Tải bản đầy đủ

Thể chân dung văn học trong văn học việt nam giai đoạn 1930 1945 ( Luận án tiến sĩ)

ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ HỒNG HẠNH

THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG
VĂN HỌC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930 - 1945
Chun ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. VŨ TUẤN ANH

THÁI NGUN - 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


LỜI CAM ĐOAN

Tơi xin cam đoan những s
.
Tơi xin cam đoan m
.
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hồng Hạnh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

ihttp://www.lrc.tnu.edu.vn/


LỜI CẢM ƠN
Với tình cảm chân thành tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng tới
Lãnh đạo trường Đại học sư phạm - Đại học Thái Ngun, các Thầy Cơ giáo đã
tham gia giảng dạy và cung cấp những kiến thức cơ bản, sâu sắc, tạo điều kiện giúp
đỡ tác giả trong q trình học tập, nghiên cứu rèn luyện tại nhà trường.
Đặc biệt với tấm lòng thành kính tác giả xin được gửi lời cảm ơn sâu
sắc nhất tới PGS.TS Vũ Tuấn Anh, người đã trực tiếp hướng dẫn khoa học
và tận tình giúp đỡ tác giả trong suốt q trình học tập, nghiên cứu và hồn
thành luận văn.
Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám Hiệu trường Cao
đẳng Cơng nghiệp Thái Ngun đã tạo điều kiện về thời gian, vật chất, tinh
thần cho tác giả trong suốt q trình học tập và hồn thành khóa học. Cảm ơn
bạn bè, đồng nghiệp, gia đình đã tận tình giúp đỡ động viên tác giả hồn thành
khóa học và luận văn này.
Do điều kiện về thời gian và năng lực bản thân còn nhiều hạn chế nên
luận văn này còn có những khiếm khuyết, tác giả mong nhận được sự góp ý
chân thành của Thầy Cơ và đồng nghiệp.
Xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hồng Hạnh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

iihttp://www.lrc.tnu.edu.vn/



MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN................................................................................................ i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................... ii
MỤC LỤC ......................................................................................................... iii
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lí do chọn đề tài .............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề .................................................................................................. 2
2.1. Về thể tài chân dung văn học ................................................................... 2
2.2. Về các cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học .................... 6
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................... 7
3.1. Đối tượng nghiên cứu ............................................................................... 7
3.2. Phạm vi nghiên cứu .................................................................................. 7
4. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................. 7
5. Mục đích nghiên cứu …………………………………………...………….. 7
6. Đóng góp của luận văn .................................................................................... 7
7. Cấu trúc của luận văn ...................................................................................... 8
NỘI DUNG CHÍNH............................................................................................ 9
Chƣơng 1. THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 Q TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN ............................................ 9
1.1. Một số vấn đề lí thuyết về thể tài chân dung văn học ..................................... 9
1.1.1. Giới thuyết khái niệm.............................................................................. 9
1.1.2. Mối quan hệ giữa thể tài chân dung văn học với thể loại kí và phê bình
văn học ................................................................................................................. 11
1.1.3. Các đặc điểm của thể tài chân dung văn học....................................... 16
1.2. Q trình hình thành và phát triển của thể tài chân dung văn học ............. 22
1.2.1. Cơ sở tiền đề cho sự ra đời của thể tài chân dung văn học ................. 22

