Tải bản đầy đủ

Tìm hiểu phương pháp toán sơ cấp qua các sách Hán Nôm

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ
NHIÊN
-----------------------------------------------------

NGUYỄN THỊ NGA

TÌM HIỂU PHƢƠNG PHÁP TOÁN SƠ
CẤP QUA CÁC SÁCH HÁN NÔM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội, 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ
NHIÊN
-----------------------------------------------------

NGUYỄN THỊ NGA


TÌM HIỂU PHƢƠNG PHÁP TOÁN SƠ
CẤP QUA CÁC SÁCH HÁN NÔM

Chuyên ngành: Phƣơng pháp toán sơ
cấp Mã số: 60 46 01 13

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS. Tạ Duy
Phƣợng


LỜI CÁM ƠN
Luận văn đƣợc thực hiện và hoàn thành tại Trƣờng Đại học Khoa học
Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, dƣới sự hƣớng dẫn của PGS TS Tạ Duy
Phƣợng. Tác giả xin đƣợc tỏ lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới Thầy,
ngƣời đã tận tình hƣớng dẫn và chỉ đạo tác giả tập dƣợt nghiên cứu khoa học
trong suốt thời gian dài tìm hiểu tài liệu và viết
Luâṇ

văn.

Một phần nội dung Luận văn dựa trên bản thảo bản dịch một số phần
trong các sách Toán Hán Nôm của hai học viên cao học Hán Nôm Trần Thị
Lệ và Nguyễn Thị Thành, một số đoạn dịch của Tiến sĩ Nguyễn Hữu Tâm
(Viện nghiên cứu Lịch sử). Xin đƣợc chân thành cám ơn sự giúp đỡ của Tiến
sĩ Nguyễn Hữu Tâm và hai bạn Lệ và Thành. Xin đƣợc cám ơn Thày hƣớng
dẫn đã cho phép sử dụng một số tƣ liệu cá nhân của Thày.
Đồng thời em xin chân thành cảm ơn các quý thầy cô trong Khoa Toán
– Cơ–Tin học, Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội,
đã tận tình giảng dạy, quan tâm và tạo mọi điều kiện thuận lợi về thủ tục hành
chính để em hoàn thành luận văn.
Tôi cũng chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và cơ quan, đoàn thể nơi
tôi đang công tác là Trƣờng Trung học Phổ thông Nguyễn Văn Cừ, đã tạo mọi
điều kiện về vật chất lẫn tinh thần trong quá trình tôi học tập, nghiên cứu và
viết luận văn.


MỤC LỤC


MỞ ĐẦU...........................................................................................................1
CHƢƠNG I TỔNG QUAN VỀ CÁC SÁCH TOÁN HÁN NÔM...................3
1.1 Tổng quan về các tài liệu viết về toán học Việt Nam thời kì phong kiến... 3
1.2 Tổng quan về di sản sách Toán Hán Nôm...................................................5
CHƢƠNG 2 MỘT SỐ PHƢƠNG PHÁP TOÁN SƠ CẤP TRONG CÁC
SÁCH TOÁN HÁN NÔM .............................. Error! Bookmark not defined.
2.1 Bảng cửu chƣơng và Hệ đếm.................... Error! Bookmark not defined.
2.2 Bốn phép toán số học trên tập số nguyên . Error! Bookmark not defined.
2.3 Toán phân số, Số phập phân, toán phần trăm, toán chuyển động......Error!
Bookmark not defined.
2.4 Các bài toán lập và giải phƣơng trình, hệ phƣơng trìnhError!

Bookmark

not defined.
2.5 Phƣơng trình nghiệm nguyên.................... Error! Bookmark not defined.
2.6 Ma phƣơng trong Ý trai toán pháp nhất đắc lục của Nguyễn Hữu Thận ..Error!
Bookmark not defined.
2.7 Một đề thi và bài giải minh họa ................ Error! Bookmark not defined.
2.8 Một số bài toán dân gian liên quan đến các bài toán trong sách Hán Nôm
......................................................................... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN ..................................................... Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THỐNG KÊ, THAM KHẢO VÀ TRÍCH DẪN..............................7


