Tải bản đầy đủ

Thu thập và bảo quản mẫu quần thể thiên địch trên ruộng lúa vụ thu đông 2014 tại thành phố long xuyên, an giang

MỤC LỤC
Trang
Chấp nhận của Hội đồng ............................................................................................... i
Lời cảm tạ .................................................................................................................... ii
Tóm tắt tiếng Việt ....................................................................................................... iii
Tóm tắt tiếng Anh ....................................................................................................... iv
Lời cam kết .................................................................................................................. v
Mục lục........................................................................................................................ vi
Danh sách bảng, biểu .................................................................................................. xi
Danh sách hình ........................................................................................................... xii
Bảng danh mục các từ viết tắt ................................................................................... xvi
Chƣơng 1: GIỚI THIỆU ........................................................................................... 1
1.1. Đặt vấn đề ............................................................................................................. 1
1.2. Mục tiêu nghiên cứu.............................................................................................. 1
1.3. Nội dung nghiên cứu ............................................................................................. 2
1.4. Giới hạn nghiên cứu .............................................................................................. 2
Chƣơng 2: LƢỢC KHẢO TÀI LIỆU ...................................................................... 3
2.1. Giới thiệu về côn trùng ......................................................................................... 3
2.1.1. Một số đặc điểm về côn trùng ............................................................................ 3
2.1.2. Vai trò của thiên địch ......................................................................................... 4
2.2. Hình thái côn trùng................................................................................................ 5

2.2.1. Sự phân đốt ........................................................................................................ 5
2.2.2. Cấu tạo da côn trùng .......................................................................................... 6
2.2.3. Đầu và cấu tạo đầu ............................................................................................. 6
2.2.4. Ngực côn trùng ................................................................................................... 8
2.2.5. Cấu tạo bụng ...................................................................................................... 9
2.3. Điều kiện tự nhiên và thời tiết khí hậu vùng nghiên cứu .................................... 10
............................................................................................ 10
............................................................................... 10
2.4. Đặc điểm của một số loài thiên địch quan trọng trên lúa .................................... 11
2.4.1. Bọ rùa đỏ .......................................................................................................... 11
vi


2.4.2. Bọ rùa 8 chấm .................................................................................................. 11
2.4.3. Bọ cánh cứng 3 khoang .................................................................................... 12
2.4.4. Nhện nhảy ........................................................................................................ 12
2.4.5. Ong đen ký sinh sâu đục thân hai chấm ........................................................... 13
2.4.6. Ong ký sinh trứng rầy lúa................................................................................. 13
2.4.7. Ong ký sinh trứng và nhộng ............................................................................. 14
2.4.8. Ong cự khoang ký sinh sâu đục thân ............................................................... 14
2.4.9. Ong cự ký sinh sâu non .................................................................................... 15
2.4.10. Ong kén nhỏ ký sinh sâu đục thân ................................................................. 15
2.4.11. Ong đen ký sinh sâu cuốn lá nhỏ ................................................................... 16
2.4.12. Bọ xít nước ..................................................................................................... 16
2.4.13. Bọ xít gai ăn thịt ............................................................................................. 17
2.5. Tình hình nghiên cứu thiên địch trên lúa ở thế giới và trong nước ..................... 17
2.5.1. Tình hình nghiên cứu thiên địch trên lúa ở Thế giới ........................................ 17
2.5.2. Tình hình nghiên cứu thiên địch trên lúa ở trong nước .................................... 18
Chƣơng 3: PHƢƠNG TIỆN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................. 20
3.1. Phương tiện nghiên cứu ...................................................................................... 20
3.2. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................... 21
3.2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu .................................................................... 21
3.2.2. Phương pháp điều tra thu thập và bảo quản mẫu ............................................. 21
3.2.2.1. Phương pháp điều tra thu thập mẫu .............................................................. 21
3.2.2.2. Phương pháp bảo quản mẫu .......................................................................... 23
3.2.3. Phương pháp định danh.................................................................................... 24
Chƣơng 4: KẾT QUẢ THẢO LUẬN ..................................................................... 25
bàn thành phố Long Xuyên tỉnh An Giang ................................................................ 25
4.2. Các loài thiên địch và nhện bắt mồi có ích thu thập được trên địa bàn thành phố
Long Xuyên, tỉnh An Giang ....................................................................................... 37