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

iiihttp://www.lrc.tnu.edu.vn/


1.2.2. Q trình hình thành và phát triển của thể tài chân dung văn học trong
văn học Việt Nam nói chung .......................................................................... 25
1.3. Thể tài chân dung văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 - vị trí và
những đóng góp trong con đường hình thành và phát triển .............................. 27
Chƣơng 2. ĐẶC ĐIỂM THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC GIAI ĐOẠN
1930 - 1945 TỪ BÌNH DIỆN NỘI DUNG ........................................................ 34
2.1. Những đặc điểm cơ bản ................................................................................ 34
2.1.1. Cảm hứng dựng chân dung .................................................................... 34
2.1.2. Đối tượng dựng chân dung: những nhà văn đương thời .......................... 38
2.1.3. Cung cấp tư liệu..................................................................................... 41
2.1.4. Nhận thức và tơn vinh giá trị đích thực của tác phẩm, tác giả .................. 47
2.2. Góc độ tiếp cận đối tượng ............................................................................. 55
2.2.1. Tiếp cận với tư cách người trong cuộc, trong giới ................................... 55
2.2.2. Tiếp cận qua nhiều hình thức ................................................................. 59
2.3. Đặc điểm về cách dựng chân dung trong văn học giai đoạn 1930 - 1945....... 62
2.3.1. Cách tiếp cận gần gũi, thân ái mà trân trọng ................................... 62
2.3.2. Đặt cá nhân trong bối cảnh chung của văn học ....................................... 66
2.3.3. Sự chia sẻ, cảm thơng của những người đồng nghiệp, đồng cảnh ...... 71
Chương 3. ĐẶC ĐIỂM CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC VIỆT NAM
GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 - TỪ BÌNH DIỆN NGHỆ THUẬT ............................... 76
3.1. Từ lát cắt hình dung bên ngồi đến tính cách của người văn, đời văn ....... 76
3.1.1. Sử dụng nghệ thuật thay đổi điểm nhìn trần thuật và kĩ thuật nhiếp ảnh .. 76
3.1.2. Sự lựa chọn tinh tế các chi tiết điển hình ............................................ 82
3.1.3. Tạo dựng khơng khí và bối cảnh ......................................................... 86
3.2. Đa thanh về giọng điệu ............................................................................... 88
3.3. Tính hình tượng, sự tinh tế và phong phú trong ngơn ngữ ......................... 90
KẾT LUẬN....................................................................................................... 93
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 99
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

ivhttp://www.lrc.tnu.edu.vn/


MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài
1.1. Nghiên cứu văn học theo thể loại là một nhu cầu, một xu thế cấp
thiết của giới nghiên cứu văn học hiện nay. Các thể loại của văn học Việt Nam
giai đoạn 1930 - 1945 cả về số lượng và chất lượng đã có những đóng góp
quan trọng vào sự hiện đại hóa của văn học dân tộc. Lịch sử văn học giai đoạn
này đã ghi nhận sự hình thành và phát triển của thể chân dung văn học với tư
cách là một thể tài mới trong tồn bộ hệ thống thể loại văn học hiện đại. Giáo
sư Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng “Đây là thời kì, trong giới cầm bút, có sự thức
tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân. Mỗi người viết đều muốn có những tìm tòi riêng
về tư tưởng và nghệ thuật, đều muốn là một tiếng nói riêng. Vì thế, trong đời
sống văn học, có sự xuất hiện hàng loạt cá tính, phong cách độc đáo”. Trên
chặng đường phát triển 15 năm, thể chân dung văn học đã để lại những thành
tựu bước đầu đặc sắc. Với tất cả sự đón nhận và đánh giá rất tích cực của giới
nghiên cứu cũng như của độc giả, đã có đủ căn cứ thuyết phục để cho rằng thể
tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 có thể trở
thành một đối tượng nghiên cứu.
1.2. Văn học phản ánh cuộc sống, các văn nghệ sĩ là nhân vật của cuộc
sống nên họ là đối tượng khách quan cần được văn học phản ánh, bởi đằng
sau những trang viết của họ là tính cách, số phận, tài năng, buồn vui của một
con người và của cả một thời kỳ văn học. Đó chính là mảng hiện thực mà
nhiều nhà văn khai thác để dựng lên chân dung các nhà văn. Khi nghiên cứu
văn học, nghiên cứu tác giả, tác phẩm, dựa vào những tập chân dung người
đọc sẽ được cung cấp rất nhiều tư liệu về tiểu sử, cuộc đời khơng chỉ của

