Tải bản đầy đủ

Nghiên cứu quan niệm về bản chất nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
LỜI MỞ ĐẦU
Khi trình bày quan niệm về nhận thức, trong lịch sử triết học đã xuất hiện
nhiều quan niệm khác nhau. Nhận thức là một quá trình biện chứng diễn ra rất
phức tạp, bao gồm nhiều giai đoạn, trình độ, vòng khâu và hình thức khác nhau.
Song đây chính là con đường biện chứng của quá trình nhận thức: “ đi từ trực quan
sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”. Với việc
đưa nội dung này vào lý luận nhận thức, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mac -
Lênin đã tạo nên một bước chuyển biến cách mạng trong triết học nói chung và
trong lý luận nhận thức nói riêng.
Khi đưa ra một vấn đề nào đó, mỗi người có một khả năng nhận thức khác
nhau, từ đó đưa ra những quan điểm, nhận định của riêng cá nhân mình. Để xét
xem bản thân những tri thức ấy có chân thực hay không thì nhận thức nhất thiết
phải trở về với thực tiễn, dùng thực tiễn làm tiêu chuẩn, làm thước đo đánh giá,
đồng thời cải tạo thực tiễn, giúp cho nhận thức ngày càng trở nên đúng đắn hơn.
Nghiên cứu vấn đề này có ý nghĩa hết sức quan trọng nhằm giúp con người
nhận thức sáng suốt hơn, từ đó thực hiện những hành động đúng đắn, phù hợp với
từng điều kiện hoàn cảnh cụ thể, tuân theo các quy luật khách quan nhằm cải thiện
đời sống con người ngày càng phát triển và ổn định hơn. Vấn đề này được nghiên
cứu dưới hình thức lý luận triết học có liên hệ thực tiễn.
Em xin chân thành cảm ơn PGS.TS Đoàn Quang Thọ đã hướng dẫn em

thực hiện đề tài này. Trong quá trình hoàn thành, em vẫn còn rất nhiều thiếu sót,
rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy.
1
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
NỘI DUNG
I. BẢN CHẤT CỦA NHẬN THỨC
1. Quan niệm về nhận thức của các trào lưu triết học trước Mác
Xuất phát từ chỗ phủ nhận sự tồn tại khách quan của thế giới vật chất, chủ
nghĩa duy tâm chủ quan cho rằng nhận thức chỉ là sự phức hợp những cảm giác
của con người. Còn chủ nghĩa duy tâm khách quan lại coi nhận thức là sự “hồi
tưởng lại” của linh hồn bất tử về “thế giới các ý niệm” mà nó đã từng chiêm
ngưỡng được nhưng đã bị lãng quên, hoặc cho rằng nhận thức là sự “tự ý thức về
mình của ý niệm tuyệt đối”.
Khác với chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan,
những người theo thuyết hoài nghi coi nhận thức là trạng thái hoài nghi về sự vật
và biến sự nghi ngờ về tính xác thực của tri thức thành một nguyên tắc của nhận
thức. Đến thời kì cận đại, khuynh hướng này phủ nhận khả năng nhận thức được
thế giới của con người hoặc hạn chế ở cảm giác bề ngoài của sự vật.
Đối lập với những quan điểm đó, chủ nghĩa duy vật thừa nhận khả năng
nhận thức được thế giới của con người và coi nhận thức là sự phản ánh hiện thực
khách quan vào trong đầu óc của con người. Tuy nhiên, do sự hạn chế bởi tính trực
quan, siêu hình, máy móc mà chủ nghĩa duy vật trước Mác đã coi nhận thức là sự
phản ánh trực quan, đơn giản, là bản sao chép nguyên xi trạng thái bất động của sự
vật. Họ chưa thấy được vai trò của thực tiễn đối với nhận thức. Chính vì thế mà
C.Mác đã nhận xét rằng: “Khuyết điểm chủ yếu của toàn bộ chủ nghĩa duy vật từ
trước tới nay, kể cả chủ nghĩa duy vật của Phoiơbắc là sự vật, hiện thực, cái cảm
giác được, chỉ được nhận thức dưới hình thức khách thể hay hình thức trực quan,
chứ không được nhận thức là hoạt động cảm giác của con người, là thực tiễn,
không được nhận thức về mặt chủ quan” .