MỞ ĐẦU
Sự ra đời và phát triển của toán học nói chung, toán học Việt Nam nói
riêng, luôn gắn liền với nhu cầu giải quyết các bài toán thực tiễn. Tƣơng
truyền Lƣơng Thế Vinh đã sử dụng công thức tính diện tích các hình để giúp
ngƣời dân quê đo đạc ruộng đất, Vũ Hữu đã áp dụng toán học để tính toán
nguyên vật liệu “không thừa không thiếu một viên gạch” trong sửa chữa thành
Thăng Long. Đại Nam chính biên liệt truyện chép: “Năm Ất Hợi (1815) trong
khi luận về thiên tƣợng, nhà vua quyết định ngày mồng một nào có nhật thực
thì bãi lễ triều và hạ yến hƣơng, để tỏ ý lo sợ tu tỉnh”. Nguyễn Hữu Thận đã
tính toán và báo lên nhà vua hai năm nữa vào ngày 1 tháng 4 Đinh Sửu (16-51817) sẽ có nhật thực. Sự việc xảy ra hai năm sau đúng nhƣ vậy, khiến nhà
vua và triều thần phải thốt lên: “Thiên văn gia vô xuất kỳ hữu” (nhà thiên văn
không ai sánh kịp).
Những kiến thức hình học, thiên văn nói riêng và toán học nói chung
của ngƣời Việt cổ đã đƣợc thể hiện trên mặt trống đồng Đông Sơn, tháp Đào
Thịnh, trên các đồ gốm sứ,... Một số tác giả đã chứng minh các hình vẽ trên
mặt trống đồng là một cuốn lịch của ngƣời Việt cổ (xem [B17]. Nhƣ vậy, có
thể nói, ngƣời Việt cổ đã có những hiểu biết khá cao về hình học, thiên văn và
toán học.
Trong quá trình tiếp thu và phát triển toán học Trung Quốc, trong quá
trình giảng dạy, phổ biến và áp dụng các kiến thức toán học vào thực tiễn,
các nhà toán học Việt Nam thời kì phong kiến đã đạt đƣợc một số thành tựu
đáng kể. Điều này đã đƣợc thể hiện trong các sách toán (đƣợc viết bằng chữ
Hán và chữ Nôm) của các tác giả Việt Nam trong suốt chiều dài hàng ngàn
năm lịch sử. Tiếc rằng một số sách toán học thờ i kì Lý-Trầ n nhƣ cuố n
sá ch
toán (có lẽ đầu tiên của nƣớc ta) của Mạc Hiển Tích, trong đó Ông nghiên cƣ́
u
tro chơi ô ăn quan v à đƣa ra khái niệm số ân̉ (số âm ), hoặc cuốn Bách thê
thông khảo của Trầ n Nguyên Đá n nghiên cƣ́ u thiên văn, lịch pháp và toán
5


học hay Lung linh nghi của Đặng Lộ đời Trần, một dụng cụ khảo sát thiên
thể

6


đƣợc các sử gia hết lời ca ngợi (xem, [B13]), nay đã thất truyền. Vì vậy,
chúng ta chỉ có thể khảo cứu các kiến thức toán học của các nhà toán học
Việt Nam thời phong kiến qua các sách Hán Nôm viết trong khoảng 500 năm
(từ thế kỉ XV đến thế kỉ XX), mà nội dung chủ yếu nằm trong khuôn khổ toán
sơ cấp.
Toán học cũng liên quan mâṭ thiế t tớ i s ự phát triển của kỹ thuật, khoa
học, giáo dục, văn hó a và tiế n bô ̣ xã
hôị

, vì vậy nghiên cứu lịch sử phát triển

toán học cũng góp phần làm sáng tỏ lịch sử phát triển văn hóa, khoa học và
giáo dục.
Luận văn này có mục đích tìm hiểu các phƣơng pháp toán sơ cấp trong
các sách toán Hán Nôm. Luận văn trình bày chủ yếu hai vấn đề:
1. Tổng quan về nội dung sách toán Hán Nôm.
2. Một số nội dung và phƣơng pháp giải toán trong các sách toán Hán
Nôm.
Để viết Luận văn, tác giả dựa trên các tài liệu chính là bản thảo bản
dịch một số phần trong các sách toán Hán Nôm, các bài nghiên cƣ́ u và
giới thiệu của các tác giả trong nƣớc về toán học và các nhà toán học Việt
Nam, và
đặc biệt, các bà i bá o khoa h ọc của nhà nghiên cƣ́ u lic̣ h sƣ̉ toá n h ọc Viêṭ
Nam Alexei Volkov.
Luận văn gồm 2 chƣơng:
Chƣơng I Tổng quan về các sách toán Hán Nôm thời kỳ phong kiến.
Chƣơng II Một số phƣơng pháp toán sơ cấp trong các sách Hán Nôm.
Số lƣợng và nội dung sách Hán Nôm khá phong phú, nhƣng chƣa hề
có một cuốn sách nào đƣợc dịch ra tiếng Việt. Vì vậy, một luận văn cao
học không thể khai thác và bao quát hết toàn bộ nội dung sách toán Hán
Nôm. Thông qua luận văn này, tác giả chỉ mong muốn gợi lên sự quan tâm
đến một mảng di sản quý báu, mà gần nhƣ chƣa đƣợc nghiên cứu và
khai thác, là mảng sách toán Hán Nôm.


