Tải bản đầy đủ

Nghiên cứu đặc điểm bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở dê nuôi tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống (Khóa luận tốt nghiệp)

I H C THÁI NGUYÊN
TR

NG
I H C NÔNG LÂM
---------------------

TR N TH H NG GIANG

Tên

tài:

NGHIÊN C U
GÂY RA

C I M B NH DO U TRÙNG CYSTICERCUS TENUICOLLIS

Ê NUÔI T I M T S



A PH

NG C A T NH THÁI NGUYÊN

XU T BI N PHÁP PHÒNG CH NG

KHÓA LU N T T NGHI P

H

ào t o

IH C

: Chính quy

Chuyên ngành : Thú y
Khoa

: Ch n nuôi Thú y

Khóa h c

: 2010 - 2014

Thái Nguyên – 2014


I H C THÁI NGUYÊN
TR

NG

I H C NÔNG LÂM

-----------

-----------

TR N TH H NG GIANG



Tên

tài:

NGHIÊN C U
GÂY RA

C I M B NH DO U TRÙNG CYSTICERCUS TENUICOLLIS

Ê NUÔI T I M T S


A PH

NG C A T NH THÁI NGUYÊN

XU T BI N PHÁP PHÒNG CH NG

KHÓA LU N T T NGHI P

H

ào t o

IH C

: Chính quy

Chuyên ngành

: Thú y

Khoa

: Ch n nuôi Thú y

Khóa h c

: 2010 - 2014

Gi ng viên h

ng d n : GS.TS. Nguy n Th Kim Lan

Khoa Ch n nuôi Thú y - Tr

ng

Thái Nguyên – 2014

i h c Nông Lâm


i
L IC M

N

Trong su t 4 n m h c t p v i n l c c a b n thân, em ã nh n
giúp

h

ng d n t n tình c a nhi u cá nhân và t p th ,

cs

n nay em ã hoàn

thành b n khóa lu n t t nghi p này.
Qua ây em xin bày t lòng bi t n chân thành và sâu s c t i Ban giám
hi u Tr

ng

i h c Nông Lâm Thái Nguyên, Ban ch nhi m Khoa Ch n

nuôi Thú y, cùng các th y cô giáo trong Khoa, ã t n tình dìu d t, giúp
trong su t quá trình h c t p và nghiên c u t i tr

em

ng. V i lòng bi t n chân

thành, em g i l i c m n sâu s c t i cô giáo GS.TS. Nguy n Th Kim Lan và
cô giáo Ths. Nguy n Thu Trang ã ch b o, h

ng d n và giúp

hoàn thành

b n khóa lu n t t nghi p này.
Em xin g i l i c m n t i t p th cán b nhân viên, ban lãnh
b k thu t và nhân dân các huy n
Nguyên ã t o i u ki n giúp

o, cán

ng H , Võ Nhai, Phú Bình, t nh Thái

em trong quá trình th c t p t i c s .

Trong quá trình th c hi n

tài em c ng nh n

c s quan tâm,

ng

viên sâu s c c a gia ình và b n bè. Em xin bày t lòng bi t n chân thành
tr

c s giúp

quý báu ó.

Em xin chúc các th y giáo, cô giáo luôn luôn m nh kh e, h nh phúc và
thành

t trong cu c s ng, có nhi u thành công trong gi ng d y và nghiên c u

khoa h c.
Trong quá trình vi t khóa lu n không tránh kh i nh ng thi u sót. Em
kính mong s giúp

, óng góp ý ki n c a các th y cô

khóa lu n c a em

c hoàn thi n h n.
Em xin chân thành c m n!
Thái Nguyên, ngày 02 tháng 12 n m 2014
Sinh viên

Tr n Th H ng Giang


ii
DANH M C CÁC B NG
Trang

B ng 4.1.

T l và c

ng

nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis
............................................................... 34

B ng 4.2.

T l và c

ng

nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis

dê theo tu i .............................................................................. 37
B ng 4.3.

T l và c

ng

nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis

dê theo tính bi t ....................................................................... 39
B ng 4.4.

T l và c

ng

nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis

dê theo các tháng ..................................................................... 40
B ng 4.5.

Thành ph n và s phân b các loài sán dây ký sinh
nuôi t i m t s

B ng 4.6.

T l và c

B ng 4.7.

T

ng

a ph

ng c a t nh Thái Nguyên .................... 43

nhi m sán dây Taenia hydatigena

chó ..... 45

ng quan gi a t l nhi m sán dây Taenia hydatigena

chó và t l nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis
B ng 4.8.

chó

dê .......... 46

Tri u ch ng lâm sàng ch y u c a dê b b nh Cysticercus
tenuicollis ................................................................................ 48

B ng 4.9.

T l các khí quan có u trùng Cysticercus tenuicollis ký
sinh và kh i l

B ng 4.10. B nh tích

i th

ng c a u trùng ............................................... 49
các khí quan có u trùng Cysticercus

tenuicollis ký sinh .................................................................... 51


iii
DANH M C CÁC HÌNH
Trang

Hình 4.1.

Bi u
ph

t l nhi m u trùng Cys. tenuicollis

dê t i các

a

ng ...................................................................................... 35

Hình 4.2.

Bi u

t l nhi m u trùng Cys. tenuicollis

Hình 4.3.

Bi u

t l nhi m u trùng Cys. tenuicollis dê theo tính bi t ...... 39

Hình 4.4.

Bi u

t l nhi m nhi m u trùng Cys. tenuicollis

dê theo tu i ...... 38

dê theo

các tháng i u tra ...................................................................... 41
Hình 4.5.