Như vậy có thể nói, tất cả các trào lưu triết học trước Mác đều quan niệm
sai lầm hoặc phiến diện về nhận thức, những vấn đề về lý luận nhận thức chưa
được giải quyết một cách khoa học, đặc biệt là chưa thấy được đầy đủ vai trò của
thực tiễn đối với nhận thức.
2. Quan niệm về bản chất nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện
chứng
Sự ra đời của chủ nghĩa duy vật biện chứng đã tạo ra cuộc cách mạng trong
lý luận nhận thức. Bằng sự kế thừa những yếu tố hợp lý, phát triển một cách sáng
tạo và được minh chứng bởi những thành tựu của khoa học, kỹ thuật, của thực tiễn
xã hội, C.Mác và Ph.Ăngghen đã xây dựng nên học thuyết biện chứng duy vật về
nhận thức. Học thuyết này ra đời dựa trên những nguyên tắc cơ bản sau đây:


Một là, thừa nhận thế giới vật chất tồn tại khách quan, độc lập đối với cảm
giác, tư duy và ý thức của con người.
Hai là, thừa nhận khả năng nhận thức được thế giới của con người. Không
có cái gì là không thể nhận thức được, mà chỉ có cái con người chưa nhận thức
được nhưng sẽ nhận thức được. Nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách
quan bởi con người, là quá trình tạo thành tri thức trong bộ óc con người về hiện
thực khách quan. Nhờ có nhận thức, con người mới có ý thức về thế giới, ý thức
về cơ bản là kết quả của quá trình nhận thức về thế giới. Thế giới vật chất tồn tại
2
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
khách quan ở ngoài và độc lập với ý thức của con người, tác động vào các giác
quan sinh ra cảm giác, từ đó đi tới hình thành ý thức. Con người (cá nhân, nhóm
người, giai cấp, dân tộc và cả nhân loại) là chủ thể tích cực sáng tạo của nhận thức.
Khi nhận thức, các yếu tố của chủ thể như lợi ích, lí tưởng, tài năng, ý chí, phẩm
chất đạo đức,… đều tham gia vào quá trình nhận thức với những mức độ khác
nhau và ảnh hưởng đến kết quả nhận thức. Còn khách thể nhận thức là một bộ
phận nào đó của hiện thực khách quan mà nhận thức hướng tới, nắm bắt, phản
ánh, nó nằm trong phạm vi tác động của hoạt động nhận thức. Do vậy, khách thể
nhận thức không đồng nhất hoàn toàn với hiện thực khách quan. Phạm vi của
khách thể được mở rộng đến đâu là tuỳ theo sự phát triển của nhận thức, của khoa
học. Như vậy, không chỉ chủ thể nhận thức mà cả khách thể nhận thức cũng mang
tính lịch sử - xã hội.
Ba là, nhận thức không phải là một hành động tức thời, giản đơn, máy móc
và thụ động, mà là một quá trình biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo. Quá
trình phản ánh ấy diễn ra theo con đường “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu
tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”. Đó cũng chính là quá trình nhận
thức đi từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều, đi từ hiện tượng đến bản
chất và từ bản chất kém sâu sắc đến bản chất sâu sắc hơn. Vì vậy, trong lý luận
nhận thức, cũng như trong tất cả các lĩnh vực khác của khoa học, cần suy luận một
cách biện chứng. Nghĩa là đừng giả định nhận thức của chúng ta là bất di bất dịch
và có sẵn, mà phải phân tích xem sự hiểu biết nảy sinh ra từ sự không hiểu biết
như thế nào, sự hiểu biết không đầy đủ và không chính xác trở thành đầy đủ hơn
và chính xác hơn như thế nào.
