Tải bản đầy đủ

Thiết kế hoạt động tìm tòi phát hiện tri thức trong dạy học môn toán cho học sinh lớp 4, lớp 5 ( Luận án tiến sĩ)

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

HOÀNG THU HƢỜNG

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TÌM TÒI PHÁT HIỆN TRI THỨC
TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN CHO HỌC SINH
LỚP 4, LỚP 5

Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Toán
Mã số: 60 14 01 11
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hƣớng dẫn khoa học: GS.TS. Bùi Văn Nghị

Thái Nguyên – 2014


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai

công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận văn

Hoàng Thu Hường

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

i

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy (Cô) Khoa Toán,
phòng Khoa học công nghệ và phòng Quản lý đào tạo sau đại học trường Đại
học Sư Phạm – Đại học Thái Nguyên.
Xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu và các đồng nghiệp trường
Cao đẳng Sư Phạm Lạng Sơn, nơi tôi đang công tác.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy GS.TS Bùi Văn
Nghị đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành
luận văn này.
Cuối cùng tôi xin cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè, những
người đã luôn động viên và tạo điều kiện thuận lợi nhất giúp tôi hoàn thành
luận văn.
Thái Nguyên, ngày 10 tháng 04 năm 2014
Tác giả

Hoàng Thu Hƣờng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

ii

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
STT


Viết tắt

Viết đầy đủ

1

GV

Giáo viên

2



Hoạt động

3

HS

4

SGK

Sách giáo khoa

5

TNSP

Thực nghiệm sư phạm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

iii

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


MỤC LỤC
Trang
Trang bìa phụ
Lời cam đoan ................................................................................................................ i
Lời cảm ơn .................................................................................................................. ii
Mục lục....................................................................................................................... iii

Danh mục các từ viết tắt,................................................................................... iv
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ........................................... 4
1.1. Hoạt động ............................................................................................... 4
1.1.1. Khái niệm về “Hoạt động” .............................................................. 4
1.1.2. Các dạng hoạt động trong học tập môn Toán ................................. 4
1.2. Vai trò của hoạt động trong dạy học ...................................................... 5
1.2.1. Quan điểm hoạt động của Leonchiev.............................................. 5
1.2.2. Quan điểm hoạt động của Nguyễn Bá Kim .................................... 6
1.2.3. Các căn cứ đưa ra các hoạt động ..................................................... 7
1.3. Quan niệm về tìm tòi phát hiện tri thức của học sinh trong quá trình
học Toán ...................................................................................................... 11
1.3.1. Khái niệm về hoạt động tìm tòi, phát hiện .................................... 11
1.3.2. Các hoạt động nhằm tăng cường hoạt động tìm tòi, phát hiện tri
thức của học sinh lớp 4, 5 ....................................................................... 13
1.4. Cách thức hướng dẫn học sinh lớp 4, 5 tìm tòi phát hiện tri thức ....... 14
1.4.1. Làm cho học sinh tập trung, chú ý vào bài học ............................ 14
1.4.2. Phát triển tri giác cho học sinh lớp 4, 5 ........................................ 15
1.4.3. Phát triển trí nhớ cho học sinh lớp 4, 5 ......................................... 16
1.4.4. Phát triển tư duy cho học sinh lớp 4, 5 ......................................... 17
1.4.5. Phát triển trí tưởng tượng cho học sinh lớp 4, 5 ........................... 19
1.4.6. Hình thành biểu tượng từ quan sát: mô hình, hình ảnh trực quan 20
1.4.7. So sánh những tính chất của hình, đồ vật ..................................... 22
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