................................................................................ 37
....................................................................................... 38
.................................................................................... 38

vii


4.2.4. Nhện chân dài bụng nhọn ................................................................................. 38
4.2.5. Nhện linh miêu sọc lưng .................................................................................. 40
4.2.6. Nhện linh miêu văn xiên .................................................................................. 40
4.2.7. Nhện nhảy vằn lưng ......................................................................................... 41
................................................................................... 41
4.2.9. Nhện lùn ........................................................................................................... 41
......................................................................................................... 41
4.2.11. Nhện vân lưng hình mác ................................................................................ 42
4.2.12. Nhện lưới........................................................................................................ 42
............................................................................... 42
4.2.14. Đuôi kìm đen .................................................................................................. 42
4.2.15. Chuồn chuồn kim vàng cam ........................................................................... 43
4.2.16. Chuồn chuồn kim xanh lam ........................................................................... 43
............................................................................................... 43
....................................................................................... 45
.......................................................................................... 45
.......................................................................................................... 45
.................................................................................................. 46
.................................................................................................... 46
.................................................................................................. 46
.................................................................................................. 46
........................................................................................................ 48
........................................................................................... 48
.......................................................................... 48
4.2.28. Kiến 3 khoang đen ......................................................................................... 48
............................................................................................... 49
............................................................................ 49
...................................................................................................... 51
......................................................................................................... 51
..................................................................................................... 51
................................................................................................... 51
viii


................................................................................................... 52
................................................................................................... 52
............................................................................... 52
..................................................................................................... 52
4.2.39. Ong cự vàng lưng 8 chấm đen ....................................................................... 54
......................................................... 54
4.2.41. Ong cự vàng ................................................................................................... 54
4.2.42. Ong cự vàng ................................................................................................... 54
.................................................................................. 55
.................................................................................................... 55
................................................... 57
4

........................................................................... 57
.................................................................................... 57
......................................................................................................... 57
................................................................................................ 58

4.2.50. Ong đen .......................................................................................................... 58
....................................................................... 58
.................................................................................................... 60
............................................................................................ 60
......................................................................................... 60
......................................................................................... 61
......................................................................................... 61
......................................................................................... 61
......................................................................................... 63
4.2.59. Ong đen ký sinh trứng bọ xít ......................................................................... 63
4.2.60. Ong đen ký sinh trứng bọ xít ......................................................................... 63
4.2.61. Ong xanh ký sinh trứng và nhộng .................................................................. 63
4.2.62. Ong xanh ký sinh trứng sâu đục thân ............................................................. 64
4.2.63. Ong đen kén trắng lập thể .............................................................................. 66
4.2.64. Ong đen kén trắng .......................................................................................... 66
4.2.65. Ong chưa định danh 1 .................................................................................... 68
ix


4.2.66. Ong chưa định danh 2 .................................................................................... 66
4.2.67. Ong chưa định danh 3 .................................................................................... 67
4.2.68. Ong chưa định danh 4 .................................................................................... 67
4.2.69. Ong chưa định danh 5 .................................................................................... 67
4.2.70. Ong chưa định danh 6 .................................................................................... 67
4.2.71. Ong chưa định danh 7 .................................................................................... 69
4.2.72. Ong chưa định danh 8 .................................................................................... 69
4.2.73. Ong chưa định danh 9 .................................................................................... 69
4.2.74. Ong chưa định danh 10 .................................................................................. 69
7.2.75. Ong chưa phân loại 11 ................................................................................... 70
4.2.76. Ong chưa định danh 12 .................................................................................. 70
4.2.77. Ong chưa định danh 13 .................................................................................. 71
4.3. Mật độ thiên địch và chỉ số đa dạng sinh học trên địa bàn thành phố Long
Xuyên, tỉnh An Giang ............................................................................................... 72
4.3.1. Mật độ thiên địch trên ruộng điều tra ............................................................... 72
4.3.2. Chỉ số đa dạng sinh học trên ruộng điều tra ..................................................... 73
4.4. Bảo quản các loài thiên địch trên ruộng lúa ở địa bàn thành phố Long Xuyên tỉnh
An Giang. ................................................................................................................... 74
Chƣơng 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .............................................................. 75
5.1. Kết luận ............................................................................................................... 75
5.2. Khuyến nghị ........................................................................................................ 75
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................... 76

x


DANH SÁCH BẢNG, BIỂU
Trang
Bảng 2.1: Thời tiết, khí hậ

......................................... 10
.......... 26

Bảng 4.2: Phương thức khống chế sâu hại và mức độ phổ biến của thiê
Xuyên tỉnh An Giang ................................................................................................. 32
Biểu đồ 4.1: Thể hiện cơ cấu thành phần loài giữa các bộ côn trùng thiên địch ...... 37
Biểu đồ 4.2: Mật độ thiên địch trong suốt vụ ............................................................. 72
Biểu đồ 4.3: Chỉ số đa dạng sinh học Simpson của thiên địch trên lúa ..................... 73

