Tải bản đầy đủ

“LÀM từ THIỆN” KHÔNG có NGHĨA là làm VIỆC THIỆN

Tôi chưa từng xem chương trình “60 phút mở” của VTV, bởi đã lâu rồi tôi không còn
có hứng thú với truyền hình Việt Nam. Tôi chỉ biết đến những gì VTV đang làm qua
mạng xã hội, và mới đây nhất là cuộc tranh luận về làm từ thiện. Ngay sau cuộc
tranh luận này, lại một cơn sóng dư luận ồ ạt bênh vực và ca ngợi những người làm
từ thiện. Qua sự việc vừa kể trên, tôi nghĩ rằng đã đến lúc chúng ta phải ngồi lại và
suy ngẫm thêm về định nghĩa của làm từ thiện. Tôi không mong đưa ra một câu trả
lời xác đáng, chỉ đưa ra những nghi vấn và gợi ý về cách thức làm từ thiện hiện nay
ở Việt Nam.
Thế nào là “làm từ thiện”?
Truyền thống Á Đông cổ rất đề cao những người “thiện”, tức là những người không
bao giờ có suy nghĩ hay hành động ác ý làm tổn thương người khác. Ở một cấp độ
cao hơn của “thiện”, đó là “từ”, tức là lan tỏa lòng thiện đó tới xung quanh, để nâng
đỡ đời sống của người khác được tốt đẹp hơn. Người ta có nhiều cách để phân
phát, có thể bằng những nghĩa cử hàng ngày như ân cần trong đối xử, cứu tế người
gặp nạn, nâng đỡ tinh thần những người đau khổ…v…v… Đó là cách hiểu chung
chung của chúng ta về khái niệm “từ thiện”. Chẳng biết từ bao giờ, khái niệm “từ
thiện” đã ra đời, rồi sau đó nhanh chóng trở thành một cách để gọi những người
đem một phần tài sản của mình để hỗ trợ người nghèo. Nói một cách khác, việc làm
việc thiện đã bị gói gọn lại bằng một cách hiểu là “đem tiền cho người nghèo”.
Khoan hãy bàn về việc “làm từ thiện” theo cách này có đúng đắn và hiệu quả hay
không, ta hãy thử xem xét lại cách gọi đó có chuẩn xác hay không.

Chúng ta đều thấy rằng “từ thiện” vốn là một từ Hán Việt. Theo “Hán Việt từ điển”
của Thiều Chửu, “từ thiện” được kết hợp giữa “thiện” có nghĩa là việc tốt và “từ” có
nghĩa là lòng thương yêu. Như vậy, có nghĩa là ngay từ nghĩa ban đầu của “từ thiện”
có nghĩa là những việc tốt xuất phát từ lòng thương yêu. Lòng thương yêu này phải
đến một cách tự nhiên, từ trái tim rộng mở, chứ không phải đến bằng trào lưu.
Những người làm từ thiện hiện nay, có người làm vì trái tim họ cảm thấy xót thương
cho số phận con người, có người làm vì muốn bù lấp cho những tội lỗi do làm ăn bất
chính của mình, có người làm vì muốn làm truyền thông do danh tiếng cá nhân hoặc
doanh nghiệp, có người làm từ thiện đơn giản để rửa tiền. Bởi thế, “làm từ thiện” đã
không còn là “làm từ thiện” đúng với nghĩa của nó. Bởi vì, nếu không phải là sự yêu
thương đến từ bên trong, thì tất cả các mục đích làm từ thiện khác đều là xấu xa.