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

1http://www.lrc.tnu.edu.vn/


một con người bình thường mà còn là một nhà văn nổi tiếng, chính qua bức
chân dung ấy người ta có thể thấy được văn học của cả một thời đại.
1.3. Chân dung văn học cho đến nay vẫn là thể tài đang tiếp tục phát
triển. Bên cạnh đó, quan niệm về thể tài này còn có biên độ co giãn khác nhau
ở từng người viết, do vậy, vấn đề lí luận đưa ra những “tổng kết” mang tính
khái qt về lí thuyết vẫn còn khá ít ỏi và nhiều ý kiến khác nhau. Đứng trên
phương diện thực tiễn sáng tác, chúng ta nhận thấy dựng thành cơng chân dung
văn học về một tác giả - vốn là một đơn vị đích thực của văn học thành văn, là
một phạm trù bền vững trong phê bình và nghiên cứu văn học - khơng hề đơn
giản. “Đấy vừa là kết quả của việc “đọc” sáng tác của người ấy, lại vừa là kết
quả của việc “đọc” trực tiếp vào cuộc đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt
động của bản thân người ấy. Bản thân việc dựng một chân dung, về thực chất
cũng bao hàm sự lí giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con
người đó trong một nền văn nghệ” (Vương Trí Nhàn). Việc xếp và “dán nhãn”
thể tài chân dung văn học cho những tác phẩm trong thực tiễn sáng tác hiện
vẫn là vấn đề đòi hỏi sự “nghiêm nhặt” và thận trọng để đảm bảo sự chính xác
trong việc nhận dạng và phân loại. Vì thế, việc lựa chọn nghiên cứu những đặc
điểm của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam trong một giai
đoạn nhất định là cần thiết, giúp chúng ta định hình rõ nét hơn về thể tài này
trên cả phương diện lí thuyết và thực tiễn.
Một cái nhìn tổng qt về lịch sử nghiên cứu cho thấy mặc dù chúng ta đã
có những cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học trong văn học Việt
Nam dưới nhiều góc nhìn khác nhau nhưng chưa có cơng trình chun biệt đi sâu
vào thể tài này ở giai đoạn 1930 - 1945 - một thời kỳ đánh dấu sự hình thành và
phát triển đỉnh cao của thể tài này. Chính vì vậy, luận văn lựa chọn đề tài nghiên
cứu “Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945”
với mong muốn có thể đóng góp thêm những khám phá hữu ích cho việc dựng lại
sự hình thành, phát triển và những đặc điểm riêng của thể tài này.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Về thể tài chân dung văn học
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