Hà Nội, Tết Ất Mùi 2015
Tác giả


CHƢƠNG I

TỔNG QUAN VỀ CÁC SÁCH TOÁN HÁN
NÔM
1.1 Tổng quan về các tài liệu viết về toán học Việt Nam thời ki phong
kiế n
Nhƣ̃ ng ngƣờ i đầ u tiên nhắ c đế n và viế t về toá n
hoc̣

Viêṭ Nam có lẽ là

nhƣ̃ ng truyền giáo , nhà buôn và nhà du lịch , thám hiểm phƣơng Tây . Nhà
du lịch vong quanh thế giới W. Dampier có lẽ là một trong những ngƣ ời
nƣớc ngoài đầu tiên nhắc tới toán học Việt Nam. Ông đã viế t về ngƣờ i
Tonkin (Bắ c
kì): Họ rất chú ý tới toán học, có vẻ có hiểu biết chút ít về hình học và số học
và hiểu biết về thiên văn học nhiều hơn. Họ có lịch pháp riêng nhưng tôi
không rõ là chúng được làm tại đàng ngoài hay được đưa từ Trung Quốc
sang ([B21], Bản dịch II, trang 80-81).
Trong [B15] đã trích dẫn bản dịch đầu tiên cuốn sách của W. Dampier: “Ngƣời
Việt Nam rất giỏi hình học, số học và thiên văn học”, có lẽ do dịch sai nội dung. Bản dịch
II [B21] của Hoàng Anh Tuấn năm 2005 (in lại 2007) với đoạn trích dẫn trên là đáng tin
cậy hơn.
Nguyễn Hữu Thận đã tham khảo lịch pháp của Trung Quốc và phƣơng Tây để lập
ra lịch Việt Nam, có nhiều điểm khác với lịch Trung Quốc (xem [B11]).

Môt số nhà sƣ̉
hoc̣
tƣ̣ nhiên và lic̣ h sƣ̉ toá n

Viêṭ Nam
hoăc̣

cá c nhà nghiên cƣ́ u lic̣ h sƣ̉ khoa
hoc̣

nƣớ c ngoà i trƣớc năm 2000 cũng đã đề cập tới

hoc̣ toán học và thiên văn Viêṭ Nam , nhƣng rất sơ sai (xem, [B8], [B14],
̀
hoc̣
[B23], [B25],...). Các sách tiếng Việt viết về Lịch sử toán học gần nhƣ không
đề cập tới toán học Việt Nam (xem [B3], [B4], [B19], [B20]).


Một cách tiếp cận khoa học và quan trọng, có lẽ là bậc nhất, giúp giải
mã nhiều câu hỏi hiện nay còn mở là hƣớng tìm hiểu lịch sử toán học Việt
Nam thế kỉ XV-XIX qua khai thác trực tiếp di sản sách toán Hán Nôm.
Có lẽ ngƣời đầu tiên quan tâm nghiên cứu lịch sử toán học ở Việt Nam
qua sách toán Hán Nôm là nhà toán học Nhật Bản Mikami Yoshio (1875-


1950). Dựa trên cuốn Chỉ minh toán pháp do nhà dân tộc học Nobuhiro
Matsumoto mang về từ Việt Nam năm 1933, Mikami Yoshio đã viết một bài
báo tiếng Nhật ([B30], 1934) với tiêu đề Về một tác phẩm toán của Annam,
phân tích nội dung Chỉ minh toán pháp. Tuy nhiên, vẫn chƣa rõ Chỉ minh
toán pháp mà Mikami Yoshio nghiên cứu có đúng là cuốn Chỉ minh lập thành
toán pháp của Phan Huy Khuông ([A2], 1820) hay không (xem [C3]). Cũng
không rõ cuốn Chỉ minh toán pháp mà Mikami Yoshio nghiên cứu hiện nay
vẫn còn đƣợc lƣu giữ ở Nhật Bản hay không.
Năm 1938, nhà nghiên cứu lịch sử toán học và khoa học tự nhiên ngƣời
Trung Quốc Zhang Yong (1911-1939) đã phát hiện mảng sách toán Hán
Nôm trong kho sách của Viện Viễn đông bác cổ. Tuy nhiên, Ông mất năm
1939 và không kịp để lại những nghiên cứu về các sách toán Viêṭ Nam, ngoại
trừ một bài báo về lịch sử thiên văn Việt Nam ([B28], 1940). Năm 1954, Li
Yan [B24] đã thống kê (8 cuốn) các sách toán Hán Nôm mà Zhang Yong
mang về từ Việt Nam. Dựa trên tƣ liệu này, Han Qi [B29] đã viết một bài báo
về quan hệ giữa toán và thiên văn Việt Nam với toán và thiên văn Trung Hoa.
Vào năm 1943, Giáo sƣ Hoàng Xuân Hãn đã có một bài viết về thi toán
ở Việt Nam thờ i phong kiế n (xem [B9]). Đặc biệt, cuố n chuyên khả o Lịch
và lịch Việt Nam của Ông viết và in năm 1952 và 1982 [B11] (và sau đƣợc in
lại
nhiều lần) là một trong ba công trình đƣợc giải thƣởng Hồ Chí Minh của Ông.
Năm 1979, Giáo sƣ sử học Tạ Ngọc Liễn đã viết một bài về toán học
Viêṭ Nam in trong cuố n Lịch sư khoa học ky thuật [B15]. Gầ n đây,
Nguyêñ
Xuân
Diêṇ

