Tải bản đầy đủ

hình tượng dải yếm trong ca dao

1. Là một bộ phận không nhỏ của thơ ca dân gian, ca dao tình yêu đã để lại trong tâm
hồn người đọc những ấn tượng đậm đà sâu sắc. Đó là tiếng tơ đàn muôn điệu chắt lọc
từ trái tim yêu của nam nữ thanh niên nông thôn vừa mộc mạc hồn hậu, vừa tinh tế
thanh cao. Tình yêu ấy được bộc lộ bằng nhiều cách khác nhau, song cách thông qua
các vật dụng thông dùng của cá nhân thu hút sự chú ý hơn cả ... Ở đó, dải yếm được
sử dụng như một ám ảnh nghệ thuật, một tín hiệu thẩm mĩ độc đáo mà có lẽ hiếm có
sự vật nào có được.
2. Đọc ca dao tình yêu, dễ thấy dải yếm là vật dụng trang sức gần gũi, thân thiết
không chỉ có chức năng che chắn, bảo vệ mà còn góp phần tôn lên vẻ đẹp của người
con gái. So với áo khăn gương lược, nó có vẻ gần gũi với thịt da, mang hơi ấm mùi
hương nên gợi sức quyến rũ nhiều hơn cả. Nhắc đến dải yếm là nhắc đến người con
gái xinh đẹp có sức thu hút như những thỏi nam châm: Mỗi tranh vẽ một cô tiên/ Cô
đàn cô sáo, cô gõ sênh tiền đẹp sao/ Cô nào yếm cũng lòng đào/ Cô nào mắt cũng
như sao trên trời. Với những đôi trai gái yêu nhau, dải yếm là cái cớ để họ giao
duyên tình tự, thể hiện khát vọng, ước mơ theo cách của riêng mình : Ước gì sông
hẹp một gang/ Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi
Khi yêu nhau, mỗi người đều có quyền mơ ước nhưng có lẽ ước mơ "bắc cầu dải
yếm" là điều ước hay nhất, đẹp nhất, nên thơ và gợi cảm nhất. Khao khát được gần
nhau cho thỏa nhớ mong đã thúc giục "người nữ kiến trúc sư thiên tài này" thiết kế
nên chiếc cầu dải yếm độc đáo dành tặng riêng cho người yêu của mình. Chỉ có nghệ
thuật dân gian mới có thể sáng tạo ra một cái cầu như thế. Chỉ khi luôn nghĩ đến

người yêu, luôn nuôi khát vọng yêu thương cháy bỏng, chân thành, người thiếu nữ
mới làm nên điều kì diệu như vậy. "Khi yêu cũng như khi say, con người thường thoát
li điều kiện thực tế vào suy nghĩ một cách tự do, hồn nhiên theo khát vọng mãnh liệt
của trái tim mình" (1). Thiết nghĩ, khát khao bắc chiếc cầu dải yếm của cô gái đâu chỉ
là mong muốn thu hẹp khoảng cách địa lí thông thường mà còn là khát vọng xoá bỏ
ranh giới ngăn cách trong tình yêu, ước mong về một tình yêu đủ đầy, trọn vẹn cả thể
xác lẫn tâm hồn - một khát vọng mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc. Nói như một
nhà nghiên cứu, khi còn sống, đó là những ước mơ mãnh liệt, những khát khao cháy
bỏng của người con gái (Ước gì dải yếm em to, Để em buộc lấy mũi đò kéo lên, Ước
gì dải yếm em bền, Để em buộc lấy kéo lên trên bờ)thì đến khi chết ước mơ lại càng kì
diệu đẹp đẽ hơn(2)
Kiếp sau đừng hóa ra người
Hóa ra dải yếm buộc người tình nhân
3. Tình yêu được ví như trái cây, phải trải bao năm nhung tháng nhớ, qua nắng giận
mưa hờn để đến mùa ửng chín ngọt ngào. Nếu dải yếm là biểu tượng cho vẻ đẹp