2http://www.lrc.tnu.edu.vn/


Chân dung văn học là một thể tài khá mới mẻ trong văn học dân tộc.
Trước đây trong văn chương Việt chưa thấy xuất hiện thể tài này do rất nhiều lí
do xuất phát từ đặc điểm ý thức xã hội và văn chương. Đến giai đoạn 1930 1945 thể tài chân dung văn học đã xuất hiện, phát triển và có được vị trí mới,
dành được sự quan tâm đặc biệt của cả người sáng tác lẫn người đọc. Viết chân
dung được xem là một thể loại mới, nên trong q trình nghiên cứu, chúng tơi
có phân biệt hai khái niệm thể tài và thể loại . Trong nhiều tài liệu lí luận văn
học thì đây chỉ là hai cách dịch của cùng một thuật ngữ có gốc tiếng Pháp là
genre littéraire.
Cùng thuộc phạm trù thể trong sự phân biệt với phạm trù loại, khái niệm
thể loại thường được dùng để chỉ các hình thức cụ thể của sáng tác như tiểu
thuyết, thơ, truyện ngắn, truyện vừa. Còn khái niệm thể tài thích hợp với việc
chỉ định các sáng tác có những điểm chung về nội dung, đề tài (tất nhiên nội
dung, đề tài đó sẽ quy định một hình thức có tính đặc thù). Ở đây các tác phẩm
thuộc thể tài chân dung văn học gần như đều hướng đến việc dựng chân dung
của một nhà văn gắn liền với việc tìm hiểu một thời đại văn chương.
Trên thế giới, chúng ta thấy có những tác giả nổi tiếng viết chân dung
văn học như M.Gorki viết về L.Tolstoi, Chekhov, Essenin; S.Zweig viết về
Balzac, Dickens, Byron; Ehrenburg, Pautovski viết về nhiều nhà văn và nghệ sĩ
cùng thời... Những tác phẩm của các tác giả này đã trở thành mẫu mực của thể
tài chân dung văn học, trên cả bình diện nội dung và nghệ thuật. Ở Việt Nam
chúng ta cũng đã có nhiều tác giả viết chân dung văn học như Nguyễn Đình
Thi viết về Nam Cao và Trần Đăng; Nguyễn Tn viết về Nguyễn Huy Tưởng
và Ngun Hồng; Nguyễn Đức Bính viết về Hồ Xn Hương và Ngơ Tất Tố.
Ngồi ra, Vũ Ngọc Phan, Xn Diệu, Hồi Thanh, Tơ Hồi,… cũng là những
tên tuổi đánh dấu trong việc xây dựng thể tài chân dung văn học ở nước ta.
Cùng với sự phát triển của thời gian, thể chân dung văn học ngày càng được
chú ý. Trong văn học Việt Nam hiện đại và đương đại đã có thể tìm thấy những
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

3http://www.lrc.tnu.edu.vn/


tác phẩm đặc sắc của thể tài này như “Chân dung văn học” của Hồi Anh,
“Bạn văn” của Nguyễn Quang Lập, “Viết về bè bạn” của Bùi Ngọc Tấn ... Bên
cạnh những tác phẩm trên, chúng ta còn có thể kể thêm những tác phẩm rất giá
trị tiêu biểu cho thể tài chân dung văn học. Có thể kể: Vương Trí Nhàn với sức
viết dồi dào; nghệ thuật viết chân dung văn học của ơng thể hiện qua hàng loạt
tập sách như Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993), Cây bút, đời
người (NXB Trẻ, 2002), Ngồi trời lại có trời (NXB Hội nhà văn, 2003), Có
những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn, 2006), Cánh bướm và đóa hướng
dương (NXB Phụ nữ, 2006).
Nguyễn Khắc Phê với ý thức khắc họa chân dung khá độc đáo trong cuốn
Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ (NXB Hội nhà văn, 2006), giúp chúng
ta được mở rộng tầm hiểu biết, tơn kính về những con người của xứ Huế mà
cuộc đời và sự nghiệp khá lặng thầm như họa sĩ Lê Văn Miến, nữ sĩ Mai Am,
nữ sĩ Cao Ngọc Anh, Hải Triều; nhà thơ đầy chất Huế Nam Trân, Hải Bằng.
Văn Giá với Đời sống và đời viết (NXB Hội nhà văn, 2005) được viết
bằng một phong cách riêng, thể hiện sự hài hòa, hơ ứng phê bình tác phẩm với
phác thảo chân dung tác giả trong chín bài dựng chân dung các tác giả Nguyễn
Nhược Pháp, Thạch Lam, Ngơ Tất Tố, Nam Cao, Thâm Tâm, Hồi Thanh, Vũ
Bằng, Thanh Châu, Văn Cao. Văn Giá còn viết chung với Nguyễn Đăng Điệp,
Lê Quang Hưng, Nguyễn Phượng, Chu Văn Sơn trong cuốn Chân dung các
nhân vật Việt Nam hiện đại (2 tập, NXB Giáo dục, 2005), chủ yếu dựng chân
dung các nhà thơ, nhà văn có tác phẩm trong nhà trường phổ thơng, những
người có ảnh hưởng lớn đến tri thức văn học sử Việt Nam hiện đại. Ở cuốn
sách này, chúng ta nhận thấy một cách viết chân dung khoa học, hệ thống, có
sự kết hợp giữa văn phong nghị luận và văn phong sáng tác, vừa cho người đọc
những tri thức cơ bản, vừa tạo thêm nhiều phát hiện mới mẻ, sâu sắc và giàu
cảm xúc thẩm mĩ.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