và Ta ̣ Duy
Phƣơṇ

g cũng có
môṭ

số bà i viế t giớ i
thiêụ

các sách Hán

Nôm (xem [B5], [B6], [B7], [B22]). Một số bài báo viết khá công phu về nhà
toán học Việt Nam Nguyễn Hữu Thận (xem [B1], [B2], [B17], [B18]).


Có thể nói, cho tớ i nay, Alexei Volkov là ngƣờ i duy nhấ t thà nh công
và thành danh trong nghiên cứu l ịch sử toán học Việt Nam thời phong kiến .
Ông đã viết khoan̉ g 40 bài nghiên cứu và báo cáo khoa học về toán học ,
thiên văn


và Y
hoc̣

Viêṭ Nam (xem Tà i
liêụ

trić h
dâñ

C ). A. Volkov đã sang Viêṭ Nam
và Paris nhiều lần, tìm hiểu và
nghiên cứu các sách Hán Nôm tại
thƣ viện Hán

Quố c gia và thƣ vi ện
m,
Paris. Dƣới góc độ của
thƣ
một nhà nghiên
viêṇ
cứu lịch sử khoa học, toán học
và giảng dạy toán học, Ông đã
“càn quét” hầu hết các v ấn đề
cơ bản trong nghiên cứu di san̉
sách toán Hán Nô m. Ông đã
làm báo cáo mời ở nhiều Hội
nghị Quốc tế (xem, thí dụ,
[C28]), đƣợc mời
viết những bài tổng quan về
toán truyền thống Việt Nam
trong các sách từ điển toán, các
sách chuyên khảo về lịch sử
toán và các tạp chí (xem [C1][C11]). Có thể nói, thế giới biết
đến toán học Việt Nam thời
phong kiến là nhờ các bài viết
của

A.

Volkov.

Tạp

chí

Zentralblatt [B27] đã đánh giá
bài viết [C11] của A. Volkov
nhƣ sau: This well-researched
work of the author is a valuable
addition

to

the

history

of


mathe
matics.
Yukio
Ãhashi
[B30]
viết:

matics in Vietnam. kh
Qua đây cũng thấy ai
thá
rằng,
các
nhà
c ,
nghiên cứu lịch sử các

toán học trên thế
u
giới rất quan tâm tới
V

In

lịch sử toán học Việt

2002,

Nam.

Alexei

paper

Vsố
ơ nhà
́ nghiê
i n cƣ́
u ,
s đăc̣
ƣ

on the

̣

Volkov
publis
hed a

Toan-

c
ô

phap

́

dai-

g
ă

thanh.

́

that
this is

c
u

a

̉

paper

m
ô
t

on the

̣

mental

of
mathe

biêṭ
là
Alexe
i
Volko
v,

di sả n
sá ch toá n
Há n Nôm

[C6] và [C9].
Sách nay (23 cuốn), chủ
toán yếu nằm trong Thƣ
Hán viện
Nôm
hiêṇ

n
a
m
đ
a
n
g

của Viện
nghiên cứu
Hán Nôm,
đƣơc̣

lƣu trƣ̃ dƣớ i
daṇ g sách hoặc
microphim

gồm 18 cuốn (xem [B5], [B16])
d
â

và đã đƣợc thống kê tóm tắt nội

̀

dung trong [B16]. Trong thƣ
n
d
â
̀
n
đ
ƣ
ơ
c

a

monu

đầy đủ trong [B5], [B16], [C5],

̣

n
g

I think

history

i
ê
t

hỏ làm sáng tỏ
i .
về
1.2 Tổng quan về di sả n sách Toán
to
Hán Nôm
án
Danh mục sách toán Hán
họ
c
Nôm đã đƣợc liệt kê tƣơng đối