xi


DANH SÁCH HÌNH
Trang
Hình 2.1: Cấu tạo chung cơ thể côn trùng ...............................................................6
Hình 2.2: Cấu tạo râu đầu côn trùng ......................................................................7
Hình 2.3: Sự phân đốt của chân côn trùng ...............................................................8
Hình 2.4: Bọ rùa đỏ ................................................................................................11
Hình 2.5: Bọ rùa 8 chấm .......................................................................................11
Hình 2.6: Bọ cánh cứng 3 khoang ..........................................................................12
Hình 2.7: Nhện nhảy ..............................................................................................12
Hình 2.8: Ong đen ký sinh sâu đục thân hai chấm ................................................13
Hình 2.9: Ong đen ký sinh trứng rầy lúa ...............................................................13
Hình 2.10: Ong ký sinh trứng và nhộng .................................................................14
Hình 2.11: Ong ký sinh trứng và nhộng .................................................................14
Hình 2.12: Ong cự ký sinh sâu non ........................................................................15
Hình 2.13: Ong đen ký sinh sâu cuốn lá nhỏ .........................................................15
Hình 2.14 : Ong kén nhỏ ký sinh sâu cuốn lá ........................................................16
Hình 2.15: Bọ xít nước...........................................................................................16
Hình 2.16: Bọ xít gai ăn thịt ...................................................................................17
Hình 3.1: Vợt bắt côn trùng ...................................................................................20
Hình 3.2: Kính soi nổi ............................................................................................20
Hình 3.3: Ống trữ mẫu côn trùng ...........................................................................20
Hình 3.4: Kính lúp .................................................................................................20
Hình 3.5: Sơ đồ lấy chỉ tiêu....................................................................................22
Hình 3.6: Thu mẫu bằng vợt ..................................................................................22
Hình 3.7: Thu mẫu bằng khay có chứa dung dịch xà phòng..................................23
..................................................................23
......................................................................37
.............................................................................39
..........................................................................39
.......................................................................39
........................................................................40
xii


........................................................................40
...............................................................................40
.........................................................................40
.................................................................................................40
...............................................................................................40
......................................................................44
.............................................................................................44
.........................................................................44
........................................................................................44
................................................................44
........................................................................44
.....................................................................................44
.............................................................................47
................................................................................47
................................................................................................47
.......................................................................................47
.........................................................................................47
........................................................................................47


........................................................................................47

Hình 4.25: Bọ rùa đỏ và ấu trùng ...........................................................................50
Hình 4.26: Bọ rùa 6 chấm và ấu trùng ...................................................................50
...........................................................50
...............................................................................50
Hình 4.29: Kiến chân chạy .....................................................................................50
.....................................................................50
............................................................................................53
...............................................................................................53
...........................................................................................53
Hình 4.34: Ruồi bắt mồi .........................................................................................53
.........................................................................................53
.........................................................................................53
xiii


.....................................................................53
...........................................................................................53
Ong cự vàng lưng 8 chấm đen .............................................................56
...............................................56
.........................................................................................56
Hình 4.42: Ong vàng ký sinh sâu đục thân ............................................................56
........................................................................56
..........................................................................................56
.........................................59
.................................................................59
..........................................................................59
...............................................................................................59
......................................................................................59
................................................................................................59
.............................................................59
Cheiloneus sp.2 ....................................................................................62
...............................................................................62
...............................................................................62
...............................................................................62
...............................................................................62
...............................................................................62
...............................................................................65
............................................................65
Hình 4.60: Ong đen ký sinh trứng bọ xít 2 ............................................................65
........................................................65
Hình 4.62: Ong xanh ký sinh trứng sâu đục thân ...................................................65
Hình 4.63: Ong đen kén trắng lập thể ....................................................................68
................................................................................68
Ong chưa định danh .............................................................................68
Ong chưa định danh .............................................................................68
Ong chưa định danh .............................................................................68
xiv