Bi u
ph

Hình 4.6.

t l nhi m sán dây Taenia hydatigena

chó t i các

a

ng. ..................................................................................... 45
th v tính t

hydatigena

ng quan gi a t l nhi m sán dây Taenia

chó và t l nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis

dê ........................................................................................... 47


iv
DANH M C CÁC T

VI T T T

STT

: S th t

Cs

: C ng s

Nxb

: Nhà xu t b n

KCTG

: Ký ch trung gian

Cys. tenuicollis : Cysticercus tenuicollis
T. hydatigena

: Taenia hydatigena


v
M CL C
Trang

L I C M N ..........................................................................................................i
DANH M C CÁC B NG ......................................................................................ii
DANH M C CÁC HÌNH ..................................................................................... iii
DANH M C CÁC T

VI T T T......................................................................... iv

M C L C .............................................................................................................. v
U ............................................................................................... 1

PH N 1: M

1.1.

tv n

............................................................................................... 1

1.2. M c tiêu nghiên c u ................................................................................ 2
1.3. M c ích nghiên c u ............................................................................... 2
1.4. Ý ngh a khoa h c và ý ngh a th c ti n c a

tài ..................................... 3

1.4.1. Ý ngh a khoa h c .................................................................................. 3
1.4.2. Ý ngh a th c ti n .................................................................................. 3
PH N 2: T NG QUAN TÀI LI U ..................................................................... 4

2.1. C s khoa h c c a

tài ........................................................................ 4

2.1.1.

c i m c a u trùng Cysticercus tenuicollis ...................................... 4

2.1.2.

c i m sinh h c c a sán dây ký sinh

2.1.3.

c i m d ch t h c b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis và b nh

chó ....................................... 5

do sán dây chó gây ra .................................................................................. 17
c i m b nh lý và lâm sàng b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis

2.1.4.

gây ra ........................................................................................................... 21
2.1.5. Ch n oán b nh sán dây chó và b nh Cysticercus tenuicollis ............. 23
2.1.6. Phòng, tr b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis gây ra .................. 24
2.2.Tình hình nghiên c u trong và ngoài n
2.2.1.Tình hình nghiên c u trong n
2.2.2. Tình hình nghiên c u
PH N 3:

3.1.
3.1.1.

IT

it
it

n

c......................................................... 25

c ngoài .................................................... 27

NG, N I DUNG VÀ PH

ng, v t li u, th i gian,

c ............................................. 25

NG PHÁP NGHIÊN C U ... 28

a i m nghiên c u ............................... 28

ng và v t li u nghiên c u ..................................................... 28


vi
3.1.2.

a i m và th i gian nghiên c u ....................................................... 28

3.2. N i dung nghiên c u ............................................................................. 29
3.2.1. Nghiên c u
gây ra

c i m d ch t b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis

dê nuôi t i m t s

a ph

ng c a t nh Thái Nguyên ...................... 29

3.2.2. Nghiên c u b nh h c b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis gây ra dê ..30
3.2.3.

xu t bi n pháp phòng tr b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis

gây ra ........................................................................................................... 30
3.3. B trí thí nghi m và ph

ng pháp nghiên c u ....................................... 30

3.3.1. B trí i u tra và ph
Cysticercus tenuicollis

ng pháp xác

nh tình hình nhi m u trùng

dê .......................................................................... 30

3.3.2. B trí i u tra và ph ng pháp xác nh tình hình nhi m sán dây chó .......31
3.3.3. Ph

ng pháp nghiên c u và xác

trùng Cysticercus tenuicollis

nh t

ng quan gi a t l nhi m u

dê và t l nhi m sán dây Taenia hydatigena

chó ............................................................................................................... 33
3.3.4. Ph ng pháp nghiên c u b nh h c b nh Cysticercus tenuicollis trên dê ......... 33
3.4. Ph

ng pháp x lý s li u ..................................................................... 33

PH N 4: K T QU NGHIÊN C U VÀ TH O LU N ................................... 34

4.1. Nghiên c u m t s
tenuicollis gây ra

c i m d ch t b nh do u trùng Cysticercus

dê t i m t s

a ph

ng c a t nh Thái Nguyên ............. 34

4.1.1. Tình hình nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis
ph

a

ng c a t nh Thái Nguyên ...................................................................... 34

4.1.2. Nghiên c u m i t
hydatigena
s

dê t i m t s

a ph

ng quan gi a t

l

nhi m sán dây Taenia

chó và t l nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis

dê t i m t

ng c a t nh Thái Nguyên ............................................................ 42

4.2. Nghiên c u b nh h c b nh Cysticercus tenuicollis ................................ 48
4.2.1. Tri u ch ng lâm sàng ch y u c a dê b b nh u trùng Cysticercus
tenuicollis ..................................................................................................... 48
4.2.2. T l các khí quan có u trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh và kh i
l

ng c a u trùng Cysticercus tenuicollis ................................................... 49


vii
4.2.3. B nh tích

i th

các khí quan có u trùng Cysticercus tenuicollis ký

sinh .............................................................................................................. 50
4.3.

xu t bi n pháp phòng ch ng b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis

gây ra cho dê ................................................................................................ 52
PH N 5 K T LU N, T N T I VÀ

NGH ................................................. 54

5.1. K t lu n ................................................................................................. 54
5.2. T n t i ................................................................................................... 55
5.2.

ngh .................................................................................................. 55
................................................................................... 56


1
PH N 1
M
1.1.

U

tv n
Trong nh ng n m g n ây, phong trào ch n nuôi dê

n

c ta phát tri n

m nh, do nhu c u tiêu th th t dê ngày càng t ng. Vi c nh p ngo i các gi ng dê
m i nh dê Jumnapari, dê Beetal, dê Saanen, dê Boer… ã làm t ng n ng su t
àn dê n
xu t, t

c ta lên áng k , áp ng nhu c u cung c p các gi ng dê t t cho s n
ó thúc

y phong trào ch n nuôi dê trong các h ch n nuôi.