̣
đang
dầ n
đƣơc̣

viện Quốc gia có 4 cuốn sách
toán Hán Nôm, trong đó có ba
cuốn đã đƣợc số hóa (xem
[B5]). Theo A. Volkov [C5],
tổng số sách toán Hán Nôm
trong hai thƣ viện nói trên, là
22 cuốn, trong đó có 13 cuốn
viết


bằng chữ Hán, 9 cuốn có cả chữ Hán và chữ Nôm. Dƣớ i đây chú ng tôi liêṭ
kê (theo [B5] và [B16]). Ngoài ra con có một số sách giáo khoa cho trẻ em học
,
trong đó cũng có
môṭ

phần
nôị

(xem [B5]).

dung toá n
hoc̣

Môt số sa ch toa n Ha n Nôm
́
́
́
đƣơc̣

lƣu trƣ̃ dƣớ i daṇ g sá ch hoăc̣

microphim (MF) tại thƣ viện Viễn đông Bác cổ

(EFEO) Paris. Tuy nhiên ,

hình nhƣ không có cuốn sách nào ở thƣ viện Paris mà thƣ v

Hán Nôm

iêṇ không có ([B5], [B16]).
Số sách (8 quyển) mà Zhang Yong mang từ Việt Nam có tên trùng với
tên củ a cá c sá ch trong t hƣ
viêṇ

Há n Nôm (so sá nh [B24] vớ i [B5]). Tuy

nhiên, vẫn chƣa rõ Zhang Yong đã mua những cuốn sách này hay chép lại từ
các cuốn sách đã có trong kho sách của Viễn đông bác cổ (xem [C5]). Và
cũng vẫn chƣa rõ các sách của Zhang Yong có nội dung hoặc năm , nơi xuấ t
bản có khác với các sách trong thƣ viện Hán Nôm hay không.
Dƣớ i đây là danh
muc̣ (xem [B5], [B16]):

sách toán vi
hiêṇ

ết bằng chữ Hán – Nôm

A1. Bút toán chỉ nam
Tác giả: Tuần phủ Quảng Yên Nguyễn Cẩn, hiệu Hƣơng Huề.
Kiều Oánh Mậu, hiệu Áng Hiên, duyệt.
In năm Duy Tân 3 (1909), Hà Nội.
2 bản in (5 quyển), 178 trang, khổ 26x15, có hình vẽ.
Số thứ tự trong Danh mục sách của thƣ viện Hán Nôm [B14]: 299.
Mã hiệu thƣ viện Hán Nôm
hoăc̣

Paris:

A. 1031; VHv 282; MF. 2318 (A.1031); Paris, EFED. MF. II/1/52.
Nội dung: Sách dạy toán.

có


Quyển 1: Con số và bốn phép tính cộng, trừ, nhân, chia.
Quyển 2: Tạp toán, có 21 đề bài.
Quyển 3: Phép đo ruộng.
Quyển 4: Phép bình phƣơng.


TÀI LIỆU THỐNG KÊ, THAM KHẢO VÀ TRÍCH DẪN
B. Tài liệu chung
Tiếng Việt
[B1] Lƣơng An, Nguyễn Hữu Thận (1757-1832), Trong cuốn sách
Danh nhân Bình Trị Thiên, trang 102-126, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế,
1986.
[B2] Lƣơng An, Nguyễn Hữu Thận-một tinh thần học hỏi cầu tiên
không mệt mỏi, Tạp chí Văn hóa Quảng Trị, số 9-1992, trang 20-21.
[B3] Nguyễn Cang, Lịch sư toán học, Nhà xuất bản Trẻ, 1999.
Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà xuất bản Giáo dục,
2005.
[B4] Văn Nhƣ Cƣơng, Lịch sư hình học, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ
thuật, 1977.
[B5] Nguyễn Xuân Diện,Tạ Duy Phƣợng, Sơ lược giới thiệu di sản
sách toán trong thư tịch Hán Nôm, Kỷ yếu Hội thảo khoa học Các chuyên đề
toán chọn lọc theo xu hướng Hội nhập Quốc tê (Nguyễn Văn Mậu, Nguyễn
Văn Tuấn chủ biên), Nam Định, 5-6 tháng 10, 2013, trang 96-117.
[B6] Nguyễn Xuân Diện,Tạ Duy Phƣợng, Những tài liệu sách toán
Hán Nôm Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học Các chuyên đề toán chọn lọc
bồi dưỡng học sinh giỏi Trung học Cơ sở năm học 2013-2014 (Nguyễn Văn
Mậu, Đỗ Bá Oai chủ biên), Hà Giang, 22-25 tháng 11, 2013, trang 46-52.
[B7] Nguyễn Xuân Diện, Tạ Duy Phƣợng, Giới thiệu di sản sách toán
trong thư tịch Hán Nôm, Báo cáo tại Hội thảo khoa học Thông báo Hán Nôm
học 2013, Hà Nội, 27 tháng 12, 2013. Có thể xem trên:
http://xuandienhannom.blogspot.de/2013/12/gioi-thieu-di-san-sachtoan-html.
[B8] Trần Văn Giáp, Tìm hiểu kho sách Hán Nôm, Nhà xuất bản Khoa
học Xã hội, Hà Nội, 1990.