Bốn là, coi thực tiễn là cơ sở chủ yếu và trực tiếp nhất của nhận thức, là
động lực, mục đích của nhận thức và là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý.
Dựa trên những nguyên tắc cơ bản đó, chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng
định: nhận thức là quá trình phản ánh biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo thế
giới khách quan vào trong đầu óc của con người trên cơ sở thực tiễn.
II. BIỆN CHỨNG CỦA QUÁ TRÌNH NHẬN THỨC
Nhiệm vụ của nhận thức là đạt đến chân lý, nghĩa là đến tri thức có nội
dung phù hợp với hiện thực khách quan. Vì vậy, nhận thức phải dựa trên cơ sở
thực tiễn. Nhưng nhận thức diễn ra theo quá trình như thế nào, vấn đề này được
Lênin diễn tả qua luận điểm: “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ
tư duy trừu tượng đến thực tiễn” - đó là con đường biện chứng của sự nhận thức
chân lý, của sự nhận thức hiện thực khách quan.
Áp dụng phép biện chứng duy vật vào nhận thức, chúng ta nhận thấy rằng,
nhận thức không phải là một sự phản ánh ngưng đọng, sao chép máy móc hiện
thực, mà là một quá trình phát triển theo từng giai đoạn, những giai đoạn này liên
hệ với nhau và giai đoạn này nhất thiết phải là tiền đề của giai đoạn kia.
1. Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng
Trực quan sinh động hay nhận thức cảm tính là giai đoạn đầu tiên của quá
trình nhận thức. Đó là giai đoạn mà con người sử dụng các giác quan để tác động
trực tiếp vào các sự vật nhằm nắm bắt các sự vật ấy. Trực quan sinh động được
biểu hiện dưới ba hình thức: cảm giác, tri giác và biểu tượng.
3
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
Khi các sự vật trực tiếp tác động vào các giác quan của chúng ta thì gây
nên trong ta những cảm giác. Mỗi cảm giác giúp ta nhận biết một thuộc tính nào
đó của sự vật. Khi tiếp xúc với sự vật, sự vật thường cùng một lúc tác động lên
nhiều giác quan của chúng ta, giúp ta cảm nhận nhiều thuộc tính của nó. Cảm giác
là nguồn gốc của mọi sự hiểu biết, là kết quả của sự chuyển hoá những năng lượng
kích thích từ bên ngoài thành yếu tố của ý thức. Chính vì thế, Lênin đã viết: “Cảm
giác là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan” .
Nhưng nếu dừng lại ở cảm giác thì nhận thức mới chỉ hiểu biết được từng
thuộc tính riêng lẻ của các sự vật, hiện tượng. Điều đó là không đủ. Bởi vì, muốn
tìm hiểu bản chất của sự vật, hiện tượng phải nắm được một cách tương đối toàn
vẹn các thuộc tính của các sự vật, hiện tượng ấy. Đây là một điều tất yếu của quá
trình nhận thức và cũng là một mâu thuẫn giữa bộ phận và toàn bộ trong nhận thức
cần phải giải quyết. Vì thế, nhận thức không dừng lại ở cảm giác mà phải tiến lên
tri giác. Sự
tổng hợp của những cảm giác phản ánh những thuộc tính trong mối liên hệ hữu cơ
với nhau về sự vật được gọi là tri giác. So với cảm giác thì tri giác đem lại cho
chúng ta tri thức về sự vật đầy đủ hơn, phong phú hơn, hoàn chỉnh hơn. Tuy nhiên,
nhận thức vẫn chưa thể dừng lại ở tri giác. Bởi vì đến tri giác, con người mới chỉ
có được hình ảnh trực quan và tương đối hoàn chỉnh về đối tượng. Trong khi đó,
nhận thức không phải lúc nào cũng đòi hỏi phải có các sự vật xuất hiện trước các
giác quan, mà nhiều khi nó chỉ xuất hiện một lần rồi biến đổi, nhưng con người
vẫn phải nhận thức về nó. Như vậy, ở đây xuất hiện một mâu thuẫn giữa sự vật
hiện có với thực tế sự vật không hiện có trước các giác quan của con người. Khi
giải quyết mâu thuẫn đó, nhận thức phải chuyển lên một nấc thang cao hơn đó là
biểu tượng.