Thái Nguyên là t nh có ngh ch n nuôi dê khá phát tri n, ch n nuôi dê
ã góp ph n quan tr ng
v

xoá ói gi m nghèo cho bà con, nhi u h gia ình

n lên làm giàu t ngh ch n nuôi này. Do v n

chu ng tr i có th t n d ng các v t li u s n có r ti n
lao

ng nhàn r i

nhiên,

nhà nên ch n nuôi dê r t

u t ban

u th p,

làm, t n d ng

c

c bà con quan tâm. Tuy

thành công trong ngh này c n ph i n m v ng các k thu t ch n

nuôi, chu n b th c n và

c bi t là công tác thú y.

Dê là lo i gia súc n t p, d nuôi và có s c
các y u t môi tr

kháng cao. Tuy nhiên, do

ng ngo i c nh, cùng v i vi c ch m sóc, nuôi d

úng k thu t làm cho m t s b nh th

ng x y ra

ng ch a

àn dê, gây thi t h i l n

cho ngành. B nh u sán c nh là m t trong nh ng b nh ph bi n. Nguyên
nhân gây nên b nh u sán c nh là u trùng Cysticercus tenuicollis c a sán
ng thành Taenia hydatigena, loài sán dây ký sinh

dây tr

ng tiêu hóa

c a chó và các thú n th t khác.
Hi n nay, b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ch a có thu c
i u tr

c hi u, ch y u ch

i u tr tri u ch ng. Ngoài ra, vi c ch n oán

b nh

i v i con v t còn s ng r t khó kh n do tri u ch ng b nh không i n

hình.

c bi t, không th tìm u trùng b ng cách xét nghi m phân do u trùng

ký sinh trên b m t các khí quan trong xoang b ng.


2
Chó là loài

ng v t

c nuôi ph bi n

nhi u t nh thành trong c n

trong ó có t nh Thái Nguyên. Tuy nhiên, chó th ng

c,

c nuôi theo ph ng

th c th rông, n u chó b nhi m sán dây thì r t d phát tán m m b nh, làm cho
ng i và các v t nuôi khác d nhi m và m c b nh u trùng Cysticercus
tenuicollis.

c bi t, vi c

m b o yêu c u v sinh thú y trong gi t m chó c ng

nh các loài gia súc khác t i t nh Thái Nguyên v n ch a

c quan tâm úng

m c, tình tr ng chó th i phân b a bãi còn ph bi n khi n nguy c nhi m b nh u
sán trên v t nuôi là khá cao,

ng th i th c tr ng gi t m trâu, bò, l n, dê nh hi n

nay khi n nguy c chó nhi m sán dây c ng t ng lên.
Nh ng v n

trên cho th y, vi c tìm hi u

trùng Cysticercus tenuicollis gây ra

dê,

t

c i m d ch t b nh do u
ó xây d ng các quy trình

phòng ch ng thích h p là h t s c c n thi t. Nghiên c u này không nh ng góp
ph n h n ch t l nhi m u trùng sán dây
ch ng b nh u trùng sán dây cho ng

dê, mà còn góp ph n phòng

i và m t s loài v t nuôi khác.

Xu t phát t th c ti n trên, chúng tôi th c hi n

tài: "Nghiên c u

c

i m b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis gây ra

dê nuôi t i m t s

a

ph

ng c a t nh Thái Nguyên và

xu t bi n pháp phòng ch ng".

1.2. M c tiêu nghiên c u
- Nghiên c u m t s
tenuicollis gây ra
-

c

i m b nh do

dê nuôi t i m t s

a ph

u trùng Cysticercus

ng c a t nh Thái Nguyên.

xu t bi n pháp phòng ch ng b nh do u trùng Cysticercus

tenuicollis gây ra

dê.

1.3. M c ích nghiên c u
Có c s khoa h c

xác

nh bi n pháp phòng ch ng b nh do u

trùng Cysticercus tenuicollis gây ra
ki n ch n nuôi t i m t s
d ng

a ph

dê hi u qu và phù h p v i i u
ng c a t nh Thái Nguyên, t

c quy trình phòng ch ng b nh

t hi u qu cao.

ó xây


3
1.4. Ý ngh a khoa h c và ý ngh a th c ti n c a

tài

1.4.1. Ý ngh a khoa h c
K t qu c a

tài là nh ng thông tin khoa h c v

b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis gây ra
ph

c i m d ch t

dê nuôi t i m t s

a

ng c a t nh Thái Nguyên, v quy trình phòng ch ng b nh hi u qu , có

m ts

óng góp m i cho khoa h c.

1.4.2. Ý ngh a th c ti n
K t qu c a

tài là c s khoa h c

khuy n cáo ng

i ch n nuôi áp

d ng quy trình phòng, tr b nh do u trùng Cysticercus tenuicollis gây ra,
nh m h n ch t l và c

ng

nhi m, h n ch thi t h i do b nh gây ra. Góp

ph n nâng cao n ng su t ch n nuôi, thúc

y ngh ch n nuôi dê phát tri n.


4
PH N 2
T NG QUAN TÀI LI U
2.1. C s khoa h c c a
2.1.1.

tài

c i m c a u trùng Cysticercus tenuicollis
Theo Johannes Kaufmann (1996) [27], u trùng Cysticercus tenuicollis

ký sinh b m t gan, m màng chài khoang b ng c a c u và gia súc. Gia súc
nhi m u sán th
s l

ng không có bi u hi n tri u ch ng b nh, tr khi nhi m m t

ng l n u trùng nhu mô gan, tình tr ng thi u máu và ch t có th x y ra.
n

c ta, th y u trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh trên b m t gan,

lách, màng treo ru t, màng m chài… c a gia súc (Nguy n Th Kim Lan và cs,
2008 [8]).
Theo Nguy n Th Lê (1996) [14], u trùng Cysticercus tenuicollis là
nh ng d ng hình túi có c m ng, kích th
bên trong. Thành bên trong túi có m t

c 8 - 80 x 8 - 100 mm, ch a d ch

u sán dây có c .

Nguy n Th Kim Lan và cs (2012) [10] cho bi t, u trùng Cysticercus
tenuicollis là m t b c có kích th
cam ho c qu b
trong c a b c,

c to nh khác nhau, có th b ng h t

i, trong b c có nhi u n

c. Có m t

u, qu

u sán bám vào màng

u sán có 4 giác bám, có 29 - 44 móc.