[B9] Hoàng Xuân Hãn, Thi Toán đời xưa, Báo Khoa- Học, số 13, 14
tháng 1, 2 năm 1943, trang 207- 215; In lại trong Báo Thanh Nghị, số 38,
tháng 6-1943; In lại trong La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn, [B19], Nhà
xuất bản Giáo dục, 1998, trang 1117-1124.
[B10] Hoàng Xuân Hãn, Ma phương, Báo Khoa- Học, số 16+17
tháng 3- 4, năm 1943. In lại trong [B19] La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn
(Hữu Ngọc, Nguyễn Đức Hiền biên soạn), Nhà xuất bản Giáo dục, 1998,
trang 1097-1110.
[B11] Hoàng Xuân Hãn, Lịch và lịch Việt Nam, Tập san Khoa học Xã
hội, Tập 9, 1982, Paris, 145 trang. In lại trong [B12], trang 795-1023.
[B12] Hoàng Xuân Hãn, Tác phẩm được tặng giải thưởng Hồ Chí
Minh, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2003.
[B13] La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn (Hữu Ngọc, Nguyễn Đức Hiền
biên soạn), Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 1998.
[B14] Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sư kí toàn thư, Nhà xuất bản Thời đại, Hà
Nội, 2011
[B15] Tạ Ngọc Liễn, Vài nét về toán học ở nước ta thời xưa, trong Tìm
hiểu khoa học ky thuật trong lịch sư Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học Xã
hội, 1979, 289-314.
[B16] Trần Nghĩa, Gros François (chủ biên), Di sản Hán Nôm Việt
Nam – Thư mục đề yếu (3 tập), Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993.
[B17] Anh Thi, Để biết thêm về danh nhân Nguyễn Hữu Thận (17571831), Cửa Việt-Tạp chí Văn hóa Văn nghệ Quảng Trị, số 20 (tháng 5-1996),
trang 84-87.
[B18] Nguyễn Quang Thái, Suy nghĩ xung quanh danh nhân lịch sử
Nguyễn Hữu Thận (1757-1831), Tạp chí Văn hóa Quảng Trị, 1991, trang 5657.


[B19] Nguyễn Thủy Thanh, Lịch sư toán học giản yêu, Nhà xuất bản
Giáo dục Việt Nam, 2012.
[B20] Trần Trung, Nguyễn Chiến Thắng, Lịch sử kiến thức toán học ở
trƣờng phổ thông, Nhà xuất bản Đại học Sƣ phạm, 2013.
[B21] W. Dampier, Un voyage au Tonkin en 1688, Revue Indochinoise,
No 9, Sept. 1909; Một chuyên đi tới đàng ngoài 1688 (Bản dịch I của trƣờng
Đại học Tổng hợp Hà Nội); Một chuyến du hành đên Đàng Ngoài năm 1688
(Bản dịch II: Hoàng Anh Tuấn), Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 2005, 2007.
[B22] Nguyen Dien Xuan, “Ancient Vietnamese Manuscript and
Printed Books Related to Science, Medicine and Technology (Inventory,
Classification and Preliminary Assessment)”, in Alan Kam-leung Chan,
Gregory K. Clancey, Hui-Chieh Loy, eds., Historical Perspective on East
Asian Science, Technology, and Medicine, World Scientific, 2011, 547-554.
[B23a] Huard, Pierre, et Durand, Maurice, Connaissance du Vietnam,
Imprimerie Nationale, Hanoi: École françes d’É xtrême-Orient, 1954.
[B23b] Huard, Pierre, et Durand, Maurice, La science au Vietnam,
Bulletin de la Société des etudes indochinoises, 38 (1963).
[B24] Li Yan, The heritage of Mr. Zhang Yong‟s work on the
restoration of the history of Chinese mathematics in Li Yan Collected papers
on the history of Chinese mathematics, vol.1, Taibei, 1954, 135-146.
[B25] Martzloff, Jean-Claude, A history of Chinese mathematics,
Springer, 1997.
[B26] Yukio Ãhashi, Astronomy in Mailand Southeast Asia, in
Encyclopaedia of the History of Non-Western Science: Natural Science,
Technology and Medicine, 2nd Edition, Springer-Verlag, Heidelberg, 2008.
[B27] Zentralblatt MATH Database, Zbl 1030.01009.