4http://www.lrc.tnu.edu.vn/


Khác với cách viết hệ thống của Chân dung các nhân vật Việt Nam hiện
đại, cuốn Văn khoa chân dung kí (NXB Hội nhà văn, 2006) của Hữu Đạt lại
viết dưới dạng chương hồi, khơng câu nệ thứ tự về thế hệ trước sau mà theo
cảm hứng văn chương của người viết. Cuốn sách dựng lại chân dung các giáo
sư Khoa Ngữ văn vẻ vang một thời của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay
là Trường ĐHKHXH&NV (ĐHQG Hà Nội). Chính vì thế, sự hấp dẫn của cuốn
sách chính là ở các sự kiện mang tính lịch sử được phản ánh qua thời gian dưới
các góc nhìn đa chiều đối với mỗi tính cách và mỗi con người. Hòa vào chiều
sâu liên tưởng khám phá đó, có thể kể thêm Dấu tích văn nhân (NXB Đà
Nẵng, 2001) của PGS. TS. Nguyễn Phong Nam như một cách cảm nhận chân
dung các văn nhân qua những dấu tích mà họ tạc vào những trang tác phẩm.
Trong mười tám bài viết, tác giả Nguyễn Phong Nam đã dựng chân dung các
nhà văn, nhà thơ bằng chính những tác phẩm của họ.
Gần đây nhất, những người quan tâm đến thể chân dung văn học đón
nhận cuốn Chân dung văn học Việt Nam (NXB Hội nhà văn, 2010) của
Ngun An. Đọc cuốn sách này, ta cảm nhận được sự tâm huyết của tác giả
khi ơng bỏ rất nhiều cơng sức nghiên cứu để trả lời cho được câu hỏi thế nào
là chân dung văn học và đưa ra một nhận định của riêng mình về thể loại
này. Ngun An đã phác họa chân dung gần hai mươi nhà văn, nhà thơ: Tơ
Hồi, Huy Cận, Vũ Cao, Nguyễn Duy, Thúy Tồn, Hữu Mai, Phùng Qn…
Cuốn Nhà văn độc hành độc bộ của Vũ Từ Trang được NXB Phụ nữ ấn
hành (q II năm 2013), viết về những nhà văn, nhà thơ lớp đàn anh đã
thành danh đáng q trọng như Yến Lan, Quang Dũng, Nguyễn Bản, Lê Bầu,
Nguyễn Xn Khánh, Phan Xn Hạt, Thái Giang, Thanh Tùng, Hồi Anh;
những nhà văn bạn bè cùng trang lứa như Tơ Ngọc Hiến, Lưu Quang Vũ,
Nghiêm Đa Văn, Hồng Việt Hằng; những người viết có số phận khơng mấy
an lành như Nguyễn Tn, Phương Thúy, Nguyễn Ngọc Ly, Lương Vĩnh…
và cả về những người bình thường nhưng vì đam mê văn chương mà dấn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