Ph m V n Khuê và Phan L c (1996) [4] cho bi t: c n b nh là u trùng
Cysticercus tenuicollis ký sinh
l n, dê, c u, bò, h

gan, màng m chài, màng treo ru t, lách c a

u, ôi khi th y

nhau, có khi b ng h t

ng a, ng

i. Kích th

c u trùng khác

u, qu cam, ho c to h n, có hình b c, bên ngoài là

mô liên k t, bên trong ch a th d ch trong và m t

u sán tr

ng thành.

nh ng vùng nuôi nhi u chó t l nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis
bò, dê, l n càng nhi u. T l nhi m u trùng t ng d n theo tu i, i u này
các tác gi lý gi i do th i gian ti p xúc v i c n b nh t ng.

trâu,
c


5
Tình hình nhi m u trùng Cysticercus tenuicollis c a l n và các
khác ph thu c vào s chó nhi m sán tr

ng v t

ng thành. L n nuôi g n v i chó d

nhi m u trùng h n, còn trâu, bò th trên bãi ch n nhi m ít h n.
2.1.2.

c i m sinh h c c a sán dây ký sinh

chó

2.1.2.1. V trí c a sán dây chó trong h th ng phân lo i
Vi c nghiên c u sán dây
N m 1870, Cande J. l n
th y

ng

Vi t Nam

cb t

u t h n 1 th k tr

c.

u tiên mô t loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm

i Nam B (Vi t Nam). Sau ó 10 n m m i xu t hi n các công trình

nghiên c u l t v m t vài loài sán dây gây b nh cho ng
c u v thành ph n sán dây ng
c u sang m t s

i

ng v t nuôi và m t s

ó, vi c nghiên

ng v t hoang dã.
i hai nang sán Cysticercus

c gan ng

tenuicollis c a loài sán Taenia hydatigena ký sinh
Cho

i. T

c chú ý h n, r i m r ng ph m vi nghiên

N m 1914, Casaux ã phát hi n

d

ng v t h c

chó.

n nay các h th ng phân lo i sán dây ã tr i qua nhi u thay

ng nh v n ch a

i, song

c th ng nh t và n nh (Nguy n Th K , 2003 [6]).

Theo Phan Th Vi t và cs (1977) [22], Nguy n Th K (1994) [5], (2003)
[6], Nguy n Th Lê và cs (1996) [14], h th ng phân lo i sán dây c a Vi t Nam
ã

c s p x p theo h th ng phân lo i c a Schulz và Gvozdev (1970),

x p các loài sán dây phát hi n

c

ng

i, chim, thú nuôi và hoang d i

Nam. Trong ó, sán dây ký sinh chó có v trí nh sau:
Ngành sán d p (Plathelminthes)
L p Cestoda Rudolphi, 1808
Phân l p Eucestoda Southwell, 1930
B Pseudophyllidea Carus, 1863
H Diphylloborthriidae Luhe, 1910
Gi ng Spirometra Mueller, 1937
Loài Spirometra erinacei-europaei

s p
Vi t


6
(Rudolphi, 1819) Mueller, 1937
Loài Spirometra mansonoides
(Mueller, 1935) Mueller, 1937
B Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900
Phân b Hymenolepidata Skrjabin, 1940
H Dipylidiidae Mola, 1929
Gi ng Dipylidium Leuckart, 1863
Loài Dipylidium caninum Leuckart, 1758
Phân b Tta Skrjabin et Schulz, 1937
H Taeniidae Ludwig, 1886
Gi ng Taenia Linnaeus, 1758
Loài Taenia hydatigena Pallas, 1766
Loài Taenia pisiformis Bloch, 1780
Gi ng Echinococcus Rudolphi, 1801
Loài Echinococcus granulosus Batsch, 1786
Gi ng Multiceps Goeze, 1782
Loài Multiceps multiceps Leske, 1780.
Phân b Mesocestoidata Skrjabin, 1940
H Mesocestoididae Perrier, 1897
Gi ng Mesocestoides, Wailand, 1863
Loài Mesocestoides lineatus Goeze, 1782
Phan Th Vi t và cs (1977) [22], Nguy n Th K (1994) [5], Nguy n Th Lê
và cs (1996) [14], khi

c p v thành ph n loài sán dây ký sinh trên chó n c ta

u th ng nh t r ng, các loài sán dây ký sinh

chó ã tìm th y

Vi t Nam g m:

Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans, Dipylidium caninum,
Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multicep, Echinococcus
granulosus, Mesocestoides lineatus.


7
Theo Nguy n Th Kim Lan và cs (1999) [7]: tính
ã phát hi n h n 30 loài sán dây ký sinh
Chúng

n th i i m hi n t i

loài n th t gây b nh cho chó, mèo.

u thu c b Cyclophyllidea và Pseudophyllidea.

Ph m S L ng (2002) [11] cho bi t: ã phát hi n
sinh trên chó

c 8 loài sán dây ký

mi n B c Vi t Nam.