[B28] Zhang Yong, Sur la concordance des dates néoméniques du
calendrier annamite et du calendrier de 1759 à 1886, Meridio-occidentale
sinense, 1 (1940), 25-35.
[B29] Han Qi (韩韩), Trung Việt lịch sư thượng thiên văn học dữ số
học đích giao lưu ( 韩韩 韩韩韩韩韩韩韩韩韩韩韩韩 ), China Historical Material of
Sciences and Technology (韩韩韩韩韩韩), số 2 năm 1991, trang 3-8.
[B30] Mikami Yoshio, On the mathematical book from Annam (tiếng
Nhật), School mathematics, 14 (1934), 3-11.
C. Các bài báo khoa học và báo cáo tại các Hội nghị khoa học của
Alexei Volkov về lịch sử toán học và thiên văn Việt Nam
Book chapters and articles in refereed journals
[C1] Didactical dimensions of mathematical problems: „weighted
distribution‟ in a Vietnamese mathematical treatise, in C. Proust and A.
Bernard, eds., Scientific Sources and Teaching Contexts Throughout History:
Problems and Perspectives, Boston Studies in Philosophy of Science, 2014.
[C2] Evangelization, Politics, and Technology Transfer in the 17th
Century Cochinchina: the Case of Joao da Cruz, in History of Mathematical
Sciences: Portugal and East Asia IV, in L. Saraiva ed., Europe and China:
th

Science and the Arts in the 17

th

and 18

Centuries, World Scientific,

Singapore, 2013.
[C3] An Early Japanese Work on Chinese Mathematics in Vietnam:
Mikami Yoshio‟s Study of the Vietnamese Mathematical Treatise Chi minh
toan phap 韩韩韩韩”. In Eberhard Knobloch, Hikosaburo Komatsu, Dun Liu
(eds.), Seki,

Founder

of

Modern

Mathematics

in

Japan,

A


Commemoration on His Tercentenary, Springer Proceedings in Mathematics
& Statistics, Vol. 39, Springer Japan, 2013, pp. 149-172.
[C4]

Argumentation

for

state

examinations:demonstration

in

traditional Chinese and Vietnamese mathematics, in K Chemla editor, History
and historiography of mathematical proof in ancient traditions, Cambridge
University Press, 2012, pp. 509-551.
[C5] Mathematics and Mathematics Education in Traditional Vietnam,
in Oxford Handbook of the History of Mathematics, E.Robson and J. Stedall
(Eds), Oxford University Press, 2009, pp. 153-176.
[C6] Mathematics in Vietnam, in H. Selin (ed.), Encyclopaedia of the
History of Non-Western Science: Natural Science, Technology and
Medicine, Heidelberg: Springer-Verlag, 2nd Edition, 2008, pp. 1425-1432.
[C7] Traditional Vietnamese Astronomy in Accounts of Jesuit
Missionaries, in Luis Saraiva and Catherine Jami (eds.), History of
mathematical sciences, Portugal and East Asia III: The Jesuits, the Padroado
and East Asian Science (1552-1773), World Scientific, Singapore, 2008, pp.
161-185.
[C8] State mathematics education in traditional China and Vietnam:
formation of the “mathematical hagiography” of Luong The Vinh (14411496?)”, in Trinh Khac Manh and Phan Van Cac (eds.), Nho giáo ở Việt Nam,
Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2006, 272-309.
[C9]

Traditional

Vietnamese

Mathematics:

The

case

of

Lương Thê Vinh (1441-1496?) and his treatise Toan phap dai thanh (Great
Compendium of Mathematical Methods)”, U Kyi Win (ed.), Traditions of
Knowledge in Southeast Asia, Yangon: Myanmar Historical Commission,
2005, part 3, pp. 156-177.
[C10] History of ideas or history of textbooks: Mathematics and
mathematics education in traditional China and Vietnam in Wann-Sheng