Hơn nữa, nếu người làm từ thiện mà không xuất phát từ tâm thiện ở bên trong,
hàng ngày vẫn tham nhũng, vẫn lừa đảo, vẫn hành hạ người khác, thì đó càng
không thể gọi là “làm từ thiện”.
Bàn về “sự yêu thương” cũng lại rất tốn giấy mực (rất may là giờ đây tôi không viết
bằng giấy mực nữa). “Sự yêu thương” đích thực chỉ đến từ sự đồng cảm. Có nghĩa
là khi một người nào đó đau khổ, ta cũng cảm nhận thấy sự đau khổ của người ấy
như thể chính ta đau khổ vậy. “Sự yêu thương” này không dễ dàng để bất cứ ai
cũng có. Sự đồng cảm ấy đến từ đâu thì đó lại là điều huyền bí mà chúng ta có thể
sẽ bàn đến ở một bài viết khác. Còn những trường hợp khác, khi bạn đặt bản thân
mình và một người có số phận bất hạnh lên bàn cân để đối sánh, rồi nghĩ rằng mình
phải cứu giữ họ, thì đó là “sự thương hại”. Nếu bạn cứu giúp họ với thái độ như vậy,
tự bạn đã hạ thấp nhân phẩm của những người bất hạnh, để tự nâng bản thân mình
như một “đấng cứu chuộc”, và tự cho rằng mình đang làm điều tốt cho xã hội. Cứ
cho là bạn đang làm điều tốt cho xã hội bằng “lòng thương hại” của bạn, đó là lựa
chọn của bạn, thì việc làm này cũng không liên quan đến khái niệm “từ thiện”, theo
đúng định nghĩa chuẩn của nó.
Vậy chúng ta có thể gọi những công việc cứu tế, giúp đỡ những người hoàn cảnh
khó khăn hơn mà không xuất phát từ tình yêu thương là gì? Tôi xin đề xuất một từ
vừa tầm với các bạn hơn, đó là “thiện nguyện”, có nghĩa là những việc làm hướng
tới điều tốt lành. Nếu chúng ta muốn làm việc tốt vì mặc cảm, vì động cơ truyền
thông hay chính trị hay thậm chí cả rửa tiền, dù sao cũng là một điều tốt, vì vẫn có
những người nghèo được hưởng lợi từ việc đó. Nhưng chúng ta không nên “thần
thánh hóa” việc làm của chúng ta, rồi khoác lên mình chiếc mặt nạ của từ tâm, bởi
đó là dối trá – tự lừa dối cả bản thân và cộng đồng. Vì thế, hãy trung thực với công
việc phi lợi nhuận mà bạn đang làm và trở về đúng với vị trí của mình. Điều đó rất có
ích cho xã hội.
Hạn chế của các “phong trào từ thiện”

Như tôi đã phân tích ở trên, ta có thể thấy, đa số các hoạt động được gọi là “từ
thiện” hóa ra lại không phải là “từ thiện”, thế nên “phong trào từ thiện” trở thành một
trò lố bịch, bởi không ai có thể “yêu thương và đồng cảm” theo phong trào. Vì thế, tôi
xin mạn phép từ giờ sẽ không gọi các hoạt động ấy là “từ thiện” nữa, mà gọi là thiện
nguyện.