iv

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


1.5. Điều tra thực tiễn .................................................................................. 22
1.5.1. Nội dung chương trình sách giáo khoa Toán lớp 4, lớp 5 ............ 22
1.5.2. Phiếu điều tra................................................................................. 24
1.5.3. Phân tích kết quả điều tra .............................................................. 25
Chương 2: BIỆN PHÁP THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TÌM TÒI, PHÁT
HIỆN TRI THỨC CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 TRONG DẠY HỌC
MÔN TOÁN .................................................................................................. 27
2.1. Phương hướng thiết kế ......................................................................... 27
2.1.1. Tạo ra những hoạt động ăn khớp với quá trình điều hành trên lớp ..... 27
2.1.2. Tạo ra nhiều hình thức hoạt động giúp học sinh nắm vững kiến thức .... 27
2.1.3. Vận dụng những tư tưởng triết học tạo ra những hoạt động........ 28
2.2. Thiết kế tình huống dạy học các khái niệm Toán lớp 4, 5 ................... 30
2.2.1. Một số vấn đề cơ bản cần nắm vững liên quan đến dạy học khái
niệm Toán lớp 4, 5 .................................................................................. 30
2.2.2. Các hoạt động cơ bản để thiết kế các tình huống dạy học khái niệm
Toán cho học sinh lớp 4, 5 ...................................................................... 31
2.2.3. Thiết kế một tình huống dạy học khái niệm Toán cụ thể ............. 33
2.3. Thiết kế tình huống dạy học các tính chất cho HS lớp 4, 5 ................. 38
2.3.1. Một số vấn đề cơ bản liên quan đến hoạt động dạy học các tính
chất cho HS lớp 4, 5 ................................................................................ 38
2.3.2. Các hoạt động cơ bản để thiết kế tình huống dạy học các tính chất
cho HS lớp 4, 5 ........................................................................................ 38
2.3.3. Thiết kế một tình huống dạy học tính chất cụ thể ......................... 39
2.4. Thiết kế tình huống dạy học công thức, qui tắc tính cho học sinh lớp 4, 5.... 41
2.4.1. Một số vấn đề cơ bản liên quan đến dạy học các công thức, qui tắc tính ... 41
2.4.2. Các hoạt động cơ bản để thiết kế tình huống dạy học các công
thức, qui tắc tính ...................................................................................... 42
2.4.3. Thiết kế một tình huống dạy học công thức, qui tắc tính cụ thể .. 43
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

v

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


2.5. Thiết kế tình huống dạy học thực hành trong môn toán lớp 4, 5 ........ 47
2.5.1. Một số vấn đề cơ bản liên quan đến việc dạy học thực hành cho
học sinh lớp 4, 5 ...................................................................................... 47
2.5.2. Các hoạt động cơ bản để thiết kế tình huống dạy học thực hành . 47
2.5.3. Thiết kế một tình huống dạy học thực hành cụ thể ....................... 48
2.6. Thiết kế tình huống dạy học luyện tập, ôn tập ..................................... 52
2.6.1. Một số vấn đề cơ bản liên quan đến việc dạy học luyện tập, ôn tập .... 52
2.6.2. Các hoạt động cơ bản để thiết kế tình huống dạy học luyện tập, ôn tập .. 53
2.6.3. Thiết kế một tình huống dạy học luyện tập, ôn tập cụ thể ........... 54
2.7. Kết luận chương 2 ................................................................................ 58
Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM .................................................... 60
3.1. Mục đích và tổ chức thực nghiệm sư phạm ......................................... 60
3.1.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm .................................................... 60
3.1.2. Tổ chức thực nghiệm sư phạm ...................................................... 60
3.2. Nội dung và giáo án thực nghiệm sư phạm ......................................... 61
3.2.1. Nội dung thực nghiệm sư phạm .................................................... 61
3.2.2. Giáo án thực nghiệm sư phạm ...................................................... 61
3.3. kết quả thực nghiệm sư phạm .............................................................. 70
3.3.1. Cách thức đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm ....................... 70
3.3.2. Kết quả thực nghiệm sư phạm ...................................................... 70
3.4. Kết luận chương 3 ................................................................................ 71
KẾT LUẬN .................................................................................................... 72
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 73
PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

