Tải bản đầy đủ

ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ GIẢI PHẪU MỘT SỐ LOÀI TRONG CHI SOLANUM L. Ở VIỆT NAM

Nghiên cứu Y học

Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 15 * Phụ bản của Số 1 * 2011

ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ GIẢI PHẪU MỘT SỐ LOÀI
TRONG CHI SOLANUM L. Ở VIỆT NAM
Trần Thị Thu Thủy, Liêu Hồ Mỹ Trang*

TÓM TẮT
Mục tiêu: Solanum L. là chi lớn nhất và đặc trưng của họ Cà (Solanaceae). Đề tài bước đầu khảo sát đặc
điểm hình thái và giải phẫu của 7 loài có ở Việt Nam: S. americanum Mill., S. coagulans Forssk., S. diphyllum
L., S. melongena L. var. esculentum Ness. cultivar Bride và cultivar Kermit., S. pseudocapsicum L., S. spirale
Roxb. và S. torvum Sw..
Phương pháp nghiên cứu: Mô tả các đặc điểm hình thái và giải phẫu. Xác định tên khoa học dựa trên các
khóa định loài và mẫu tiêu bản khô được lưu trữ tại Viện Sinh học nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh.
Kết quả: Chi Solanum L. có một số đặc điểm đặc biệt như: Cây cỏ hay gỗ nhỏ. Lá đơn, mọc so le ở dưới và
từng đôi ở đoạn mang hoa. Cụm hoa ngoài nách lá. Hoa đều, lưỡng tính hay đôi khi có thêm hoa đực, mẫu 5. Đài
hợp. Tràng hình bánh xe. Nhị đính trên ống tràng, bao phấn xếp chụm thành một ống quanh vòi nhụy, mở bằng
lỗ ở đỉnh. Lá noãn 2, đặt lệch, dính nhau thành bầu trên có 2 ô, thai tòa lồi. Quả mọng, hạt hình dĩa, mầm cong.
Lông che chở đa bào thẳng hay phân nhánh. Libe quanh tủy hiện diện. Tinh thể calci oxalat dạng cát.
Kết luận: Có thể nhận diện các loài trong chi Solanum L. dựa trên đặc điểm hình thái và giải phẫu.

Từ khóa: Solanum, hình thái, giải phẫu.

ABSTRACT
MORPHOLOGICAL AND ANATOMICAL CHARACTERISTICS OF SOME SPECIES
IN GENUS SOLANUM L. IN VIETNAM
Tran Thi Thu Thuy, Lieu Ho My Trang
* Y Hoc TP. Ho Chi Minh * Vol. 15 - Supplement of No 1 - 2011: 476 - 480
Objectives: Solanum L. is the biggest and specific genus of the family Solanaceae. Our subject is
researching morphological and anatomical characteristics of 7 species in Viet Nam such as: S. americanum Mill.,
S. coagulans Forssk., S. diphyllum L., S. melongena L. var. esculentum Ness. cultivar Bride và cultivar Kermit.,
S. pseudocapsicum L., S. spirale Roxb. and S. torvum Sw..
Research methods: Description of morphological and anatomical characteristics. The scientific names of
species were determined by using the keys to species and comparing with herbarium type species in the Tropical
Biology Institute HoChiMinh City.
Results: The genus Solanum L. are herbs or small trees. Leaves simple, alternate below, but becoming paired
towards the inflorescence. Inflorescences extra-axillary. Flowers bisexual or sometimes andromonoecious,
actinomorphic, 5-merous. Corolla rotate or stellate. Stamens inserted high in corolla tube; anthers often connivent
around style, dehiscing by apical pores. Ovary 2 locular with enlarged placentae; ovules axile, numerous. Berries
mostly juicy; seeds discoid, embryo strongly curved. Hairs simple, branched, or stellate. Internal phloem present.
The calci oxalate crystals in gtain of sand.
Conclusion: Distinguishing the species of the genus Solanum L. relies on morphological and anatomical
characteristics.
*Khoa Dược Đại Học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
Tác giả liên lạc: ThS. Liêu Hồ Mỹ Trang
ĐT: 0909269326

476

Email: lieuhomytrang@gmail.com

Chuyên Đề Dược Khoa


Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 15 * Phụ bản của Số 1 * 2011

Nghiên cứu Y học

Keywords: Solanum, morphology, anatomy.