5http://www.lrc.tnu.edu.vn/


thân như Nguyễn Hữu Cung - một người sửa mo-rát của một nhà xuất bản;
như Nguyễn Thị Hồi Thanh. Giống như phần đơng những người viết chân
dung, Vũ Từ Trang cũng đã giới thiệu giúp bạn đọc hiểu thêm về nhân vật,
những con đường khác nhau đến với văn chương cùng những thành tựu dù ít
dù nhiều nơi họ.
Có thể nói rằng, phần lớn những tập sách này đã dựng lên chân dung
nhiều nhà văn, nhà thơ nổi tiếng trong nước cũng như trên thế giới trong cuộc
sống đời thường và đời sống nghệ thuật. Đặc sắc nổi bật của các tập sách này
chính là dựng chân dung khá đầy đặn về các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng được
nhiều người biết đến. Qua các tác phẩm chân dung văn học đương đại ngay từ
khi xuất hiện người ta đã thấy được cách dựng chân dung nhà văn qua nhiều
cách tiếp cận, có sự kết hợp linh hoạt, đa dạng các sắc thái giọng điệu và sự
phong phú về từ ngữ. Nhờ đó các chân dung chân thực hơn và như đang bước
ra khỏi thế giới tác phẩm để đến với độc giả.
2.2. Về các cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học
Điểm lại những cơng trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học,
chúng tơi thấy rằng đến nay đã có một số luận văn, khóa luận chú ý đến thể
tài này như: Luận văn Thạc sĩ Mảng chân dung văn học trong sáng tác của
Tơ Hồi (Nguyễn Văn Quang - 1996, Đại học Vinh); các khóa luận tốt
nghiệp Đại học như Nghệ thuật dựng chân dung văn học của Vương Trí
Nhàn (Nguyễn Thị Xn Giang - 2003, Đại học Vinh), Đóng góp của
Nguyễn Tn đối với lí luận về tiểu thuyết và thể tài chân dung văn học (Bùi
Hà Phương - 2007, Đại học Vinh) ...
Nhìn chung các cơng trình nghiên cứu trên đều xoay quanh một số vấn
đề cơ bản như khái niệm thể tài chân dung văn học, đặc điểm, khía cạnh nổi bật
của thể tài chân dung văn học cũng như phong cách của người viết chân dung.
Những cơng trình nghiên cứu đó đã có những đóng góp đáng ghi nhận.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

6http://www.lrc.tnu.edu.vn/


Tuy nhiên, như trên đã giới thiệu, cho đến nay chưa có một cơng trình
nào nghiên cứu tập trung về thể chân dung văn học thời kỳ 1930 - 1945 với tư
cách là một đối tượng nghiên cứu. Vì vậy chúng tơi đã tìm đến thể tài chân
dung văn học trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 với mong muốn
đóng góp vào việc nhận diện đặc trưng thể tài chân dung văn học cũng như
những nét đặc sắc của thể tài này trong giai đoạn 1930 - 1945.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn chúng tơi là: Các đặc điểm của thể
tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 trên hai
bình diện nội dung và nghệ thuật.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong giới hạn của đề tài này, chúng tơi lựa chọn phạm vi nghiên cứu là
các bài chân dung văn học được in trong các tập sách, trên báo chí của giai
đoạn 1930 - 1945.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng những phương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây:
- Phương pháp thống kê: thống kê một số các dữ liệu cần thiết trong q
trình nghiên cứu.
- Phương pháp phân tích: chúng tơi sử dụng phương pháp này để có thể
đi sâu nhận diện những giá trị của sáng tác.
- Phương pháp cấu trúc hệ thống.
- Phương pháp so sánh - đối chiếu.
5. Mục đích nghiên cứu
Phát hiện, nhận diện để chỉ ra sự hình thành và phát triển của thể tài chân
dung văn học trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 trên các phương
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

7http://www.lrc.tnu.edu.vn/


diện nội dung cũng như nghệ thuật: cảm hứng dựng chân dung, sự lựa chọn đối
tượng, các phương diện hình thức như sự phối xen các giọng điệu, tạo dựng
khơng khí, bối cảnh.
6. Đóng góp của luận văn
Trên cơ sở nghiên cứu, khẳng định những nét đặc sắc và ý nghĩa nhiều
mặt của thể tài chân dung văn học trong tồn cảnh của văn học Việt Nam giai
đoạn 1930 - 1945.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngồi phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn
được cấu trúc làm 3 chương:
Chƣơng 1. Thể tài chân dung văn học giai đoạn 1930 - 1945 - Q
trình hình thành và phát triển
Chƣơng 2. Đặc điểm thể tài chân dung văn học giai đoạn 1930 - 1945 từ bình diện nội dung
Chƣơng 3. Đặc điểm của thể tài chân dung văn học Việt Nam giai
đoạn 1930 - 1945 - từ bình diện nghệ thuật