Vi c mô t hình thái các loài sán dây còn có nhi u thi u sót, m t s loài
ch a có mô t trên m u v t Vi t Nam. Cande J. (1870) là ng

i

loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm th y

Nam B trên ng

m t s nhà ký sinh trùng h c Vi t Nam nh

D

loài thu c gi ng Diphyllobothrium ký sinh

ng

u tiên mô t
i. Sau này

ng Thái và cs (1978) [17]
i Vi t Nam không ph i là

Diphyllobothrium latum mà là loài Diphyllobothrium mansoni. S phán oán
này không d a trên m u nên không có s mô t loài. Theo Yamaguti (1959),
loài Diphyllobothrium mansoni là tên

ng v t c a loài Spirometra erinacei-

europaei thu c gi ng Spirometra (h Diphyllobothriidae).
Theo tài li u m i nh t v h Diphyllobothiidae c a các tác gi Delaimure
S. L., Skrjabin A. S., Serdukov A. M. (1985) Diphyllobothrium mansoni không là
tên

ng v t c a m t loài nào trong h này. Khi nói v l ch s nghiên c u loài

Diphyllobothrium latum, các tác gi còn cho r ng, loài Spirometra erinaceieuropaei c a vùng nam bán c u là m t

nh d ng sai l m và cho r ng chính loài

này là Diphyllobothrium latum. Tuy nhiên, các tác gi có ý

nh xem xét v trí

phân lo i c a gi ng Spirometra Mueller, 1937 và mu n coi gi ng này là gi ng
chu n

thành l p h Spirometridae (d n theo Nguy n Th K , 2003 [6]).
Nguy n Th K (2003) [6] cho bi t: Vi t Nam, hi n loài Diphyllobothrium

mansoni, Diphyllobothrium reptans còn ch a rõ v trí phân lo i và không có
m u. Nguy n Th K (2003) [6] ã xem xét l i toàn b v trí phân lo i và tình
tr ng m u, tình hình nghiên c u v t ng loài, ã tu ch nh m t loài Spirometra
erinacei- europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937.


8
Hi n nay trên th gi i có kho ng 40 loài sán dây gây b nh cho chó và
các thú n th t thu c h chó, mèo (V

ng

c Ch t và cs, 2004 [1]).

Theo Phan Th Vi t và cs (1977) [22], nghiên c u giun sán ký sinh
Vi t Nam phát hi n th y các l p giun sán ký sinh

nh danh nh sau:

l p Trematoda, l p Nematoda và l p Cestoda; trong l p Cestoda dê b
nhi m các loài Taenia hydatigena và Moniezia expansa.
2.1.2.2.
*

c i m hình thái, c u t o c a sán dây chó
c i m chung:

Phan Th Vi t và cs (1977) [22], Nguy n Th K (1994) [5], (2003) [6],
Nguy n Th Lê và cs (1996) [14], cho bi t:
Sán dây chó có nh ng

c i m c a l p sán dây nói chung: hình d i b ng

màu tr ng ho c tr ng ngà. C th dài, d p theo h
ph n:

u, c , thân (g m nh ng
u sán dùng

kích th

ng l ng b ng, chia thành ba

t sau c , có hình d ng và c u t o khác nhau).

bám vào thành ru t v t ch , nên có nh ng hình d ng,

c và các c quan bám

c tr ng. Chi u r ng c a

h n 1 mm, nh ng c ng có sán có

u th

ng ch nh

u dài vài mm. C quan bám n m trên

bao g m rãnh bám ho c giác bám, mõm, vòi và có nhi u móc.

m t s loài sán

dây trên móc bám có các móc bé x p thành nhi u hàng. Giác bám là b ph n
tr ng c a sán dây b c cao. Móc bám n m ngay trên
x p thành m t hay hai hàng. S l
móc

c

u hay ph n cu i vòi, s p

các nhóm sán dây dao

n vài tr m móc. Ít khi vòi thi u móc. Kích th

móc c

ng t vài

c, c u t o và s l

ng

nh cho m i loài.
C là nh ng

tr

ng móc

u

ng, t các

t sán n i ti p sau

t c sinh ra các

u.

t c c a sán dây là

t thân, c quan sinh s n

các

t sinh

t c ch a

hình thành rõ.
Thân sán dây l i g m ba lo i

t: nh ng

d c ( g n c ), c quan sinh d c ch a phát tri n

t ch a thành th c v sinh
y

, ch th y c quan sinh


9
d c

c. Nh ng

trong nh ng

t thành th c v sinh d c ( gi a thân), c quan sinh d c

t sán này ã phát tri n

và cái, có h bài ti t, c u t o m i

y

tt

, có

t sán ch a

ph n sinh d c

t già ( cu i thân sán), bên

y t cung v i vô s tr ng sán dây.

c b thoái hoá. Nh ng

c

ng t nh m i c th sán lá, nh ng

khác sán lá là không có h tiêu hoá. Nh ng
trong

c b ph n sinh d c

t già th

nh ng

ng xuyên

th sán và theo phân ra ngoài ( c i m này th y

t già, b

c r i kh i c

nh ng loài sán dây thu c

b Cyclophyllidea).
Chi u dài c a sán dây chó dao
th sán dây ph l p bi u bì,
bên trong ch a

ng t 0,5 mm

n l p h bì, r i

n l p c vòng, c d c. Ph n

y nhu mô. Bên trong l p c là các khí quan c a sán. Sán

dây chó c ng gi ng các sán dây khác
l y th c n b ng ph
H th n kinh
n m trên

n hàng ch c mét. C

u, t

c i m không có h tiêu hóa, sán

ng th c th m th u qua b m t c th .
sán dây kém phát tri n, g m có h ch th n kinh trung

ng

ó có các dây th n kinh ch y d c c th . Có hai dây phát tri n

h n n m bên ngoài ng bài ti t và m i

t n i v i nhau b i các c u n i ngang.

H tu n hoàn và h hô h p tiêu gi m. Hô h p theo ki u y m khí.
H bài ti t c a sán dây c u t o theo ki u nguyên
chính t

n th n, g m 2 ng

u sán i v cu i thân và thông v i l bài ti t. Ngoài ra,

m i

t

sán còn có nh ng ng ngang n i li n v i 2 ng chính.
H u h t các loài sán dây là l

ng tính: Trong m i

sinh d c (g m m t c quan sinh d c
tri n

t th

ng có m t h

c và m t c quan sinh d c cái) phát

các giai o n khác nhau, ít khi có hai h sinh d c ho c h n. S phát

tri n c a h sinh d c theo m t th t nh t

nh:

các

d c ch a phát tri n, sau ó hình thành c quan sinh d c
sinh d c cái. Sau khi th tinh, c quan sinh d c
sinh d c cái.

các

t già, tr ng ch a

t non c quan sinh
cr i

n c quan

c teo d n còn l i c quan

y trong t cung.