Ong chưa định danh .............................................................................68
Ong chưa định danh .............................................................................68
Ong chưa định danh .............................................................................68
Ong chưa định danh .............................................................................71
72: Ong chưa định danh .............................................................................71
nh 4.73: Ong chưa định danh .............................................................................71
74: Ong chưa định danh .............................................................................71
75: Ong chưa định danh .............................................................................71
76: Ong chưa định danh .............................................................................72
77: Ong chưa định danh .............................................................................72
Hình 4.78: Bộ mẫu các loài thiên địch trên lúa ......................................................76

xv


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BNNPTNT

Bộ Nông nghiệp - Phát triển nông thôn

BVTV

Bảo vệ Thực vật

NSS

Ngày sau sạ

QCVN

Quy chuẩn Việt Nam

TP

Thành phố

xvi


CHƢƠNG 1
GIỚI THIỆU
1.1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Ở nước ta sản xuất lúa đang giữ vị trí quan trọng trong ngành nông nghiệp. Lúa được
trồng rất phổ biến ở nhiều nơi trong cả nước. Tuy nhiên năng suất lúa bình quân còn
thấp và có sự chênh lệch giữa các vùng miền. Có nhiều nguyên nhân gây ra sự chênh
lệch đó như giống, biện pháp canh tác, sâu bệnh,… Trong đó sâu bệnh là đối tượng
thường xuyên xuất hiện gây hại năng suất, chất lượng lúa.
Kiểm soát sâu hại bằng biện pháp sinh học liên quan tới việc sử dụng các thiên địch
(kẻ thù tự nhiên) của sâu hại để kiểm soát chúng, thay vì sử dụng hóa chất chẳng hạn
như thuốc trừ sâu và thuốc diệt cỏ. Đó là việc dùng côn trùng hữu ích để kiểm soát
côn trùng gây hại, giống như các biện pháp kiểm soát sâu hại khác, các thiên địch
giúp giảm những loài không được mong muốn. Tuy nhiên tác động tới môi trường
của biện pháp kiểm soát sinh học ít hơn so với các phương pháp kiểm soát sâu hại
khác do thiên địch không làm ô nhiễm đất hoặc nước, cũng không để lại dư lượng
thuốc BVTV. Ngoài ra, sâu hại không kháng lại thiên địch như đối với thuốc trừ sâu.
Nghiên cứu khai thác sử dụng thiên địch tự nhiên để phòng chống sâu hại là một
hướng quan trọng trong phát triển biện pháp sinh học phòng chống sâu hại. Đồng
thời đây cũng là một nguyên tắc mang tính chủ đạo của hệ thống biện pháp phòng
chống dịch hại tổng hợp (IPM) và là nhiệm vụ quan trọng trong phát triển nông
nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường sinh thái (Phạm Văn Lầm, 2002).
An Giang là một trong những tỉnh sản xuất lúa lớn nhất của cả nước, là tỉnh đi đầu
trong công tác áp dụng những tiến bộ Khoa học kỹ thuật trong sản xuất lúa. Mô hình
sinh thái “ruộng lúa bờ hoa” được thí điểm ở nhiều nơi đã đạt được nhiều kết quả,
nhằm duy trì sự đa dạng sinh học của quần thể thiên địch trên ruộng lúa. Bên cạnh
đó, do trình độ nhận thức cũng như tập quán canh tác lúa của nông dân sử dụng nhiều
thuốc hóa học trong phòng trừ dịch hại đã ảnh hưởng đến sự đa dạng thành phần loài
thiên địch trên lúa. Để tìm hiểu sự đa dạng thành phần loài thiên địch trên ruộng lúa
một cách có hệ thống đề tài: “Thu thập và bảo quản mẫu quần thể thiên địch trên
ruộng lúa vụ Thu Đông 2014 tại thành phố Long Xuyên, An Giang”, nhằm mục
đích phục vụ cho công tác học tập và nghiên cứu về thành phần các loài thiên địch
xuất hiện trên ruộng lúa.
1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
Thu thập được các loài thiên địch xuất hiện trên ruộng lúa vụ Thu Đông 2014 tại
vùng chuyên canh lúa, thành phố Long Xuyên, An Giang.
Bảo quản được các mẫu quần thể thiên địch để làm nguồn tư liệu phục vụ cho công
tác học tập và nghiên cứu.

1


1.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Điều tra thành phần quần thể thiên địch trên cây lúa vụ Thu Đông 2014 trên địa bàn
xã Mỹ khánh và phường Mỹ Hòa, thành phố Long Xuyên tỉnh An Giang.
Định danh tên Khoa học, Họ, Bộ của các loài thiên địch xuất hiện trên ruộng lúa.
1.4. GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU
Đề tài được tiến hành từ tháng 09/2014 đến 12/2014 Vụ Thu Đông tại Tp. Long
Xuyên, An Giang.