ĐẶT VẤN ĐỀ


Solanum L. là chi lớn nhất và đặc trưng của
họ Cà (Solanaceae) với 1000-2000 loài (trong
tổng số 3000-4000 loài trong họ) phân bố trên
toàn thế giới, trong đó 30 loài có ở Việt Nam(5).
Trên thế giới, cũng như ở Việt Nam, đã có rất
nhiều nghiên cứu về chi Solanum ở nhiều lĩnh
vực: thực vật học, sinh học, y dược học,… cho
thấy đây là một chi quan trọng. Đề tài được thực
hiện để góp phần bổ sung vào nguồn tài liệu về
Thực vật Dược, phục vụ cho công tác giảng dạy
và nghiên cứu.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Mẫu vật dùng để nghiên cứu là mẫu tươi
gồm các bộ phận: rễ, thân, lá, hoa và quả của các
loài trong chi Solanum L.. Nghiên cứu được tiến
hành qua các giai đoạn:
- Thu thập 3-5 mẫu cây cho mỗi loài. Chụp
hình và ghi nhận đặc tính sinh thái. Mô tả đặc
điểm hình thái và giải phẫu các bộ phận, minh
họa bằng các hình chụp và các hình vẽ.
- Xác định tên khoa học các loài dựa trên
theo các khóa định loài trong chi Solanum trong
các tài liệu(1,2,3,4,5), đối chiếu với mẫu tiêu bản khô
lưu trữ tại Viện Sinh học nhiệt đới TP. HCM.

KẾT QUẢ
Khảo sát bước đầu trên 8 mẫu: Solanum
americanum Mill. (Lù lù đực, Hột mít), S.
coagulans Forssk. (Cà gai), S. diphyllum L. (Cà
hai lá), S. melongena L. var. esculentum Ness.
(Cà tím) cultivar Bride và cultivar Kermit, S.
pseudocapsicum L. (Cà sơri), S. spirale Roxb. (Cà
xoắn, Chanh trường), S. torvum Sw. (Cà dại
hoa trắng).

Đặc điểm chung
Hình thái
Cây cỏ hay gỗ nhỏ. Lá đơn, mọc so le; đoạn
mang hoa có hiện tượng lôi cuốn lá nên mỗi
mấu có một đôi gồm một lá to và một lá nhỏ
mọc thành góc 900; đáy phiến không đối xứng.
Cụm hoa ngoài nách lá. Hoa đều, lưỡng tính,
mẫu 5. Lá đài 5, dính nhau ở phía dưới, tiền khai

Chuyên Đề Dược Khoa

van. Cánh hoa 5, tràng hình bánh xe, tiền khai
van. Nhị 5, rời, dài bằng nhau, đính trên ống
tràng và xếp xen kẽ cánh hoa; bao phấn xếp
chụm vào nhau thành một ống thẳng đứng bao
quanh vòi nhụy, mở bằng lỗ ở đỉnh và có thể
kéo dài thành một khe mở ngắn khi bao phấn
già. Lá noãn 2, đặt lệch so với mặt phẳng đối
xứng của hoa, dính nhau thành bầu trên có 2 ô,
mỗi ô nhiều noãn, đính noãn trung trụ, thai tòa
lồi; vòi nhụy 1, vượt ra khỏi bao phấn. Quả
mọng có đài tồn tại hay đồng trưởng; hạt nhiều,
hình dĩa, mầm cong.