Biểu tượng là hình thức phản ánh cao nhất và phức tạp nhất của giai đoạn
trực quan sinh động. Đó là hình ảnh cảm tính và tương đối hoàn chỉnh còn lưu lại
trong bộ óc con người về sự vật khi sự vật đó không còn trực tiếp tác động vào các
giác quan. Tuy là hình ảnh cảm tính nhưng biểu tượng đã chứa đựng những yếu tố
gián tiếp. Bởi vì, nó được hình thành nhờ sự phối hợp, bổ sung lẫn cho nhau của
các giác quan nhưng đã có sự tham gia của các yếu tố phân tích, tổng hợp và ít
nhiều mang tính chất trừu tượng hoá.
Như vậy, cảm giác, tri giác và biểu tượng là những giai đoạn kế tiếp nhau
của hình thức nhận thức cảm tính. Giai đoạn nhận thức cảm tính đem lại cho ta
những hiểu biết còn dừng lại ở cái bề ngoài, cái hiện tượng, cái đơn nhất mà ít
nhiều còn mang tính chất ngẫu nhiên. Những cảm giác, tri giác và biểu tượng tự nó
không thể nào phản ánh được những thuộc tính bản chất, những quy luật vận động
của sự vật.
Do đó, dừng lại ở nhận thức cảm tính sẽ gặp phải mâu thuẫn giữa một bên
là thực trạng chưa phân biệt được đâu là cái bản chất, tất yếu, bên trong, đâu là cái
không bản chất, ngẫu nhiên bên ngoài với một nhu cầu tất yếu phải phân biệt được
những cái đó thì con người mới có thể nắm được quy luật vận động và phát triển
của sự vật. Khi giải quyết mâu thuẫn ấy, nhận thức sẽ vượt lên một trình độ mới,
cao hơn về chất. Đó là trình độ nhận thức lý tính hay còn gọi là giai đoạn tư duy
trừu tượng.
4
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
Tư duy trừu tượng bắt nguồn từ nhận thức cảm tính, nhưng phản ánh hiện
thực sâu sắc hơn, chính xác hơn và đầy đủ hơn, tức là có thể phản ánh được những
thuộc tính và mối quan hệ bản chất mang tính quy luật của sự vật. Sở dĩ có được
sức mạnh đó là vì tư duy trừu tượng đã sử dụng phương pháp trừu tượng hoá và
khái quát hoá những tài liệu do nhận thức cảm tính cung cấp. Tư duy trừu tượng
được thể hiện ở các hình thức như khái niệm, phán đoán và suy luận.
Khái niệm là hình thức cơ bản của tư duy trừu tượng, phản ánh những
thuộc tính bản chất của sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan. Khái niệm là
kết quả của quá trình trừu tượng hoá và khái quát hoá những tài liệu do nhận thức
cảm tính đem lại. Vì vậy, các khái niệm vừa có tính khách quan vừa có tính chủ
quan. Mọi khái niệm khoa học đều được hình thành, bổ sung và phát triển trên cơ
sở phản ánh những thành tựu của khoa học và thực tiễn. Có thể xem những khái
niệm đã hình thành như những vật liệu để xây dựng nền tri thức khoa học, hệ
thống lý luận.