2


CHƢƠNG 2
LƢỢC KHẢO TÀI LIỆU
2.1. GIỚI THIỆU VỀ CÔN TRÙNG
Theo Nguyễn Thị Thu Cúc (2009), côn trùng thuộc ngành tiết túc hay chân khớp
(Arthropoda), ngành này gồm những động vật có những đặc điểm như sau:
- Cơ thể phân đốt, hai đến ba đốt, thường kết hợp lại thành những vùng chuyên
biệt.
- Cơ thể đối xứng song phương.
- Các đốt thường mang các chi phụ.
- Vách da cơ thể là bộ xương ngoài có cấu tạo Chitine và vách da này thường
được thay thế bằng một lớp da mới khi côn trùng lớn lên nhờ các hiện tượng lột xác.
- Hệ tuần hoàn hở.
- Hệ thần kinh gồm có não ở trên đầu và chuỗi thần kinh bụng.
- Hệ bài tiết bao gồm chủ yếu là ống Malpighi.
- Hô hấp bằng hệ thống khí quản và lỗ thở.
Bên cạnh đó có hai ngành phụ có vai trò quan trọng trong nền nông nghiệp là:
- Ngành phụ: Chelicerata: Lớp Arachnida (Nhện).
- Ngành phụ: Mandibulata: Lớp Insecta (Côn trùng).
2.1.1. Một số đặc điểm về côn trùng
Côn trùng là nhóm động vật có số loài lớn nhất trong giới động vật, hàng trăm ngàn
loài đã được mô tả và cho đến nay vẫn còn rất nhiều loài chưa được mô tả; không
những số loài mà thành phần các cá thể trong loài cũng rất lớn (Nguyễn Thị Thu
Cúc. 2009). Là động vật không xương sống duy nhất có cánh, nhờ cánh côn trùng có
thể phát tán và hiện diện hầu như mọi nơi trên trái đất. Hơn nữa do kích thước nói
chung nhỏ, biến động từ 0,25 – 330 mm nên côn trùng có thể sống ở những chỗ mà
những loài động vật lớn hơn không thể sống được (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Do thuộc nhóm động vật có máu lạnh, nhiệt độ cơ thể có thể biến đổi theo nhiệt độ
của môi trường chung quanh, do đó côn trùng có thể sống sót được dễ dàng trong
những điều kiện khí hậu bất lợi, khi nhiệt độ môi trường giảm, nhiệt độ cơ thể côn
trùng cũng giảm, đưa đến hiện tượng là các quá trình sinh lý cũng giảm thấp
(Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Ngoài những đặc điểm trên côn trùng còn có khả năng sinh sản rất cao, một con côn
trùng có thể đẻ từ vài trứng đến hàng nghìn trứng. Kết quả khảo sát của ngành địa
chất học và hóa thạch học cho thấy côn trùng đã xuất hiện trên trái đất từ 350 triệu