Các phong trào thiện nguyện rất có ích ở điểm có thể giúp huy động các nguồn vốn
dân sự để giải quyết một số khó khăn trong xã hội, đặc biệt ở các thời điểm có thiên
tai, địch họa. Hiện nay, ta thấy, nhà nhà đi giúp đỡ người nghèo, người người đi giúp
đỡ người nghèo, đại gia dốc cả tỉ bạc để cho người nghèo, ca sĩ cũng bán vé rồi
trích ra một phần ủng hộ người nghèo, các tổ chức xã hội và dân sự cũng lao vào
giúp đỡ người nghèo để đánh bóng tên tuổi, các tu sĩ ở cả hai tôn giáo lớn là Phật
giáo và Công giáo cũng tuyên truyền rằng làm việc thiện sẽ giúp rửa nghiệp hoặc
rửa tội… Tóm lại, trong việc này, người nghèo được lợi, và những người đi giúp
người nghèo cũng được lợi. Thế nhưng, ở một khía cạnh nào đó, việc làm “thiện
nguyện” sẽ gây ra bước cản cho xã hội. Dưới đây, tôi xin được đưa ra mấy lập luận
sau:
Thứ nhất, nước ta chưa có cơ chế kiểm tra chất lượng hoạt động và tính minh bạch
của các quỹ thiện nguyện này. Tức là, chúng ta chưa biết được tiền ủng hộ của
mình cho một quỹ hoạt động nào đó có được tiêu một cách đúng mục tiêu hay
không, hay lại xảy ra hiện trạng bớt xén hoặc lợi dụng quỹ để đầu cơ vào bất động
sản hay cho vay nặng lãi. Bên cạnh đó, nguồn gốc của các khoản tiền ủng hộ ra
sao, chúng ta cũng không được biết. Đó là khoản tiền “sạch”, hay là tiền bất chính
của các doanh nghiệp làm ăn bất chính đang cần được hợp lý hóa mà “ban phát cho
người nghèo” luôn là phương án hữu hiệu nhất. Vậy thì, một cơ chế bắt buộc trong
công khai minh bạch các quỹ thiện nguyện cả ở hai đầu thu – chi là một điều cần
thiết để đảm bảo quyền lợi của tất cả các bên.
Thứ hai, việc làm thiện nguyện chỉ cho người dân nghèo con cá mà không cho họ
cần câu, khiến họ đã nghèo còn nghèo mãi, thậm chí còn thấy việc nghèo là có lợi.
Tôi cho rằng quan điểm này không ít người sẽ đồng tình với tôi. Tôi xin kể một câu
chuyện về lần đi làm thiện nguyện duy nhất của tôi. Ngày đó, tôi hay lang thang ở
Bãi Giữa Sông Hồng. Dân ở đây sống trên nhà thuyền được đóng từ thùng phi và
hộp các-tông. Tôi tự thấy rằng, mình cần có trách nhiệm phải giúp người dân ở đây
sống tốt hơn. Tôi đi kêu gọi các bên ủng hộ tiền bạc và sách vở, đồ dùng học tập,
thuốc men…v…v… Thế nhưng, khi chuyển đồ tới khu dân cư Bãi Giữa, tôi mới thấy
rằng nhóm của mình không phải tổ chức duy nhất. Cùng thời điểm tôi đang chuyển
đồ ủng hộ xuống Bãi Giữa, có mười nhóm đang làm như vậy. Không biết bao nhiêu
tổ chức đã đổ tiền vào để giúp những người sống trên thùng phi đó. Ấy vậy mà, đến
mùa đông năm đó, tôi cùng bạn bè lên cầu Long Biên ăn ngô nướng, chính gia đình