Phán đoán là một trong những hình thức của tư duy trừu tượng, liên kết các
khái niệm đã có lại với nhau để khẳng định hoặc phủ định một đặc điểm, một
thuộc tính nào đó của sự vật hiện tượng. Theo trình độ phát triển của nhận thức,
phán đoán được phân chia làm ba loại là phán đoán đơn nhất, phán đoán đặc thù
và phán đoán phổ biến. Trong đó phán đoán phổ biến là hình thức thể hiện sự bao
quát rộng lớn nhất về đối tượng. Nếu như khái niệm phản ánh những thuộc tính
chung, bản chất của sự vật, hiện tượng thì phán đoán phản ánh những mối quan hệ,
liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng và các mặt giữa chúng. Như vậy phán đoán là
một hình thức biểu đạt các quy luật khách quan. Một phán đoán phản ánh đúng
đắn hiện thực khách quan sẽ mang lại giá trị chân thực, nếu phản ánh không chân
thực là giả dối. Như vậy nhận thức không chỉ dừng lại ở phán đoán mà nhất thiết
phải có suy luận.
Suy luận là sự liên kết một số phán đoán đã biết lại với nhau để rút ra một
phán đoán mới. Trong suy luận, chúng ta nhận thức thế giới một cách gián tiếp
dựa trên việc sử dụng những tri thức đã đạt được để suy ra tri thức mới. Tuỳ theo
sự kết hợp các phán đoán theo trật tự nào (từ phán đoán đơn nhất qua phán đoán
đặc thù, rồi tới phán đoán phổ biến hoặc ngược lại) mà người ta có được hình thức
suy luận quy nạp hay diễn dịch.
Như vậy tư duy trừu tượng phản ánh hiện thực khách quan thông qua
những hình thức như khái niệm, phán đoán và suy luận. Những hình thức này
không tách rời nhau, chúng có mối liên hệ biện chứng, tác động và quy định lẫn
nhau. Tư duy trừu tượng là sự phản ánh hiện thực khách quan một cách gián tiếp
mang tính trừu tượng và khái quát. Đó là sự phản ánh sâu sắc, là sự nhận thức
bằng khái niệm. Khái niệm là sản phẩm cao nhất của bộ óc con người bởi vì khái
niệm phản ánh được những thuộc tính, bản chất, tính quy luật của sự vật.
Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính là những nấc thang hợp thành chu
trình nhận thức. Chúng có những đặc điểm khác nhau nhưng thống nhất biện
chứng với nhau. Mỗi giai đoạn, mỗi yếu tố có vị trí và vai trò của nó trong quá
trình nhận thức. Chúng bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau, đem lại cho con người những
hiểu biết sâu sắc về sự vật. Nếu nhận thức chỉ dừng lại ở giai đoạn cảm tính thì
con người sẽ không thể nào khám phá ra được bản chất, quy luật của sự vật.
Ngược lại, nếu tư duy trừu tượng không bắt nguồn từ cảm tính thì sẽ không có cơ
5
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
sở và khả năng phản ánh đúng đắn sự vật được. Cho nên nhận thức cảm tính và
nhận thức lý tính là hai giai đoạn, hai yếu tố không thể tách rời nhau của một quá
trình nhận thức thống nhất. Từ nhận thức cảm tính đến lý tính là sự chuyển hoá
biện chứng, là sự nhảy vọt từ sự hiểu biết cụ thể cảm tính đến sự hiểu biết khái
quát về bản chất sự vật.
2. Từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn
Phạm trù thực tiễn là một trong những phạm trù nền tảng cơ bản của triết học
Mác - Lênin nói chung và của lý luận nhận thức macxit nói riêng. Trong lịch sử
triết học không phải mọi trào lưu đều đã đưa ra quan niệm một cách đúng đắn về
phạm trù này. Theo chủ nghĩa duy tâm, thực tiễn như là hoạt động tinh thần sáng
tạo ra thế giới của con người, chứ không xem nó là hoạt động vật chất. Ngược lại,
chủ nghĩa duy vật trước Mác mặc dù đã hiểu thực tiễn là một hành động vật chất
của con người, nhưng lại xem đó là hoạt động con buôn, đê tiện, bẩn thỉu. Nó
không có vai trò gì đối với nhận thức của con người.