vi

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Những kết quả nghiên cứu về Tâm lí học, Giáo dục học trong thế kỉ
XX, như của Jean Piagie, Leonchiev, Vygotski… đều tập trung nghiên cứu
về quá trình nhận thức của trẻ bắt đầu đi học và những lớp đầu cấp. Jean
Piagie đã giành cả cuộc đời nghiên cứu về quá trình nhận thức và tìm hiểu
xem kiến thức đến với con trẻ như thế nào? Ông đã tìm ra rằng nhận thức là
một quá trình thích nghi, bao gồm đồng hóa, điều tiết và tri thức cần phải
được tạo nên bởi chủ thể chứ không phải tiếp thu thụ động từ bên ngoài.
Trong những năm gần đây, nhiều nhà nghiên cứu về Lí luận và phương
pháp dạy học bộ môn Toán, như Nguyễn Bá Kim, Đào Tam, Nguyễn Hữu
Châu, Bùi Văn Nghị ([20],[29], [5], [26]) … đã quan tâm đến việc vận dụng
những quan điểm, những lí thuyết, những phương pháp vào thực tiễn dạy học
môn Toán ở trường phổ thông. Riêng về phương pháp dạy học bộ môn Toán
ở Tiểu học, có thể kể đến những công trình của Đỗ Đình Hoan, Vũ Dương
Thụy, Vũ Quốc Chung ([14],[6], [7]) …
“Hoạt động” đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình nhận thức, đặc
biệt là ở trẻ em. Ở lứa tuổi mới bắt đầu đi học, những tri thức thu nhận được
của các em chủ yếu là nhận thức cảm tính, thông qua sự cảm nhận của các
giác quan. Bởi vậy, việc thiết kế các hoạt động nhận thức cho trẻ có vai trò vô
cùng quan trọng. GV không thể chỉ áp đặt cho trẻ những tri thức cần thiết, mà
quan trọng hơn là phải ở vị trí của trẻ để hướng dẫn các em “khám phá” thế
giới xung quanh. Bởi vậy những nghiên cứu bổ sung cho những HĐ nhận
thức của trẻ luôn cần được bổ sung cho phong phú thêm và những sự bổ sung
đó đều có những ý nghĩa nhất định.

1


Là một giáo viên dạy Toán ở trường Cao đẳng Sư phạm, tôi quan tâm
nhiều đến phương pháp dạy học môn Toán ở trường Tiểu học. Từ đó đề tài
được chọn là:
“Thiết kế hoạt động tìm tòi phát hiện tri thức trong dạy học môn toán
cho học sinh lớp 4, lớp 5”.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
+ Mục đích của đề tài là thiết kế được một số HĐ cho học sinh có thể
tìm tòi, phát hiện ra tri thức trong dạy học môn Toán lớp 4, 5 trường Tiểu học.
+ Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu hệ thống lí luận về HĐ cho HS có thể tìm tòi, phát hiện tri
thức trong dạy học môn Toán.
- Nghiên cứu nội dung dạy học môn Toán lớp 4, 5.
- Nghiên cứu và đề xuất giải pháp thiết kế được một số HĐ cho học
sinh có thể tìm tòi, phát hiện ra tri thức trong dạy học môn Toán lớp 4, 5.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài.
3. Giả thuyết khoa học
Nếu vận dụng biện pháp thiết kế HĐ cho học sinh như đã đề xuất trong
luận văn thì HS có thể tìm tòi, phát hiện ra tri thức trong dạy học môn toán,
nâng cao hiệu quả dạy học chủ đề này ở trường Tiểu học.
4. Đối tƣợng, phạm vi và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Là quá trình thiết kế các HĐ cho HS trong dạy
học môn Toán lớp 4, 5.
- Phạm vi nghiên cứu: Một số trường Tiểu học thuộc thành phố Lạng Sơn.
- Khách thể nghiên cứu: chương trình, nội dung môn Toán Tiểu học.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí luận: Nghiên cứu lí luận về HĐ tìm tòi,
phát hiện tri thức trong dạy học môn Toán Tiểu học.