Cấu tạo giải phẫu
Rễ: Nội bì khung Caspary rõ. Trụ bì có sợi
hay tế bào mô cứng rải rác, vách dày hay mỏng.
Gỗ cấp 2 chiếm tâm; tia ruột rõ. Gỗ cấp 1 không
phân biệt được hay xếp thành bó dưới gốc tia
ruột. Tinh thể calci oxalat dạng cát rất nhiều
trong tế bào mô mềm và libe. Thân: Biểu bì với
lớp cutin mỏng, phẳng hay có răng cưa nhỏ,
thường mang lông che chở và lông tiết. Lông che
chở đa bào thẳng hay phân nhánh. Lông tiết
gồm chân 1 (2) tế bào và đầu nhiều tế bào. Hạ bì
gồm 1-2 lớp tế bào xếp chừa những khuyết nhỏ.
Mô dày góc. Mô mềm vỏ gồm những lớp tế bào
xếp chừa những đạo hay khuyết nhỏ. Sợi hay tế
bào mô cứng vách dày nhiều hay ít, thường xếp
thành từng cụm, ít khi riêng lẻ. Libe và gỗ cấp 2
xếp thành vòng liên tục. Libe quanh tủy luôn
hiện diện, là những cụm nhỏ phía dưới gỗ cấp 1,
phía dưới có hay không có những cụm sợi mô
cứng. Mô mềm ruột gồm những tế bào xếp chừa
những đạo hay khuyết nhỏ. Tinh thể calci oxalat
dạng cát rất nhiều trong tế bào mô mềm và libe.
Lá: Biểu bì, lông che chở và lông tiết tương tự
như ở thân. Hạ bì liên tục dưới biểu bì trên, gián
đoạn ở biểu bì dưới. Mô dày góc. Libe và gỗ xếp
thành hình vòng cung ở giữa, gỗ xếp ở trên và
libe ở dưới. Libe quanh tủy là những cụm nhỏ ở
phía trên gỗ cấp 1. Sợi mô cứng dưới libe và trên
libe quanh tủy. Phiến lá có cấu tạo dị thể không
đối xứng. Mô giậu một lớp tế bào. Tinh thể calci
oxalat dạng cát rất nhiều trong tế bào mô mềm
và libe (Hình 1 và 2).

477


Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 15 * Phụ bản của Số 1 * 2011

Nghiên cứu Y học

1a

2a

3a

4a

1b

2b

3b

4b

Hình 1. Cấu tạo giải phẫu của Solanum americanum Mill.
1: Rễ (a: vi phẫu, b: tế bào mô cứng), 2: Thân (a: vi phẫu, b: gỗ cấp 1 và libe quanh tủy), 3: Cuống lá (a: vi phẫu, b: tế
bào chứa calci oxalat), 4: Lá (a: vi phẫu, b: một phần cung libe gỗ)

1a

2a

3a

4a

1b

2b

3b

4b

Hình 2 Cấu tạo giải phẫu của Solanum melongena L. var. esculentum Ness
1: Rễ (a: vi phẫu, b: tế bào mô cứng), 2: Thân (a: vi phẫu, b: gỗ cấp 1 và libe quanh tủy), 3: Cuống lá (a: vi phẫu, b: tế
bào chứa calci oxalat), 4: Lá (a: vi phẫu, b: một phần cung libe gỗ)

Những điểm khác biệt
- Hình thái: Các mẫu khảo sát có thể chia
thành 3 nhóm:

478

Nhóm 1 (S. americanum, S. diphyllum, S.
spirale và S. pseudocapsicum): Lá có kích thước
nhỏ, thường dài < 10 cm và ngang < 5 cm; đáy
phiến kéo dài xuống cuống, không đối xứng; bìa

Chuyên Đề Dược Khoa


Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 15 * Phụ bản của Số 1 * 2011
thường nguyên. Hoa nhỏ, đường kính hoa nở
thường < 1cm. Tất cả hoa trong cụm hoa cùng
một loại, lưỡng tính; hai lá noãn đặt xéo so với

A1

B1

Nghiên cứu Y học

mặt phẳng đối xứng, bầu 2 ô, vòi nhụy vươn dài
ra khỏi ống tạo bởi các bao phấn (Hình 3).