3


năm trước đây và trong suốt thời gian này chúng đã tiến hóa không ngừng trong
nhiều điều kiện môi trường khác nhau (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Vai trò thiên địch của côn trùng trong việc hạn chế và tiêu diệt những loài gây hại
cũng đã được biết rất nhiều trong những năm qua, đặc biệt là trong thời gian gần đây
khi quan điểm về biện pháp phòng trừ sinh học và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM)
đã được xem là chiến lược đối phó với các loài dịch hại trên cây trồng (Nguyễn Thị
Thu Cúc, 2009).
2.1.2. Vai trò của thiên địch
Có rất nhiều loài côn trùng, nhện có ích và có các bệnh hại những côn trùng có hại
cho cây trồng (lúa, các loại rau màu và cây ăn trái,…), các loài có ích thường hạn chế
những côn trùng có hại, đặc biệt là những nơi tránh dùng thuốc trừ sâu một cách rộng
rãi. Nếu không có các loài có ích, thì các côn trùng có hại sẽ phát triển nhanh đến
mức chúng có thể ăn trụi cả cây lúa (B.M Shepard, A.T. Barrion và I.A. Litsinger.
1989).
Thành phần côn trùng, thiên địch rất phong phú, hiện diện khắp mọi nơi, gần như nơi
nào có côn trùng gây hại là đều có sự hiện diện của các loài côn trùng thiên địch
(Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Thiên địch có ba nhóm chính:
+ Nhóm côn trùng thiên địch sống ký sinh trên những loài gây hại khác, có thể
kể đến các loài ong ký sinh thuộc các họ Trichogrammatidae, Braconidae,
Chalcididae, Ichneumanidae,… Hiện nay, các loài ong mắt đỏ Trichogamma đã được
nuôi nhân với số lượng lớn và sử dụng rộng rãi khắp nơi trên thế giới để phòng trừ ít
nhất là 28 loài sâu gây hại trên bắp, lúa, mía, bông vải, rau màu, củ cải đường, cây ăn
trái, cây thông,… (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
+ Nhóm côn trùng thiên địch (bắt mồi ăn thịt): Một số thiên địch như một vài
loài nhện, bọ cánh cứng tìm các cây có mồi như bọ rầy xanh hút lá, bọ rầy hút thân
cây, bướm và sâu non của sâu đục thân và sâu xanh (B.M Shepard, A.T. Barrion và
I.A. Litsinger, 1989), các loài thiên địch khác, như bọ niễng sống trên mặt nước của
ruộng lúa. Khi các loài sâu hại như bọ rầy, sâu non sâu đục thân, sâu cuốn lá,…rơi
xuống nước sẽ bị bọ niễng, bọ xít nước ăn thịt và các loài thiên địch tương tự tấn
công (B.M Shepard, A.T. Barrion và I.A. Litsinger. 1989). Có thể nói không có gì
mà con người làm có thể so sánh với tác động của côn trùng thiên địch. Với nhiều ưu
điểm nổi trội so với việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật để phòng trừ dịch hại,
trong 3 thập kỷ qua đã có một sự gia tăng vượt bậc về các công trình nghiên cứu và
ứng dụng côn trùng thiên địch trong phòng trừ sinh học (Nguyễn Thị Thu Cúc,
2009).
+ Nguồn bệnh có ích: Nhiều sinh vật khác nhau có thể gây bệnh và tiêu diệt
sâu hại lúa. Các nhóm chủ yếu là nấm, virus và vi khuẩn. Tuyến trùng và một số vi

4


sinh vật có ích khác cũng có lợi cho việc hạn chế một số loài gây hại trong nông
nghiệp (B.M Shepard, A.T. Barrion và I.A. Litsinger, 1989).
2.2. HÌNH THÁI CÔN TRÙNG
Theo Nguyễn Thị Thu Cúc (2009), côn trùng là động vật phân đốt, cơ thể côn trùng
do 18 – 20 đốt nguyên thủy tạo nên, các đốt này tập hợp thành ba phần rõ rệt: đầu,
ngực và bụng.
- Đầu là một khối đồng nhất, trên đầu có mắt, râu đầu và các bộ phận của
miệng.
- Ngực gồm ba phần: ngực trước, ngực giữa và ngực sau. Mỗi phần mang một
đôi chân ngực, ngực giữa và ngực sau mỗi phần còn mang một đôi cánh.
- Bụng được cấu tạo bởi 12 đốt nhưng các đốt trong quá trình tiến hóa thường
gắn chặt vào nhau nên người ta chỉ quan sát được từ 8 đến 11 đốt. Phần bụng thường
không mang các bộ phận di chuyển nhưng thường mang các phụ bộ ở cuối bụng.
2.2.1. Sự phân đốt
Theo Nguyễn Viết Tùng (2006), mỗi đốt bụng cơ bản gồm hai phiến cứng (sclerites):
phiến lưng và phiến bụng. Hai phiến này được nối liền với nhau bởi vùng màng nằm
hai bên cơ thể. Các phiến lưng hoặc các phiến bụng còn được nối liền với nhau bởi
các màng giữa đốt. Nhờ những vùng màng này mà côn trùng có thể co dãn, cử động
dễ dàng.
Các phiến lưng và phiến bụng không phải là những phiến bằng phẳng mà phần cuối
phía trước của những phiến này thường được xếp thành từng lớp vào phía trong của
vách da tạo thành những chóp nổi ở phía trong cơ thể và một đường nối hiện diện ở
phía ngoài được gọi là đường nối Antecostal. Phần vành hẹp ở phía trên phiến lưng,
nằm ở phía trước đường nối Antecostal được gọi là Acrotergite và tương tự, phần
vành hẹp ở phía trên của phiến bụng được gọi là Acroternite. Những chóp nối bên
trong cơ thể được tạo bởi đường nối Antecostal là chỗ cho các hệ cơ bám bên trong
cơ thể.
Sự phân đốt ở phần ngực khá khác biệt với phần bụng. Sự khác biệt này có liên quan
tới sự hiện diện của chân và cánh ở phần ngực. Mỗi đốt ngực, ngoài phiến lưng,
phiến bụng chính còn có các phiến bên. Phiến lưng và phiến bụng ở phần ngực phức
tạp hơn ở phần bụng. Ở côn trùng thuộc lớp phụ có cánh, mỗi phiến có một đường
nối kéo dài từ cuối chân của côn trùng lên phía trên. Đường nối này tạo thành những
chóp nổi bên trong cơ thể, ngoài ra cũng có nhiều đường nối khác trên các phiến lưng
ngực giữa, ngực cuối và ở trên các phiến bụng, tạo thành nhiều vùng trên các phiến
này (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Theo Nguyễn Viết Tùng (2006), thì lớp côn trùng có thể dễ dàng phân biệt với các
đặc điểm sau đây:

5


- Cơ thể phân đốt dị hình và chia làm ba phần rõ rệt là đầu, ngực và bụng (Hình
2.1).
- Đầu mang một đôi râu đầu
(anten), một đôi mắt kép, 2 – 3 mắt
đơn và bộ phận miệng.
- Ngực gồm ba đốt, mỗi đốt
mang một đôi chân, do đó côn
trùng còn có tên là lớp sáu chân
Hexapoda. Ở phần lớn côn trùng
trưởng thành, trên đốt ngực giữa
và đốt ngực sau mang hai đôi
cánh.
- Bụng gồm nhiều đốt,
không mang cơ quan vận động, ở
phía cuối có lỗ hậu môn, cơ quan
sinh dục ngoài và lông đuôi.
- Hô hấp bằng hệ thống khí

Hình 2.1: Cấu tạo chung cơ thể côn
trùng
(Nguồn: Nguyễn Viết Tùng, 2006)

quản.
- Cơ thể được bao bọc bởi một lớp da cứng với thành phần đặc trưng là chất
kitin.
2.2.2. Cấu tạo da côn trùng
Da côn trùng gồm có ba lớp chính:
- Lớp biểu bì: lớp ngoài cùng có cấu tạo chitine, protein và sắc tố.
- Lớp tế bào nội bì: nằm phía dưới lớp biểu bì và tiết ra các chất tạo nên lớp
biểu bì.
- Màng đáy: là một lớp màng mỏng không có cấu tạo tế bào, nằm sát ngay dưới
lớp tế bào nội bì.
2.2.3. Đầu và cấu tạo đầu
2.2.3.1. Cấu tạo đầu
Đầu là phần trước của cơ thể mang mắt, râu đầu và miệng. Dạng đầu thay đổi rất
nhiều tùy theo các loại côn trùng nhưng nói chung phần đầu rất cứng so với các phần
khác của cơ thể. Đa số côn trùng có một đôi mắt kép khá lớn nằm hai bên lưng đầu
và phần lớn côn trùng ngoài hai mắt kép cũng có ba mắt đơn nằm ở phần trên đầu
giữa hai mắt kép. Bề mặt của đầu được chia thành từng khu vực nhờ những ngấn, các
ngấn này cũng thay đổi rất nhiều trên từng nhóm côn trùng (Nguyễn Thị Thu Cúc,
2009).

6


2.2.3.2. Chi phụ của đầu
* Râu đầu
Gồm cơ bản các đốt như sau:
- Đốt chân râu (scape): mọc từ ổ chân râu, ổ chân râu thường nằm ở vị trí
khoảng giữa hai mắt kép thuộc khu trán.
- Đốt cuống râu (pedicel): thường ngắn và thường mang các cơ quan cảm giác.
- Đốt roi râu (flagellum): đốt này thường phân thành nhiều đốt nhỏ, hình dạng
roi râu rất thay đổi tùy theo các nhóm côn trùng.
Nói chung ở hầu hết côn trùng, râu đầu có thể cử động dễ dàng nhờ có hệ thống cơ
thịt điều khiển sự hoạt động của râu nằm ở phía đốt chân râu và cuống râu.
Chức năng chủ yếu của râu đầu là cơ quan xúc giác và khứu giác, đôi khi râu đầu
cũng là cơ quan thính giác (muỗi đực), (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Hình dạng và kích thước râu đầu thay đổi rất nhiều tùy loại côn trùng, ngay trong
cùng một loài, hình dạng và kích thước râu đầu có thể khác nhau giữa con đực và con
cái. Đặc điểm này cũng được sử dụng rất nhiều trong công tác phân loại và phân biệt
con đực và con cái (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).