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

8http://www.lrc.tnu.edu.vn/


NỘI DUNG CHÍNH
Chƣơng 1.
THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC GIAI ĐOẠN 1930 - 1945
- Q TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
1.1. Một số vấn đề lí thuyết về thể tài chân dung văn học
1.1.1. Giới thuyết khái niệm
Chân dung văn học là một thể tài ra đời tương đối muộn. Sự xuất hiện và
phát triển của chân dung văn học đánh dấu một ý nghĩa quan trọng trong đời
sống văn học nói chung và trong lịch sử phát triển của phê bình văn học nói
riêng, thu hút cả giới nhà văn - những người sáng tác.
Đây là một thể tài chỉ ra đời trên một cơ sở ý thức xã hội nhất định, khi
lịch sử chuyển sang thời kì hiện đại - thời kì mà việc viết văn, sáng tạo nghệ
thuật trở thành một loại hình lao động nghề nghiệp, nghề văn được coi trọng và
trở thành một loại hình lao động nghệ thuật được chun mơn hóa. Từ đây văn
nghệ sỹ trở thành một tầng lớp có vị trí nhất định trong xã hội và trở thành đối
tượng miêu tả của văn học nghệ thuật, và theo sự phát triển theo thời gian, về
sau, đối tượng của chân dung văn học càng được mở rộng biên độ, còn hướng
đến việc phác thảo lại những con người tiêu biểu trong các lĩnh vực khác của
xã hội và cả những sự kiện, thời kì văn học.
Chân dung văn học là thể loại văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như
thể loại chân dung trong hội họa và điêu khắc, miêu tả diện mạo của một con
người cụ thể, có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó, phát
hiện đặc điểm riêng cá nhân, độc đáo, khơng lặp lại của một nhân cách với thế
giới tinh thần của nó. Khác với hồi tưởng, ghi chép về một con người cụ thể, với
tư cách là một thể loại văn học, chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với
một quan niệm xác định về nhân cách và tài năng văn chương.
Đứng từ góc độ thể loại, chân dung văn học được xem là một hình thức
đứng giữa ba thể loại: ký - truyện - phê bình văn học. Sở dĩ như thế là bởi chân
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