ở Bãi Giữa đã từng than thở với tôi thu nhập chỉ có 15.000 đồng một ngày, là người
bán quán. Họ không nhận ra tôi, (vì một ngày họ phải tiếp quá nhiều đoàn thiện
nguyện) và họ bán cho tôi 5 bắp ngô tự nướng trên lò than cùng 5 cốc trà chanh với
giá 300.000. Và bạn hãy tưởng tượng, rải rác bán ngô và trà chanh khắp cầu Long
Biên chính là các gia đình sống ngay dưới Bãi Giữa. Ngồi một buổi tối, không biết
một nhà có thể bán được bao nhiêu bắp ngô, nhưng tôi chắc chắn thu nhập của họ
còn cao hơn của tôi. Ấy vậy mà họ vẫn tiếp tục sống ở xó nước bẩn thỉu và ngửa tay
đón nhận những đồng tiền ủng hộ.
Câu chuyện tôi vừa kể trên có lẽ sẽ không đúng với những khu vực có nhiều người
dân gặp tình cảm khó khăn thật sự, nhưng vấn đề “làm thiện nguyện” sẽ gây ra tình
trạng nghèo hóa diễn ra nhanh hơn. Bởi trên thực tế, các khu vực nghèo hoặc
những gia đình gặp hoàn cảnh khó khăn thường đến từ mấy nguyên nhân: 1, Vì có
người tàn tật (đối với gia đình); 2, Vì đất đai cằn cỗi không thể kiếm lợi; 3, Vì dốt nát
về kiến thức; 4, Vì lười biếng. Với 4 lý do trên, ngoài lý do thứ nhất ra, cả ba lý do
còn lại đều có thể được cải thiện bằng nhiều cách. Thế nhưng, các “nhà thiện
nguyện hảo tâm” đã không đầu tư nhiều để cải thiện ba lý do trên mà chỉ đổ tiền vào
giúp đỡ như muối bỏ bể, không biết bao nhiêu là đủ. Và thế là nghèo lại hoàn
nghèo.
Hướng đi mới cho các quỹ thiện nguyện
Để có một hướng đi mới dẫn đến các hoạt động thiện nguyện hiệu quả hơn, trước
hết, ta phải mở rộng khái niệm “thiện nguyện”. Làm “thiện nguyện” không phải đơn
thuần là cứu giúp người nghèo. Đó là những công việc huy động nguồn vốn xã hội
để giúp đời sống xã hội tốt hơn. Xã hội có thể tốt hơn bằng nhiều cách.
Với những hộ gia đình hoặc khu vực nghèo khó, thay vì chúng ta cho họ tiền bạc,
chúng ta có thể hướng dẫn cho họ cách kiếm sống phù hợp với năng lực của họ.
Việc này đương nhiên cần có kiến thức, thời gian, và nhân sự. Để làm công việc
thiện nguyện một cách nghiêm túc, chúng ta cần phải chuẩn bị đầy đủ và chu đáo.
Tôi được biết ở Việt Nam có một mô hình hoạt động như vậy, được gọi là các “quỹ
tài chính vi mô”. Những người làm “tài chính vi mô” sẽ vận động quỹ, mời chuyên
gia về phân tích các đặc tính của làng xã rồi hướng dẫn làng xã sản xuất ra các mặt
hàng thủ công. Các quỹ này còn tư vấn cho người dân nghèo cách thức thiết kế sản
phẩm, quản lý tài chính và móc nối với các đầu mối thu mua sản phẩm ở nước


ngoài. Đây là một hình thức mới đang dần dần chứng minh tính hiệu quả của mình.
Đó chỉ là một trong số rất nhiều các mô hình tài chính có thể giúp đỡ người nghèo.
Nếu chúng ta nhìn rộng ra, chúng ta sẽ thấy rằng xã hội còn rất nhiều vấn đề bất ổn
vì thiếu các nền tảng tri thức. Sử dụng các quỹ thiện nguyện vào các hoạt động tri
thức như nghiên cứu khoa học, kiến tạo các giá trị văn hóa, dịch thuật, giáo dục…
cũng là một cách tốt để khuyến khích và tạo điều kiện cho những người tài năng có
thể đưa ra các phát kiến để thay đổi xã hội. Thế nhưng, việc này vẫn chưa được
quan tâm đúng mức, bởi một phần lý do quan trọng, đó chính là các “nhà thiện
nguyện” cũng mặc cảm về sự thiếu hiểu biết của mình, nên không dám bỏ tiền vào
các hoạt động mà họ không có khả năng để kiểm định. Ngoài ra, còn chưa kể đến
các “nhà thiện nguyện” không thật sự muốn cải tạo xã hội, mà chỉ đơn thuần là
muốn truyền thông đánh bóng tên tuổi hoặc rửa tiền.
Xét một cách tổng quát, việc làm thiện nguyện sẽ phát huy được tối đa tất cả sự hữu
ích của mình, nếu được đặt trên nền tảng là một cơ chế minh bạch tài chính, sự
hiểu biết về tri thức và sự trung thực với bản thân của mỗi nhà thiện nguyện. Nếu
không, công việc “thiện nguyện” sẽ trở thành vỏ bọc cho những động cơ không
chính đáng, và sẽ chỉ kéo lùi sự tiến bộ của xã hội bằng việc tạo ra một lớp người
nghèo đói chỉ biết ngửa tay cầu xin lòng thương hại.



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×