người con gái, vì đó mà trở thành cái cớ để những chàng trai cô gái gặp gỡ, giao
duyên thì cố nhiên dải yếm còn là biểu tượng thiêng liêng, kì diệu cho một tình yêu
thuỷ chung son sắt, vững bền : Mình về có nhớ ta chăng/ Ta như lạt buộc khăng
khăng nhớ mình/ Ta về ta cũng nhớ mình/ Nhớ yếm mình mặc, nhớ tình mình trao.
Tình yêu luôn đồng hành với nỗi nhớ. Yêu cuồng nhiệt thì nhớ cũng nát tan. Chỉ qua
cách xưng hô tha thiết, thân mật "mình - ta" đã thể hiện tình yêu sâu đậm. Tình yêu ấy
còn hiện hình trong trí nhớ của "ta" mang về. Nỗi nhớ không mông lung xa vời,
không ảo ảnh vô định mà cụ thể rõ ràng bởi xuất phát từ một tình yêu có thật : "Nhớ
yếm mình mặc, nhớ tình mình trao". Thật tinh tế, dung dị. Thật thông minh, kín đáo.
Chàng trai đã thổ lộnhững tín hiệu ngầm chỉ hai người biết. Yếm mình mặc có màu sắc
gì, mùi hương gì - chỉ có ta và mình biết, còn tình mình trao cũng chỉ
có mình và ta mới thấu hiểu.
Tình yêu vốn là điều khó nói, bởi nó lắm sắc thái, tầng bậc mà mỗi người đều có cách
yêu và biểu hiện tình yêu của riêng mình. Ông hoàng của thơ tình đã từng quả
quyết : "Làm sao cắt nghĩa được tình yêu". "Em cũng không biết nữa/ Khi nào ta yêu
nhau" - chẳng phải tín đồ ngoan đạo của ái tình giáo - nữ sĩ Xuân Quỳnh, cũng đã
từng bất lực thổn thức đó sao ? Cô gái trong bài ca dao dưới đây thật độc đáo khi bộc
lộ niềm thương nỗi nhớ : Thương anh chẳng biết để đâu/ Đùm đầy dải yếm lâu lâu lại
nhìn. Yêu anh mới để tình yêu ấy vào nơi dải yếm - bởi đó là tâm điểm của tình yêu,
nỗi nhớ... Dải yếm còn gì khác hơn là biểu tượng cho tình yêu thắm thiết, mãnh liệt
vững bền ? Nhìn dải yếm là nhìn thấy tình mình trong đó. Hồn nhiên, chân thành
song không kém phần đắm say, lãng mạn, nồng nàn của tuổi trẻ. Tình yêu giúp con
người ta lớn hơn mình đã lớn, trưởng thành hơn mình đã trưởng thành, và làm được


những việc tưởng chừng không thể : Đêm nằm đắp chục chiếc chăn/ Làm sao sánh
được ấm bằng yếm em.
Táo bạo và mạnh dạn hơn, một chàng trai khác đã khẳng định sức mạnh vô song mà
dải yếm tình yêu mang lại : Trời mưa, trời gió kìn kìn/ Đắp đôi dải yếm hơn nghìn
chăn bông.Kì diệu thay, chính trong cái lạnh lẽo, rét mướt kèm theo nỗi buồn và cảm
giác cô đơn kéo dài của tiết trời khắc nghiệt ấy, chàng trai lại cảm thấy ấm áp vì bên
anh đã có đôi dải yếm của người yêu, vì tim anh đã đầy ắp tình yêu và kì vọng vào
một tương lai tốt đẹp vững bền : "đắp đôi dải yếm hơn nghìn chăn bông". Dẫu biết
rằng chàng trai thi vị hóa, lí tưởng hóa, thoát li khỏi hiện thực cuộc sống để tận hưởng
sự ấm áp kì lạ từ đôi dải yếm của người yêu song ta cũng phải thừa nhận rằng : chính
tình yêu đã làm cho cuộc đời anh "nở hoa kết trái". Phải chăng câu ca dao muốn gửi
đến thông điệp : Hãy biết trân trọng tình yêu. Vì chính sức mạnh tình yêu sẽ "sưởi ấm
tâm hồn, xua tan cái cái lạnh lòng đáng sợ"(3) giúp con người vượt lên trên khó khăn,
thử thách của đời sống ?