10
H sinh d c
l

c g m tinh hoàn, ng d n tinh và các tuy n sinh d c. S

ng tinh hoàn trong m i

t có t m t

n hàng tr m và là d u hi u

m i loài. T tinh hoàn có nhi u ng d n tinh nh
ng d n tinh, ng này

phân lo i

i ra và h p l i v i nhau thành

vào c quan giao ph i là lông gai. Lông gai n m trong

nang lông gai. Ph n cu i ng d n tinh có th phình ra g i là túi tinh. N u túi tinh
ngoài nang lông gai g i là túi tinh ngoài, còn
tinh trong. Lông gai dùng

trong nang lông gai thì g i là túi

a vào l sinh d c cái khi giao ph i. Nang lông gai

và lông gai m i loài có hình d ng, kích th c và c u t o khác nhau.
H sinh d c cái có c u t o ph c t p h n, g m có bu ng tr ng, ng d n
tr ng, ootyp, tuy n noãn hoàng, túi nh n tinh, tuy n vò (th Melis) và t
cung, th
phía tr

ng có hai bu ng tr ng n m gi a ho c phía sau

t sinh d c, ít khi

c. Trong bu ng tr ng hình thành các t bào sinh d c cái (t bào

tr ng). T bu ng tr ng có ng g n n i v i âm

o, m ra

huy t sinh d c.

ng này phình r ng ra g i là túi nh n tinh. Tr ng th tinh

c

a vào

ootyp. Tuy n noãn hoàng g m nhi u bao noãn bé n m trong nhu mô ho c
thành kh i n m hai bên
các ch t dinh d

ng

t ho c phía sau bu ng tr ng. T tuy n noãn hoàng
vào ooptyp giúp cho vi c hình thành tr ng. Tuy n v

ti t ra các s n ph m c n thi t

hình thành tr ng. Trong ootyp, tr ng th tinh

c hình thành, sau ó tr ng r i vào t cung. C u t o t cung c a sán dây
r t khác nhau.

sán dây b c th p (Pseudophyllidea), t cung là nh ng ng

cong, d n t ooptyp
sán dây này tr ng

n l ngoài n m

m t b ng c a m i

c th i ra ngoài tùy theo m c

t.

nh ng

hình thành c a tr ng.

sán dây b c cao (Cyclophyllidea), t cung kín, không có l ngoài.
sán dây này t cung ch a

y tr ng trong

thành m t cái túi ch a tr ng. Tr ng
c a

t. Quá trình này th

dây già

t

t già và m i

nh ng

t th c ch t bi n

c r i ra ngoài b ng cách n t thành c th

ng th c hi n môi tr

c th i ra cùng v i phân v t ch .

ng ngoài, n i mà các

t sán


11
Tr ng sán dây b Cyclophyllidea hình tròn ho c h i b u d c, có 4 l p
v , trong có phôi 6 móc. Còn tr ng sán dây b Pseudophyllidea gi ng tr ng
sán lá, m t
*

u có n p (Nguy n Th Kim Lan và cs, 1999) [7].
c i m hình thái, kích th

c c a m t s loài sán dây ký sinh

chó:

- Gi ng Dipylidium Leuckart, 1863
Nguy n Th K (1994) [5], (2003) [6], Nguy n Th Lê và cs (1996)
[14], cho bi t:
+ Loài Dipylidium caninum: C th dài 15 - 17 cm, g m 80 - 250
u r ng 0,24 - 0,50 mm.

t.

u có vòi hình chóp, có 4 - 10 hàng móc, m i

hàng có t 16 - 20 móc, móc hàng trên cùng dài 0,013 - 0,016 mm, móc hàng
cu i cùng dài 0,003 - 0,008 mm. L sinh d c kép, m ra
sinh d c dài 0,1 - 0,3 mm, áy h

ng lên phía trên

thùy hình qu t. Tuy n noãn hoàng hình kh i.
nang ch a 3 - 30 tr ng, có kích th
th

hai bên

t. Túi

t. Bu ng tr ng phân

t già ch a nang tr ng, m i

c 0,026 - 0,060 mm. Phôi 6 móc có kích

c 0,020 - 0,036 mm.
- Gi ng Taenia Linnaeus, 1758
Nguy n Th K (1994) [5], (2003) [6], Nguy n Th Lê và cs (1996)

[14], Nguy n Th Kim Lan và cs (1999) [7], cho bi t:
+ Loài Taenia hydatigena: Dài 5000 mm g m 550 - 700
r ng.

u hình qu lê hay hình th n,

t r t

ng kính 1 mm, vòi có 26 - 44

móc, x p thành hai hàng, móc hàng trên dài 0,170 - 0,022 mm, có m m
r t cong, móc hàng d
bám g n nhau và có
700 tinh hoàn

i dài 0,110 - 0,160 mm, có l

i r t cong, các giác

ng kính 0,110 mm, c dài 0,500 mm. Có 600 -

gi a các ng bài ti t. Xung quanh noãn hoàng, bu ng

tr ng, ng d n tinh và âm

o không có tinh hoàn, ng d n tinh có d ng

túi h p u n khúc nhi u, không có túi tinh. Nang lông gai hình tr dài
0,450 mm, r ng 0,130 mm, bu ng tr ng hai thùy

n ad

ic a

t, c nh


12
phía không l l n h n phía có l , noãn hoàng là ng h p kéo dài theo
chi u ngang, th Melis tròn
âm

gi a bu ng tr ng và noãn hoàng, ph n

u

o phình r ng, sau h p d n, t i thùy bu ng tr ng t o thành túi nh n

tinh.