Horng et al. (eds.), Proceedings of Asia-Pacific HPM 2004 Conference:
History, culture, and mathematics education in the new technology era, May
24-28, 2004, Department of Mathematics Education, National Taichung
Teachers College, Taichung, Taiwan, 2004, 57-80.
[C11] On the origins of the Toan phap dai thanh (Great Compendium
of Mathematical Methods)”, in Y. Dold-Samplonius, J. W. Dauben, M.
Folkerts, B. van Dallen (eds.), Proceedings of International Conferences From
China to Paris: 2000 years transmission of mathematical ideas, Franz Steiner
Verlag, Stuttgart, 2002, pp. 369-410.
Reviews, introductions, popularization articles
[C12] Mémorisation ou raisonnement? Mathematics didactics in
traditional China and Vietnam: memorisation or reasoning? Les genies de la
science (special issue of the Pour la Science), November 2005, 24-27.
Papers delivered at International Conferences (selection)
[C13] Scholarly treatises or school textbooks mathematical didactics in
th

traditional China and Vietnam, 12 International Congress on Mathematical
Education Program, 8 July – 15 July, 2012, COEX, Seoul, Korea.
[C14] Chinese Mathematics in Vietnam: Transmission and Adaptation,
HSS Conference Montréal, QC 2010 4-6 November, 2010.
[C15] Entre chien et loup: Mathematics in Vietnam in the 19th century,
International Conference on the History of Modern Mathematics: 1800 –
1930, Northwest University Chinese Society for the History of Mathematics,
France, August 12-16, 2010.
[C16] Didactical dimensions of mathematical problems: „weighted
distribution‟ in a Vietnamese mathematical treatise, Paper read in absentia at
the International Workshop Textes et instruments scientifiques anciens
élaborés dans un contexte d'enseignement: situations, usages, fonctions,
Paris, France, December 15-16, 2008.


[C17] Jesuits in Vietnam: Evangelisation, science, and politics, Paper
delivered at the

International

Conference

History

of

Mathematical

Sciences: Portugal and East Asia IV. Portuguese Missionaries in late Ming
and early Qing China: The Sciences and the Arts, Beijing, China, November
6-8, 2008.
[C18] Vietnamese mathematics and mathematics education: adaptation
or invention?, Paper delivered at the International Conference on History of
Mathematics in Memory of Seki Takakazu (1642-1708), Tokyo, Japan, August
25-31, 2008.
[C19]

A

Case

of

Transmission

of Mathematical

Expertise:

Mathematics and Mathematics Education in Traditional Vietnam, Paper
delivered at the 12th International Conference on the History of Science and
Technology in East Asia (Baltimore, MD, USA, July 14-18, 2008).
[C20] Eastern roots and Western branches? Mathematics education in
pre-colonial and early colonial Vietnam, Paper delivered at the International
workshop Meeting and Mutual Impact of Civilizations: East and West – 2007,
Tsing-Hua University, Hsinchu, Taiwan, November 13-14, 2007.
[C21] Composants écrits et oraux dans la transmission du savoir dans
les mathématiques traditionnelles en Chine et au Vietnam, Série de journées
d’études, L’Ecole des Hautes Etudes en Science Sociales, Mardi 13 Mars
2007.
[C22] The language of Vietnamese mathematical treatises: between
Han and Nom, Paper delivered at the Second International Conference on
Nom language, Hue, Vietnam, June 2006.
[C23] Mathematics and Science Education in the Context of
Globalization. Globalization, episode I: French colonial mathematics
education in traditional Vietnam, Paper delivered at the Comparative and


International

Education
Annual

Society

(West)


Conference, University of British Columbia, Vancouver, Canada, September
– October 2005.
[C24] Mathematics and mathematics education in Traditional and
Colonial Vietnam, Paper delivered at the 6th International Symposium on the
History of Mathematics and Mathematical Education Using Chinese
Characters, Tokyo, Japan, August 4-7, 2005.
[C25] Transmission of scientific knowledge: conventional picture and
overtones. The case of Chinese and Western mathematics education
intraditional Vietnam, Paper delivered at the International conference The
Transmission, Education and Changes of Traditional Science and
Technology韩Natural Knowledge韩in East Asia, Center for the Study of East
Asian Civilizations, Taiwan National University, Taipei, July 21-22, 2005.
[C26] Mathematics and mathematics education in Confucian context:
the cases of China and Vietnam, Paper delivered at the International
Conference on Confucianism in Vietnam, Hanoi, Vietnam, December 17-18,
2004.
[C27] History of Traditional Vietnamese Mathematics: the State of the
Field, Paper delivered at the Canadian Mathematical Society Annual
Meeting, December 2004, Montréal, Canada.
[C28] History of ideas or history of textbooks: Mathematics and
mathematics education

in

traditional China and Vietnam,

A

Plenary

Lecture delivered at the Asia-Pacific HPM 2004 Conference History, culture,
and

mathematics

education

in

the

new

technology

era, Taichung, Taiwan, May 24-28, 2004.
[C29] Traditional Vietnamese mathematics: The case of Luong The
Vinh (1441-1496?) and his treatise Toan phap dai thanh (Great Compendium
of Mathematical Methods), Paper delivered at the International Conference


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×