Khắc phục những yếu tố sai lầm, kế thừa và phát triển sáng tạo những yếu
tố hợp lí trong những quan niệm về thực tiễn của các nhà triết học trước đó, C.Mác
và Ph.Ăngghen đã đưa ra một quan niệm đúng đắn, khoa học về thực tiễn và vai
trò của nó đối với nhận thức cũng như đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội
loài người. Hai ông cho rằng: thực tiễn là toàn bộ những hoat động vật chất có
mục đích, mang tính lịch sử - xã hội của con người nhằm cải biến tự nhiên và xã
hội. Với việc đưa phạm trù thực tiễn vào lý luận nhận thức, các nhà kinh điển của
chủ nghĩa Mác -Lênin đã tạo nên một bước chuyển biến cách mạng trong triết học
nói chung và trong lý luận nhận thức nói riêng.
Khác với hoạt động tư duy, trong hoạt động thực tiễn, con người sử dụng
những công cụ vật chất tác động vào những đối tượng vật chất làm biến đổi chúng
theo những mục đích của mình. Những hoạt động ấy là những hoạt động đặc trưng
và bản chất của con người. Nó được thực hiện một cách tất yếu khách quan và
không ngừng được phát triển bởi con người qua các thời kì lịch sử. Chính vì vậy
mà thực tiễn bao giờ cũng là hoạt động vật chất có mục đích và mang tính lịch sử -
xã hội.
Hoạt động thực tiễn rất đa dạng với nhiều hình thức ngày càng phong phú,
song có ba hình thức cơ bản là hoạt động sản xuất vật chất, hoạt động chính trị xã
hội và hoạt động thực nghiệm khoa học. Hoạt động sản xuất vật chất là hình thức
hoạt động cơ bản, đầu tiên của thực tiễn. Đây là hoạt động mà trong đó con người
sử dụng những công cụ lao động tác động vào giới tự nhiên để tạo ra của cải và
những điều kiện thiết yếu nhằm duy trì sự tồn tại của mình và xã hội. Còn hoạt
động chính trị xã hội là hoạt động của các tổ chức cộng đồng người khác nhau
trong xã hội nhằm cải biến những mối quan hệ xã hội để thúc đẩy xã hội phát
triển. Thực nghiệm khoa học là một hình thức đặc biệt của thực tiễn , được tiến
hành nhằm xác định các quy luật biến đổi và phát triển của đối tượng nghiên cứu.
Mỗi hình thức hoạt động có một chức năng quan trọng khác nhau, song
giữa chúng có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó, hoạt
động sản xuất vật chất là hoạt động cơ bản nhất, đóng vai trò quyết định đối với
các hoạt động khác. Không có hoạt động sản xuất vật chất thì không thể có các
hình thức hoạt động khác. Ngược lại, các hình thức hoạt động chính trị và thực
6
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
nghiệm khoa học cũng không hoàn toàn thụ động, lệ thuộc một chiều vào hoạt
động sản xuất vật chất. Chúng cũng có tác động kìm hãm hoặc thúc đẩy hoạt động
sản xuất phát triển.
Như vậy, chính sự tác động qua lại lẫn nhau của các hình thức hoạt động cơ
bản đó làm cho thực tiễn vận động, phát triển không ngừng và ngày càng có vai trò
quan trọng đối với nhận thức.
Mặt khác, quá trình nhận thức, mục đích của nó không phải chỉ là để nhận
thức. Hơn nữa, tư duy trừu tượng là sự phản ánh gián tiếp hiện thực khách quan,
muốn biết kết quả của nhận thức đúng hay sai lầm buộc phải trở về thực tiễn để
kiểm nghiệm, đồng thời áp dụng vào thực tiễn, giúp cho hoạt động thực tiễn có
hiệu quả.