t già thân t cung có 5 - 10 nhánh ngang, m i

các

u t do l i

t o thành các nhánh ph , tr ng b u d c, dài 0,038 - 0,031 mm, r ng 0,034
- 0,035 mm, v dày 0,004 mm.
D ng u trùng Cysticercus tenuicollis g p nhi u

gan và xoang b ng c a

l n, trâu, bò, nhi u loài thú khác, k c ng i. u trùng này có d ng túi ch a
d ch trong. Thành bên trong túi có m t

u sán dây, có c .

y

u có móc và giác

ng kính c a giác bám 0,099 - 0,310 mm, có 28 - 40 móc, x p hai hàng,

bám,

móc hàng trên dài 0,185 - 0,210 mm, móc hàng d i dài 0,126 - 0,160 mm, v
trong c a nang

c b c b ng v ngoài, v này bám vào thành mô c c a v t ch ,

kích th c c a nang ph thu c vào n i ký sinh c a u trùng.
+ Loài Taenia pisiformis: Sán dài 600 - 2000 mm và r ng 4,8 mm g m
400

t,

ng kính

u 1,3 mm, vòi 0,515 - 0,640, có 34 - 48 móc x p thành

hai hàng, móc hàng trên dài 0,225 - 0,294 mm, có l
d

i r t cong. Móc hàng

i dài 0,132 - 0,177 mm, giác bám tròn hay b u d c,

0,330 mm, c

ngay sau

ng kính 0,310 -

u dài 1,7 mm. L sinh d c xen k không

núm sinh d c h i nhô ra. Có 400 - 500 tinh hoàn, tròn hay b u d c,
kính 0,096 - 0,132 mm,
và bu ng tr ng.

toàn b kho ng tr ng gi a

ng d n tinh b t

u, các
ng

t tr vùng noãn hoàng
ng kính 0,210 -

u t túi tinh tròn có

0,350 mm, nang lông gai hình tr hay b u d c ngang, dài 0,460 - 0,800, r ng
0,130 - 0,140 mm, bu ng tr ng hai thùy,
hình th n và có kích th
t. Th Melis

n ad

ic a

c nh nhau, noãn hoàng hình ba góc,

gi a noãn hoàng và bu ng tr ng, âm

t o thành túi nh n tinh

sát thùy c a bu ng tr ng.

c a thân t cung có 8 - 14 nhánh bên, t
tròn hay h i b u d c,

t, nh ng thùy bên
b d

ic a

o i t l sinh d c,

nh ng

t già, m i ph n

ó t o thành các nhánh ph , tr ng

ng kính 0,032 - 0,037 mm.


13
- Gi ng Echinococcus Rudolphi, 1810
Phan Th Vi t và cs (1977) [22], Nguy n Th Lê và cs (1996) [14],
Nguy n Th K (2003) [6] cho bi t:
+ Loài Echinococcus granulosus: Sán dài 2,7 - 3,4 mm, g m 3 - 4
u không l n, có

ng kính 0,258 - 0,369 mm,

ng kính giác bám 0,098

- 0,133 mm, vòi 0,100 - 0,140 mm. Có 36 - 40 móc vòi, th
kích th
d

ng thay

i dài 0,020 - 0,036 mm, cán không th ng và dài h n l

phình r ng ho c có m m l n. C quan sinh d c cái
tr ng g m hai kh i

i móc, ôi khi cán

n ad

ic a

i bu ng tr ng và noãn hoàng, có 32 -

40 tinh hoàn. Nang lông gai dài 0,025 - 0,026 mm, dài t i gi a

v is l

t, bu ng

c hình b u d c, n i v i nhau b ng ng ngang h p, noãn

i bu ng tr ng, th Melis d

d c m ra

iv

ng móc, móc hàng trên dài 0,032 - 0,043 mm, móc hàng

c và s l

hoàng d

t.

hai bên

t, t cung dài b ng chi u dài

t, l sinh

t già, có các nhánh bên

ng và hình d ng không gi ng nhau. Tr ng tròn hay b u d c,

ng

kính t 0,028 - 0,036 mm.
u trùng Echinococcus enilocularis ký sinh
túi, trong ch a

trâu, bò, dê. Nó có d ng

y d ch, nang có hai v , v ngoài màu tr ng s a ôi khi h i

vàng, v ngoài sinh ra v trong, v trong g i là v m m, sinh ra t phía trong
xoang nang, m ng, không màu, là thành mô sinh ra nang, có th sinh ra m t
nang cùng lúc t o thành

u phôi và nang th hai (nang con).

- Gi ng Multiceps Goeze, 1782
Theo Nguy n Th K (1994) [5], (2003) [6], Nguy n Th Lê và cs (1996) [14]:
+ Loài Multiceps multiceps: Sán dài 400 - 1000 mm, g m 200 - 250
r ng g n 5 mm.

u hình qu lê và có

ng kính 0,800 mm. Vòi có

t,
ng

kính 0,300 mm, có 22 - 32 móc, x p thành hai hàng, móc hàng m t dài 0,150
mm, hàng hai dài 0,090 - 0,130 mm. Giác bám có
mm. C dài 2 - 3 mm. ng d n tinh b t

u

ng kính 0,290 - 0,300

phía có l , g n thân gi a c a t


14
cung, u n khúc và i vào nang lông gai. Nang có d ng qu lê dài 0,315 - 0,350
mm, r ng 0,110 - 0,145 mm. Bu ng tr ng có hình cánh b

m,

g nb d

i

t, hai thùy g n nh b ng nhau và có hình b u d c, noãn hoàng hình ba góc,
sát b d

i

t. Th Melis nh

gi a bu ng tr ng và noãn hoàng. Âm

o có

d ng ng cong xu ng m t thùy c a bu ng tr ng và phình r ng thành túi ch a
tinh, t cung có thân gi a và m i bên có 9 - 12 nhánh, tr ng có

ng kính

0,029 - 0,037 mm, có v dày 0,004 mm.
u trùng Coenurus cerebralis là m t nang l n, hình tròn hay b u d c, v
m

c, m m trong có r t nhi u

màu, s l

ng d ch thay

u sán dính vào, trong nang là ch t d ch không

i ph thu c vào kích th

khác nhau, ph thu c vào m c

c nang. Kích th c nang

phát tri n, v trí não ký sinh và lo i

ng v t.

