đó lại thể hiện rõ nhất khả năng, vóc dáng
hiện tại của một người đọc - HS. Thứ ba, khi giáo viên tổ chức cho HS chiếm lĩnh tác phẩm theo
một định hướng có sẵn nhưng chính “kết quả khả quan” đó lại hạn chế khả năng cho phép HS
đưa vào quá trình TNVH của mình những kiến giải mang màu sắc chủ quan của bản thân... Giải
quyết những nghịch lí đó chính là mấu chốt của việc đổi mới phương pháp dạy học môn văn.
2. Hiện nay, một trong những luận điểm cơ bản của quá trình đổi mới phương pháp dạy học văn
trong nhà trường là đề cao vai trò chủ động, tích cực của HS, coi “HS là bạn đọc sáng tạo”. Với
luận điểm này, quá trình dạy học văn sẽ là những cuộc đối thoại bình đẳng, phong phú và sinh
động giữa những người đọc văn trong một không khí học tập cởi mở, có định hướng. Mối quan hệ
giao tiếp thật sự giữa các chủ thể tiếp nhận văn học được xác lập, tất cả để hướng đến mục tiêu
cao nhất là trong những giờ học văn, HS được trở thành người đọc văn đích thực, được nói lên
tiếng nói cảm nhận, rung động nghệ thuật của mình; và hiệu quả tiếp nhận văn học của HS
không chỉ được hình thành từ quá trình đối thoại với chính mình mà còn có sự đóng góp rất tích
cực của quá trình đối thoại với những người đọc khác. Vì thế, thiết kế những giờ học đối thoại
trong dạy học văn được coi là một hướng đi rất đáng chú ý.
Trước hết, tác phẩm văn học là một hệ thống mở, một phát ngôn mang “nhiều tiếng nói”, có quan
hệ với tác giả, với hiện thực và người đọc. Thứ hai, ý nghĩa tác phẩm không chỉ nằm trong ý thức
nhà văn, trong ý thức người đọc, cũng không hoàn toàn định hình trong văn bản mà còn được sản
sinh trong sự tương tác qua lại giữa tác giả - tác phẩm - người đọc trên cơ sở các tín hiệu nghệ
thuật của tác phẩm. Thứ ba, cuộc sống thực chất là một cuộc đối thoại lớn, ở đó tồn tại sự giao
thoa của nhiều tiếng nói khác nhau.
Từ những tiền đề vừa nói, có thể nhận thấy rất rõ một điều: đối với TNVH, chỉ có thông qua đối
thoại (đối thoại với tác giả, với nhân vật, đối thoại giữa những người đọc…), ý nghĩa tác phẩm mới
nảy sinh và được bộc lộ một cách đích thực, phong phú, sinh động, giàu có; tầm đón nhận ở mỗi
người đọc mới có thể thực sự được bổ sung và ngày càng được mở rộng, phát triển hơn lên.
3. Theo mô hình đối thoại của M. Bakhtin, tổ chức cho HS đối thoại trong giờ phân tích tác phẩm
văn học chính là quá trình dịch chuyển từ đối thoại trong “cái tôi” sang đối thoại “tôi với người


khác”; và xét từ góc độ phương pháp dạy học, đây thực chất là việc tổ chức những văn cảnh để
qua đó, tiếng nói, cảm nhận cá nhân của HS về tác phẩm được bộc lộ, va chạm với nhau.
Khi HS được tự do phát biểu một cách độc lập, sáng tạo theo cảm nhận cá nhân, giáo viên sẽ có
cơ sở và điều kiện để phát huy vai trò chủ thể HS trong giờ học, lớp học trở nên sinh động, và việc
tiếp thu kiến thức của HS trở nên tự nhiên, sâu sắc hơn.
Trong quá trình dạy học, đối thoại có thể tiến hành trước khi đi vào phần phân tích tác phẩm để
định hướng những nội dung cơ bản, hoặc tiến hành sau khi phân tích tác phẩm để mở rộng, khắc
sâu hơn kiến thức.
Về cách thức, giáo viên có thể chia HS thành từng nhóm nhỏ, cùng thảo luận, trao đổi vấn đề mà
giáo viên đưa ra. Sau đó, mỗi nhóm cử một đại diện lên trình bày. Các nhóm khác lắng nghe và


phát biểu nhận xét, bổ sung, thậm chí tranh luận, bác bỏ. Mỗi nhóm phải trình bày sao có tính
thuyết phục để bảo vệ quan điểm của mình. Giáo viên tham gia định hướng, khái quát kịp thời và
điều khiển để cuộc đối thoại không biến thành cuộc tranh cãi khiến giờ học trở nên căng thẳng.
Về nội dung, đối thoại trong quá trình TNVH ở nhà trường là đối thoại dựa trên sự cảm thụ tác
phẩm một cách cá nhân, sáng tạo. Ở đây, HS đọc tác phẩm (bản thể thẩm mĩ) là để đối thoại với
tác giả (chủ thể thẩm mĩ) về giá trị nghệ thuật của những kí hiệu ngôn ngữ, hình tượng nghệ
thuật, tính cách nhân vật, tình huống, cảm xúc… và đối thoại với chính mình để xác lập mối quan
hệ giữa ý đồ sáng tác của tác giả và những yếu tố nghệ thuật của tác phẩm với tri thức, kinh
nghiệm của chính bản thân mình. Trên cơ sở đó, HS lại tiếp tục đối thoại với giáo viên, với các HS
khác để được tiếp xúc với những quan niệm, điểm nhìn, cách lí giải khác, để được nghe nhiều
tiếng nói, giọng điệu khác, tức là được tham gia trực tiếp vào một cuộc đối thoại lớn, nhiều chiều.
Thông qua một hoạt động tự giác, tích cực như vậy, mọi nhận thức, kiến thức văn học có được
của HS chắc chắn sẽ chính xác, đầy đủ hơn, phù hợp hơn với tầm đón nhận của mỗi cá nhân, và
quan trọng nhất là những nhận thức, kiến thức đó sẽ không khô cứng, bất biến mà luôn nằm
trong xu thế vận động, phát triển mãi mãi của những cuộc đối thoại mới ở trình độ cao hơn.
Để có những cuộc đối thoại đạt hiệu quả, giáo viên phải xác định được những vấn đề trọng tâm,
mở ra nhiều cách giải thích khác nhau, kích thích khả năng tư duy sáng tạo, thúc đẩy HS bộc lộ
quan điểm và đối thoại. Những tình huống giáo viên nêu ra để HS tham gia đối thoại vừa không
thoát li tác phẩm, vừa phù hợp với trình độ tiếp nhận của các em, đồng thời đảm bảo cuộc tranh
luận không mất trật tự, và không mất quá nhiều thời gian cho phép. Cần tránh những hình thức
câu hỏi mà khi trả lời, HS chỉ dựa vào những quan niệm và kinh nghiệm đã có hay chỉ trình bày
một chiều các luận cứ để khẳng định một kiến giải nào đó. Ngoài ra, giáo viên cũng nên dự đoán
những tình huống có thể xảy ra trong sự tiếp nhận của HS để điều khiển cuộc đối thoại sao không
rơi vào bế tắc mà luôn đi theo những con đường hợp lí nhất.
Lê Linh Chi
(Trường THPT Hùng Vương, TP.HCM)



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×