Do đó, thực tiễn chính là cơ sở, động lực, mục đích của nhận thức và là tiêu
chuẩn để kiểm tra chân lý. Bởi vì, thực tiễn là những hoạt động vật chất có tính tất
yếu khách quan, diễn ra độc lập đối với nhận thức. Nó luôn luôn vận động và phát
triển trong lịch sử, nhờ đó mà thúc đẩy nhận thức cùng vận động, phát triển. Mọi
sự biến đổi của nhận thức suy cho cùng không thể vượt ra ngoài sự kiểm tra của
thực tiễn. C.Mác đã viết: “Vấn đề tìm hiểu xem tư duy của con người có thể đạt
tới chân lý khách quan hay không, hoàn toàn không phải là vấn đề lý luận mà là
một vấn đề thực tiễn. Chính trong thực tiễn mà con người phải chứng minh chân
lý” .
Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến
thực tiễn là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý mà thực tiễn là điểm
bắt đầu và cũng là điểm kết thúc của một quá trình. Như thế, sự kết thúc này lại là
sự bắt đầu của một quá trình mới và cứ thế vận động mãi mãi, làm cho nhận thức
của con người ngày càng sâu sắc hơn, nắm bắt được bản chất và các quy luật của
thế giới khách quan, phục vụ cho hoạt động thực tiễn của con người
III. THỰC TIỄN VẬN DỤNG Ở VIỆT NAM
1. Kinh tế Việt Nam thời kì 10 năm đầu sau khi đất nước được thống
nhất (1976 – 1985)
Ngay sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước (1975), dưới sự
lãnh đạo của Đảng, dân tộc ta bắt đầu tiến hành công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã
hội trên phạm vi cả nước. Giữa thập niên 70, với nền kinh tế phổ biến là sản xuất
nhỏ, lại bị chiến tranh kéo dài tàn phá nặng nề, Việt Nam đặt mục tiêu tiến thẳng
lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa trong hoàn cảnh
đất nước vừa mới hoà bình thống nhất. Các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu bước
vào xây dựng chủ nghĩa xã hội phát triển, Liên Xô xây dựng cơ sở vật chất ban
đầu của chủ nghĩa cộng sản. Hoàn cảnh đó tạo nhiều thuận lợi cho Việt Nam xây
dựng chủ nghĩa xã hội. Tại đại hội IV (12/1976) của Đảng đã xác định đường lối
chung và đường lối xây dựng nền kinh tế - xã hội chủ nghĩa trong thời kì mới ở
nước ta.
Đường lối xây dựng nền kinh tế - xã hội chủ nghĩa do đại hội IV đề ra như
sau: “Đẩy mạnh công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa, xây dựng cơ sở vật chất kĩ
thuật của chủ nghĩa xã hội, đưa nền kinh tế nước ta từ sản xuất nhỏ lên sản xuất
lớn xã hội chủ nghĩa, ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý, trên cơ
sở phát triển công nghiệp và nông nghiệp nhẹ, kết hợp xây dựng công nghiệp và
7
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
nông nghiệp cả nước thành một cơ cấu công - nông nghiệp, vừa xây dựng kinh tế
Trung ương, vừa phát triển kinh tế địa phương trong một cơ cấu kinh tế quốc dân
thống nhất; kết hợp phát triển lực lượng sản xuất với xác lập và hoàn thiện quan hệ
sản xuất mới; kết hợp kinh tế với quốc phòng” .