A2

A3

B2
B3
Hình 3. Solanum americanum Mill. (A) và Solanum spirale Roxb. (B)

A4

B4

1: đôi lá, 2: hoa, 3: vòi nhụy vươn khỏi ống bao phấn, 4: mặt cắt ngang của bầu

A1

B1

A2

A3

A4

A5

B2
B3
B4
B5
Hình 4. Solanum coagulans Forssk. (A) và S. melongena L. var. esculentum Ness (B)

1: lá, 2: hoa lưỡng tính, 3: hoa đực, 4: lỗ mở ở đỉnh bao phấn, 5: hoa đực mở, 6: mặt cắt ngang của bầu

Nhóm 2 (S. coagulans, S. melongena): Lá có
kích thước to, thường dài > 10 cm và ngang > 5
cm; hai bên đáy phiến lệch nhau một đoạn; bìa
có thùy hình lông chim. Hoa to, đường kính hoa
nở thường > 2 cm, màu tím, bầu noãn có vách
giả chia thành nhiều ô. Hoa trong cụm hoa có
hai loại: 1 hoa ở gốc sẽ phát triển thành quả, gắn
trực tiếp vào thân, to, bầu noãn to và vòi nhụy
vươn dài ra khỏi ống tạo bởi các bao phấn (hoa

Chuyên Đề Dược Khoa

lưỡng tính); 3-4 hoa còn lại (hoa ngọn) họp
thành chùm ngắn trên một cuống riêng, không
tạo quả, hơi nhỏ hơn, bầu noãn nhỏ và vòi nhụy
ngắn ẩn bên trong ống tạo bởi các bao phấn (hoa
đực) (Hình 4).
Nhóm 3 (S. torvum): Trung gian giữa hai
nhóm trên. Lá có kích thước to, thường dài > 10
cm và ngang > 5 cm; hai bên đáy phiến lệch

479


Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 15 * Phụ bản của Số 1 * 2011

Nghiên cứu Y học

nhau một đoạn; bìa có thùy hình lông chim. Hoa
to, đường kính hoa nở thường > 1cm nhưng < 2
cm, màu trắng. Tất cả hoa trong cụm hoa cùng
một loại, lưỡng tính. Bầu cấu tạo bởi hai lá noãn

1

dính nhau, phía trên bầu 2 ô, phía gốc đôi khi
bầu có 4 ô; vòi nhụy vươn dài ra khỏi ống tạo
bởi các bao phấn (Hình 5).

2
3
Hình 5. Solanum torvum Sw.

4

1: cành có đôi lá và hoa, 2: hoa, 3: vòi nhụy vươn khỏi đỉnh ống bao phấn, 4: mặt cắt ngang gốc bầu

- Cấu tạo giải phẫu nhìn chung chỉ vài khác
biệt về lông che chở: Lông đa bào thẳng, 3-4 tế
bào (Hình 6.1: S. americanum) hay 2 tế bào (Hình
6.2: S. diphyllum). Lông dạng như cây phân
nhánh, trục giữa gồm 2-nhiều tế bào xếp chồng
lên nhau theo hàng dọc; nhánh thường ngắn và

1

2

cong, gồm 1-2 (3-4) tế bào (Hình 6.3: S.
pseudocapsicum). Lông dạng gồm chân và đầu;
chân gồm 2-nhiều tế bào xếp chồng lên nhau
theo hàng dọc; đầu gồm các tế bào tập trung ở
đỉnh và mọc tỏa thành hình sao (Hình 6.4: S.
melongena và 6.5: S. torvum).

3
4
Hình 6. Một số dạng lông che chở

5

1: Solanum americanum, 2: S. diphyllum, 3: S. pseudocapsicum L., 4: S. melongena, 5: S. torvum Sw.

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Chi Solanum L. có một số đặc điểm đặc trưng
về hình thái và giải phẫu; các đặc điểm này giúp
xác định chi. Những điểm khác biệt giữa các loài
về hình thái và lông che chở có thể được sử
dụng để nhận định loài.

1.
2.

3.
4.
5.

480

(Deysson G. (1965), Eléments d’ anatomie des plantes vasculaires,
SEDES, Paris, pp. 230-231.
Bonati G. (1992), Solanacées In Flore générale de l’Indo-Chine,
Tome IV, Fasicule 1-3, Masson et Cie Editeurs, Paris, pp. 313330.
http:// eFloras. org (Solanaceae In Flora of China, Vol. 17).
Phạm Hoàng Hộ (2000), Cây cỏ Việt Nam, Quyển II, NXB Trẻ,
Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 755-770.
Võ Văn Chi (2004), Từ điển thực vật thông dụng, Tập II, NXB
Khoa học và Kỹ thuật, Hà nội, tr. 2293-2301.

Chuyên Đề Dược Khoa



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×