Đến với bài ca dao khác, ta sẽ cảm nhận được sức mạnh mới mà đôi dải yếm mang lại
:Thuyền anh mắc cạn lên đây/ Mượn đôi dải yếm làm dây kéo thuyền. Thật ngộ
nghĩnh và dễ mến. Một cái cớ được đặt ra thật lạ mà có lẽ chỉ có trong ca dao, ở lối tư
duy đặc biệt của người đang yêu. Ai cũng biết dải yếm đâu thể dùng làm dây huống
hồ lại làm dây kéo thuyền mắc cạn. Thực ra đây chỉ là ngụy cớ vì nó ngược với logic
thông thường. Đằng sau cái cớ tưởng chừng "vớ vẩn" này còn gì khác hơn là thừa
nhận sự quan trọng của đôi dải yếm ? Chỉ có đôi dải yếm em đeo mới giúp được
thuyền anh vượt qua khó khăn. Và cũng chỉ nhờ yếm em, thuyền anh mới có thể sinh
tồn, trở về nơi sông bể. Thế cho nên yếm em chính là tình em. Thuyền anh, vì thế cũng
trở thành thuyền tình khát khao vượt qua sông ngăn bể cách để cập bến tình
duyên. Mượn chuyện dải yếm để khẳng định chân lí : "Sức mạnh của tình yêu là vô
địch" (4). Chỉ có tình yêu mới mang lại ý nghĩa đích thực của cuộc sống, đưa con
người về với cộng đồng dân tộc, với quê hương xứ sở của mình, chỉ khi ấy con người
mới thật là mình
Tình yêu cần thiết cho cuộc sống, nhưng không phải tình yêu nào cũng cập được bến
bờ hạnh phúc - "hôm nay yêu, mai có thể xa rồi". Bài ca dao đối đáp của đôi nam nữ
khởi đầu với một tình yêu sâu đậm nhưng kết cục trái ngang, phũ phàng sẽ giúp ta tìm
ra sự hợp lí trong sự chuyển đổi sắc hoa:- Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc tím/ Em lấy
chồng rồi trả yếm cho anh/ - Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc xanh/ Yếm em em mặc, yếm
gì anh anh đòi!. Sắc màu của hoa cúc đã trở thành sắc màu của thái độ, của ảo giác
tâm trạng. Lẽ thường, họ cúc vàng nở ra hoa cúc vàng, nhưng ở đây với cô gái - "hoa
cúc vàng nở ra hoa cúc tím"; với chàng trai -"hoa cúc vàng nở ra hoa cúc xanh". Sự
biến đổi màu hoa cốt để nói về dải yếm - cũng là tình yêu của họ. Dải yếm ngày nào
cùng trân trọng, nâng niu, kỉ vật chứng giám cho lời thề non hẹn biển của tình yêu son
sắt (Dưới mặt đất chói lòa yếm đỏ/ Trên bầu trời rạng tỏ mây xanh) giờ trở thành vật
trao qua trả lại. Với cô gái, tình yêu không còn thì kỉ vật còn đâu ý nghĩa ban đầu của
nó. Giữ làm chi cho buồn lòng. Trước khi lấy chồng, cô muốn "xoá hết nợ nần" nhỡ
lắm muộn phiền cho ngày sau. Cách duy nhất cô quyết định : "trả yếm lại cho anh" mong quên được quá khứ. Còn chàng trai nào có vui gì khi tình yêu không
thành. "Hoa cúc vàng" dưới ánh mắt đầy tâm trạng "nở ra hoa cúc xanh". Chàng trai
không nhận yếm em trả lại vì cớ "yếm em em mặc, yếm gì anh anh đòi". Chừng như
người con trai muốn khẳng định tình yêu ấy là có thật dẫu duyên không thành. Mong
dải yếm luôn bên em che chắn, bảo vệ và tô điểm cho em dẫu quãng đời còn lại của
em không còn anh sánh bước. Riêng anh không đòi hỏi gì thêm nữa vì "tình đã cho
không lấy lại bao giờ".
4. Vậy đấy, cái cớ để bộc lộ tâm tư, cái cách bộc lộ tâm trạng của người chớm yêu,
đang yêu và đã yêu thông qua dải yếm mà chúng tôi đã khảo sát cho thấy dải yếm có
tầm quan trọng đặc biệt trong ca dao tình yêu. Tác giả dân gian đã khéo léo thổi hồn
mình vào dải yếm thanh mảnh, biến nó thoát khỏi chức năng thông thường để thể hiện


tình cảm nỗi niềm khát khao tình yêu, hạnh phúc và óc thông minh, hóm hỉnh của
mình. Nhìn từ góc độ thi pháp, dải yếm - cũng như thuyền, bến, áo, khăn, ... - hoàn
toàn có thể trở thành một biểu tượng trong ca dao tình yêu, biểu tượng vẻ đẹp của
người con gái, của tình yêu thủy chung sâu nặng, son sắt, vững bền...
Mỗi lần thưởng thức thơ ca dân gian là mỗi lần ta lắng lòng và nghe thấy trong đó
tiếng tơ đàn muôn điệu của quần chúng nhân dân lao động. Tìm hiểu ý nghĩa của hình
tượng dải yếm trong ca dao tình yêu, ta không chỉ nhận ra rằng tình yêu của những
người tưởng chừng chỉ biết mỗi việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy ấy lại rất đẹp
và đáng trân trọng biết bao mà còn thấy rất rõ đời sống văn hóa tinh thần của họ. Đó
là đời sống của những con người quanh năm "cấy cày ruộng sâu, ở trong làng bộ"
(thuộc nền văn minh nông nghiệp lúa nước). Đó là lối hát giao duyên đối đáp của
người bình dân xưa. Đó còn là chất hóm hỉnh, chân thành, bộc trực mà không kém
phần khéo léo, hồn nhiên mộc mạc mà tinh tế sâu sắc. Đó là sự quý trọng tình cảm, lối
sống chung thuỷ nghĩa tình, là khát vọng đời sống hạnh phúc gia đình đậm tính nhân
bản, nhân văn. Đó còn là dấu ấn của chế độ mẫu hệ - thiên tính nữ của cội nguồn dân
tộc.
Lê Tấn Thích



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×