9http://www.lrc.tnu.edu.vn/


dung văn học được xây dựng trên những chất liệu lấy từ chính cuộc đời thực
của các đối tượng nhưng lại khơng hồn tồn trùng khít, đồng nhất với con
người tiểu sử, bởi nó có xu hướng được „tiểu thuyết hóa”, có phần pha trộn với
truyện kể, suy tưởng và bình luận.
Chúng ta còn nhận thấy thể chân dung văn học được tồn tại ở dưới nhiều
dạng thức biến thể: có tác phẩm thiên về phê bình sáng tác, có tác phẩm như
một hồ sơ lí lịch, tiểu sử nhân vật; có bức chân dung là những kỉ niệm một
thời, ấn tượng sống động về những lần gặp gỡ; có chân dung như một nhật ký
cá nhân; có những chân dung là tổng hòa của những cái nói trên. Vì vậy,
nghiên cứu chân dung văn học u cầu cần có sự phân biệt với thể loại tiểu
luận nghiên cứu hay các bài báo, bài viết tưởng niệm có tính chất thời sự.
Chính điều này đặt ra đòi hỏi người dựng chân dung khơng dừng lại ở việc
cung cấp tư liệu, mà còn phải tạo nên những thần thái độc đáo riêng cho bài
viết của mình. Đối với chân dung mà tác giả là những nhà văn đầy tài năng như
Nguyễn Tn, Tơ Hồi, … thì giá trị khơng chỉ dừng lại ở đó, mà còn ở vẻ đẹp
nghệ thuật. Nghĩa là trên cơ sở tư liệu sống, người viết phải xây dựng được
những chân dung nghệ thuật giàu chất thẩm mĩ, đạt được phẩm chất nghệ thuật
cao và gây ấn tượng sâu sắc đối với độc giả. Những bài viết chân dung văn học
khơng chỉ đơn thuần là những bài giới thiệu tiểu sử hay những tiểu luận khoa
học viết về sự nghiệp của một tác giả nào đó mà quan trọng hơn phải bắt được
cái thần của văn nghiệp của người được tạo chân dung, phác họa nên được cái
hồn cốt của chân dung ấy. Chúng ta có thể bắt gặp những giá trị nhận thức giàu
chất thẩm mĩ này ở những tác phẩm chân dung văn học của Nguyễn Tn, Tơ
Hồi, Thạch Lam, Vũ Bằng, Ma Văn Kháng, Xn Diệu ...
Như vậy, xét về mặt thể loại, chân dung văn học được xem là một thể tài
khá co giãn, khơng có đường biên ranh giới rạch ròi, dễ lẫn vào các thể loại
khác. Chính sự giao thoa giữa các thể loại khác nhau này đã tạo nên sự độc đáo
riêng của chân dung văn học.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

10http://www.lrc.tnu.edu.vn/


Xét về mặt giá trị, chân dung văn học được đánh giá dựa trên những thang
độ xây dựng từ các tiêu chí, đó là: sự đóng góp của tác giả trong việc cung cấp
những tư liệu q báu, đặc sắc về chân dung đó; tính sinh động, hấp dẫn của việc
xây dựng nên những hình tượng nghệ thuật và sau nữa là những giá trị thẩm mĩ,
nhận thức, giáo dục tác động sâu sắc đến người đọc ở mức độ nào.
Tóm lại, định nghĩa về chân dung văn học, chúng ta chấp nhận quan
niệm xem chân dung văn học là những sáng tác dựng lại chân dung của một
con người gắn liền với tác phẩm của họ, rộng hơn, gắn liền với một thời kì văn
học. Giá trị của chân dung văn học sẽ nằm cốt lõi ở sự thay đổi của người đọc
sau khi đọc xong văn bản, mà đúng như những nhà nghiên cứu nước ngồi đã
từng đánh giá rất cao vị trí của thể tài này. Đó là, một tác phẩm chân dung văn
học có thể “thay đổi cả cách nhìn về thế giới của cả một thế giới”, đúng như
câu hỏi mà Barbara Doyen đã đặt ra trong bài viết Hồi ký là gì? Điều gì tạo nên
sự khác biệt giữa hồi ký với tự truyện hoặc tiểu sử?(What is a memoir? What
makes a memoir defferent from an autobiography or biography?).
1.1.2. Mối quan hệ giữa thể tài chân dung văn học với thể loại kí và phê bình
văn học
- Chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại kí văn học.
Định nghĩa về chân dung văn học, Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá
Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên) cho rằng: “Thể loại văn
học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như thể loại chân dung trong hội họa và
điêu khắc, miêu tả diện mạo của một con người cụ thể, có thật, sao cho
truyền được thần thái sống động của người đó, phát hiện đặc điểm riêng cá
nhân, độc đáo, khơng lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của
nó. Chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với một quan niệm xác
định về nhân cách. Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp
của thể kí. Nó khơng thiên về cốt truyện. Nhà văn phát huy sở trường về
quan sát, chọn lựa chi tiết, cử chỉ ngơn luận, kể cả tác phẩm, tư thế hồi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

11http://www.lrc.tnu.edu.vn/


Luận án đầy đủ ở file: Luận án Full










Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×