- Gi ng Mesocestoides Vaillant, 1863
Nguy n Th K (1994) [5], (2003) [6], Nguy n Th Lê và cs (1996) [14], cho bi t:
+ Loài Mesocestoides lineatus: Sán tr

ng thành dài

n 2m.

có vòi, có móc bám và 4 giác bám. T cung có d ng túi d c n m
Kích th

u không
gi a

t.

c tr ng 0,040 - 0,060 x 0,035 - 0,043 mm. Phôi 6 móc, ôi móc gi a

dài h n móc bên.
2.1.2.3. Chu k sinh h c c a sán dây chó
Theo

D ng Thái và Tr nh V n Th nh (1978) [17], chu k sinh h c c a

sán dây khá ph c t p, ti n tri n nhi u ký ch liên ti p.

b Cyclophyllidae tr ng

ch a thai trùng sáu móc ã hình thành. Vào d dày ký ch , thai trùng sáu móc thành
u trùng ( ã m t móc) có c u t o và tên g i khác nhau: Cysticercus, Coenurus,
Echinococcus, Cysticercoid.

b Pseudophyllidae có hai th

u trùng liên ti p:

Procercoid và Plerocercoid. Nh ng d ng u trùng này s ng lâu hay chóng
KCTG và ph i
sán tr ng thành.

c m t ký ch cu i cùng thích h p nu t vào m i phát tri n thành


15
hoàn thành vòng
nhi u loài


i, sán dây ký sinh

ng v t khác nhau, có th là

ng v t không x

chó c n v t ch trung gian là

ng v t có x

ng s ng... Có loài c n 1 KCTG

nh ng c ng có loài c n 2 KCTG m i hoàn thành vòng

ng s ng, ho c có th
hoàn thành vòng

i,

i.

Các h sán dây khác nhau có chu k sinh h c khác nhau. Các loài sán dây:
Spirometra erinacei-europae, Spirometra mansonoides, Dipylidium caninum,
Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multiceps ký sinh

ru t c a

chó. Chó là v t ch cu i cùng c a sán, giúp sán hoàn thành vòng

i và ký

sinh

ng g p

giai o n thành th c. C th vòng

i c a các loài sán dây th

ký sinh chó di n ra nh sau:
+ Loài Spirometra erinacei-europae
Vòng

i phát tri n c a Spirometra erinacei-europae có s tham gia c a

v t ch trung gian th nh t là các các loài giáp xác, KCTG b sung là cá.
Tr ng

c th i ra ngoài theo phân chó không có phôi,

trong n

c, tr ng n

ra u trùng có nh ng lông nh xung quanh thân g i là Coracidium,
ch

trung gian th

nh t là các loài giáp xác thu c gi ng Mesocyclops,

Eucyclops nu t. Trong c th b n
trùng

cv t

c, Coracidium phát tri n thành d ng u

c bi t - Procercoid. Trong tr

ng h p cá nu t ph i b n

c b nhi m

Procercoid thì u trùng Procercoid s phát tri n thành d ng u trùng m i Plerocercoid. Chó n cá có u trùng Plerocercoid s nhi m sán, sau 15 - 18
ngày s xu t hi n tr ng trong phân chó th i ra.
+ Loài Spirometra mansonoides
Vòng

i phát tri n c n có s tham gia c a v t ch trung gian th nh t

là các loài giáp xác n

c ng t (Copepods), v t ch trung gian th hai là

nh ng loài chim, r n, bò sát, l
chó ra ngoài, tr i qua l n l

ng c ,

ng v t g m nh m. Tr ng theo phân

t các giai o n

v t ch trung gian th nh t và

th hai, tr thành u trùng gây b nh Plerocercoid. Chó n ph i v t ch trung


16
gian ch a u trùng s b nhi m sán. Sau 10 - 30 ngày u trùng phát tri n thành
sán tr

ng thành.
+ Loài Dipylidium caninum
Vòng

i c a loài này có s tham gia c a v t ch trung gian là các loài

b chét gi ng Ctenocephalides.
tr ng.

t sán v ra, tr ng

t sán già th i ra ngoài có mang theo nang

ngoài t nhiên

c các v t ch trung gian nu t

vào, phát tri n thành u trùng. Chó n ph i b chét có u trùng s b nhi m
sán dây. Sau 3 - 4 tu n u trùng phát tri n thành sán dây tr

ng thành.

+ Loài Taenia hydatigena
KCTG là l n, trâu, bò, dê, c u. Vòng

ib t

u t khi

t sán già

r ng theo phân ra ngoài, v ra, gi i phóng tr ng sán. KCTG nu t ph i
tr ng sán, vào

n ru t, u trùng 6 móc n ra và phát tri n thành u trùng

gây b nh Cysticercoid sau 3 tháng. Chó n ph i n i t ng c a v t ch trung
gian có u trùng s b nhi m sán. Sau 2 tháng u trùng phát tri n thành
sán dây tr

ng thành.

+ Loài Taenia pisiformis
Vòng

i phát tri n c n có s tham gia c a v t ch trung gian là

ng v t g m nh m, ch y u là th và th r ng. Các giai o n phát tri n
c a u trùng th c hi n trong các v t ch trung gian

tr thành u trùng

c m nhi m sau 15 - 30 ngày. Chó n ph i n i t ng c a th có u trùng s
nhi m sán.
+ Loài Multiceps multiceps
Vòng
c u.

i c a loài này c n có s tham gia c a v t ch trung gian là dê,

t sán già ra ngoài theo phân chó.

t v ra gi i phóng tr ng sán; dê, c u

- v t ch trung gian n tr ng sán vào c th , tr ng n và phát tri n thành u
trùng c m nhi m óc dê, c u sau 6 - 8 tháng. Chó n ph i óc v t ch trung gian
có u trùng s nhi m sán.


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×