2


- Phương pháp điều tra quan sát: Sử dụng phiếu điều tra về tình hình
dạy và học môn toán lớp 4, 5 Tiểu học.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm sư phạm một số
giáo án dạy và học môn Toán lớp 4, lớp 5 ở một số trường Tiểu học, đánh giá
tính khả thi và hiệu qủa của đề tài.
- Phương pháp thống kê toán học: Dùng phương pháp thống kê toán
học để xử lí số liệu trước và sau khi TNSP.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, luận văn gồm ba chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn.
Chương 2: Thiết kế một số HĐ cho học sinh lớp 4, 5 tìm tòi, phát hiện
tri thức trong dạy học môn Toán.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

3


Chƣơng 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Hoạt động
1.1.1. Khái niệm về “Hoạt động”
“Hoạt động là tiến hành những việc làm có quan hệ với nhau chặt chẽ
nhằm một mục đích nhất định trong đới sống xã hội; HĐ là thực hiện một
chức năng nhất định nào đó trong một chỉnh thể.” [28, tr. 436].
Việc lựa chọn HĐ để đạt được mục đích là rất quan trọng. Theo
Nguyễn Bá Kim [20] : Trong khi lựa chọn HĐ, để đảm bảo sự tương thích
của HĐ đối với mục tiêu dạy học, ta cần nắm được chức năng phương tiện và
chức năng mục tiêu của HĐ và mối liên hệ giữa hai chức năng này.
Ví dụ 1.1. Để HS lớp 5 nắm được khái niệm về một số hình cơ bản:
Hình tam giác, hình thang, hình tròn,…và một số khái niệm liên quan như:
Chu vi, diện tích, so sánh lớn bé,…thì GV cần phải thiết kế những HĐ nhận
thức cho HS. Chẳng hạn HĐ vẽ hình, cắt, dán, đặt trồng các vật lên nhau, đặt
vào hình kẻ ô,…Những HĐ này vừa là phương tiện, vừa là mục đích dạy học
nội dung này.
1.1.2. Các dạng hoạt động trong học tập môn Toán
Theo Nguyễn Bá Kim [20], trong học tập môn Toán có năm dạng HĐ sau:
Nhận dạng và thể hiện;
Những HĐ Toán học phức hợp;
Những HĐ trí tuệ phổ biến trong Toán học;
Những HĐ trí tuệ chung;
Những HĐ ngôn ngữ.
Những dạng HĐ này có vai trò không ngang nhau, ta cần hướng tập trung vào
những HĐ Toán học, tức là những HĐ nhận dạng và thể hiện những khái
niệm, định lí và phương pháp Toán học, những HĐ Toán học phức hợp như
định nghĩa, chứng minh.... Các dạng HĐ còn lại không hề bị xem nhẹ.

4


1.2. Vai trò của hoạt động trong dạy học
1.2.1. Quan điểm hoạt động của Leonchiev
Theo Leonchiev [22]: Tất cả các HĐ đều cùng có một cấu trúc chung
“Hoạt động là bản thể của tâm lý”. Bằng HĐ và thông qua HĐ mỗi người tự
sinh thành ra mình, tạo dựng và phát triển ý thức của mình.
Khái niệm HĐ gắn liền một cách tất yếu với khái niệm động cơ. Không
có HĐ nào không có động cơ.
Thành phần cơ bản “Hợp thành” những HĐ riêng rẽ của con người là
những hành động thực hiện HĐ ấy.
HĐ luôn có tính hướng đích và hành động là quá trình hiện thực hóa
mục đích, còn thao tác do điều kiện quy định.
HĐ có biểu hiện bề ngoài là hành vi, hai phạm trù này hỗ trợ cho nhau,
trong đó, HĐ bao gồm cả hành vi lẫn tâm lý, ý thức. HĐ của con người tất
yếu dẫn đến chỗ nảy sinh ý thức và ý thức là thành tố thực sự trong sự vận
động của HĐ.
Theo A.N. Leonchivev, cấu trúc chức năng của HĐ bao gồm các thành
tố có thể mô hình hóa như sau:
Hoạt động

Động cơ

Hành động

Mục đích
Nhiệm vụ

Thao tác
(Về phía chủ thể)

Phương tiện
(Về phía đối tượng)

Mô hình 1.1 – Cấu trúc chức năng của HĐ

5


Luận án đầy đủ ở file: Luận án Full














Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×