Đường lối đó được cụ thể hoá bằng việc xác định miền Bắc trên cơ sở đẩy
mạnh công nhiệp hoá xã hội chủ nghĩa, tiép tục củng cố và hoàn thiện quan hệ sản
xuất mới, xây dựng và cải tiến chế độ quản lý, mở rộng và củng cố thành phần
kinh tế quốc doanh về mọi mặt. Việc các hợp tác xã nhanh chóng mở rộng quy
mô, tổ chức lại thành quy mô lớn trên địa bàn cấp huyện đã trở thành một phong
trào rầm rộ và rộng khắp. Ở miền Nam, phấn đấu đến năm 1980 về cơ bản đã hoàn
thành cải tạo xã hội chủ nghĩa. Việc cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với các tư bản tư
doanh thương nghiệp tư bản chủ nghĩa và tiểu thương được tiến hành mạnh mẽ, ồ
ạt trong hai năm 1977 và 1978. Mô hình hợp tác xã quy mô lớn ở miền Bắc được
áp dụng rộng rãi vào các tỉnh miền Nam, nên đến năm 1980, việc đưa nông dân
vào hợp tác xã đã trở nên phổ biến.
Tuy nhiên với một nền kinh tế phổ biến là sản xuất nhỏ, lại bị chiến tranh
tàn phá nặng nề, chủ yếu bằng việc cải tạo xã hội chủ nghĩa, tổ chức lại sản xuất
và mở rộng quy mô hợp tác xã, áp dụng mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô với
hy vọng có nhiều chủ nghĩa xã hội hơn, chúng ta đã bộc lộ tư tưởng chủ quan,
nóng vội, duy ý chí cả trong lý luận lẫn chỉ đạo thực tiễn. Điều đó đã dẫn đến kết
quả thực tế trái với ý định và dự kiến tốt đẹp ban đầu. Các mục tiêu đại hội IV đề
ra đều không đạt được. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng rất chậm chạp, thậm chí
đến cuối những năm 70 đã bước vào khủng hoảng, sản xuất trì trệ, giá cả tăng
nhanh, đời sống nhân dân ngày càng khó khăn. Trước tình hình đó, Hội nghị
Trung ương 6 khoá IV năm 1979 đã đánh giá lại tình hình, chỉ ra những sai lầm
trong lãnh đạo kinh tế, chủ yếu là trong viêc xây dựng kế hoạch mang tính tập
trung quan liêu, chưa kết hợp kế hoạch với thị trường, chưa sử dụng đúng đắn các
thành phần kinh tế cá thể và tư sản dân tộc ở miền Nam, chậm khắc phục sự trì trệ,
bảo thủ trong việc xây dựng các chính sách cụ thể về kinh tế, tài chính để khuyến
khích sản xuất, có biểu hiện giản đơn trong công tác cải tạo xã hội chủ nghĩa ở
miền Nam.
Vì vậy, tháng 3 năm 1982, tại đại hội lần V của Đảng đã xác định những
chủ trương lớn, đề ra đường lối kinh tế trong chặng đường trước mắt bao gồm thời
kì 5 năm 1981 - 1985 và kéo dài đến năm 1990: “trong 5 năm 1981 - 1985 và
những năm 80, cần tập trung sức phát triển nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt
trận hàng đầu, đưa nông nghiệp một bước lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, ra sức
đẩy mạnh sản xuất hàng tiêu dùng và tiếp tục xây dựng một số nghành công
nghiệp nặng quan trọng; kết hợp nông nghiệp, công nghiệp hàng tiêu dùng và công
nghiệp nặng trong cơ cấu công - nông nghiệp hợp lý. Quyết tâm đẩy mạnh cải tạo
xã hội chủ nghĩa, hoàn thành về cơ bản hợp tác hoá nông nghiệp ở các tỉnh phía
Nam với hình thức phổ biến là tập đoàn sản xuất. Phấn đấu hoàn thành về cơ bản
cải tạo thương nghiệp, vận tải công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp ở các tỉnh phía
Nam bằng cách làm và hình thức thích hợp trong một thời gian nhất định, ở miền
Nam vẫn còn 5 thành phần kinh tế (quốc doanh, tập thể, công tư hợp doanh, cá thể
và tư bản tư nhân)” .
8

Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×