Hình 2.2: Cấu tạo râu đầu côn trùng
(Nguồn: Nguyễn Viết Tùng, 2006)
* Miệng
Nói chung miệng côn trùng gồm 5 phần: môi trên, đôi hàm trên, đôi hàm dưới, môi
dưới và lưỡi. Các bộ phận này cũng thay đổi rất lớn ở các bộ, họ côn trùng. Vì vậy
cấu tạo của miệng cũng là một tiêu chuẩn được sử dụng phổ biến trong công tác phân
loại. Từng kiểu hình của miệng cho phép xác định được tính ăn của côn trùng cũng
như cách phá hại của chúng trên cây trồng (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).

7


Có thể phân thành hai kiểu miệng chính: miệng gậm nhai và miệng hút. Miệng gậm
nhai là loại miệng nguyên thủy, các kiểu miệng khác đều từ miệng gậm nhai biến hóa
thành (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
2.2.4. Ngực côn trùng
Là phần thứ hai của cơ thể, ngực được nối liền với đầu bằng một đoạn ngắn, hẹp
được gọi là cổ.
2.2.4.1. Cấu tạo
Ngực được chia thành ba đốt: ngực trước, ngực giữa và ngực sau, mỗi đốt ngực
mang một đôi chân, ngoài ra ở hai bên về phía lưng của đốt ngực giữa và ngực sau
còn có hai đôi cánh. Đôi cánh ở ngực giữa gọi là cánh trước, đôi cánh ở ngực sau gọi
là cánh sau. Bộ phận ngực có độ hóa cứng khá cao (Nguyễn Viết Tùng, 2006).
Mỗi đốt ngực có thể cấu tạo bởi bốn mảnh cứng (sclerites): mảnh lưng (notum); hai
mảnh bên (pleura) và mảnh bụng (sternit).
2.2.4.2. Chi phụ của ngực
Chân ngực
Là chi phụ, phân đốt điển hình của côn trùng với các đốt cơ bản như: đốt chậu
(coxa), đốt chuyển (trochanter), đốt đùi (femur), đốt chày (tibia), đốt bàn (tarsus) và
đốt cuối bàn (móng, vuốt).

Hình 2.3: Sự phân đốt của chân côn trùng
(Nguồn: Nguyễn Viết Tùng, 2006)
Côn trùng có rất nhiều dạng chân khác nhau, sau đây là một số dạng chân ngực phổ
biến: Chân chạy, chân nhảy, chân bắt mồi, chân đào bới, chân bơi và chân lấy hạt
phấn.

8


Cánh và cấu tạo của cánh
Cánh côn trùng không phải là chi phụ (như cánh của chim, dơi) mà là phần kéo dài ra
hai bên của mảnh lưng ngực. Sự phát triển của cánh thay đổi rất nhiều qua các bộ côn
trùng, đôi khi cánh xuất hiện bên ngoài cơ thể, phát triển từ từ và lớn lên, qua mỗi lần
lột xác (như cào cào,..), nhưng cũng có khi cánh lại xuất hiện thình lình ở giai đoạn
nhộng (bướm hoặc bọ hung) (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Có một sự thay đổi rất lớn trong hệ thống mạch cánh ở các bộ, họ côn trùng. Dựa
trên những sự tương đồng của các mạch cánh, một hệ thống mạch cánh mang tính
nguyên thủy giả thuyết đã được xây dựng bởi Comstock và Needham.
Hệ thống mạch cánh các côn trùng gồm có các mạch dọc và mạch ngang:
- Mạch dọc: Là gân cánh chạy từ gốc cánh theo chiều dọc của cánh ra phía mép
cánh. Gân ngang là gân ngắn nối liền ngang giữa hai gân dọc. Gân dọc và gân ngang
đều có tên gọi nhất định.
- Mạch ngang: Là những mạch ngắn nối liền ngang giữa hai mạch dọc. Tùy
theo vị trí mà từng gân ngang có tên gọi khác nhau.
Chức năng chủ yếu của cánh là di chuyển kiếm ăn, bắt cặp, đẻ trứng, trốn tránh kẻ
thù và giúp cho côn trùng phát tán đi cùng khắp nơi trên thế giới. Bên cạnh những
chức năng đó, cánh của một số loại côn trùng lại có một vài chức năng đặc biệt khác,
ví dụ: cánh của ong mật có thể được sử dụng để giúp ong điều chỉnh được nhiệt độ
cơ thể, tăng nhiệt độ trong tổ hoặc thoát hơi nước (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
2.2.5. Cấu tạo bụng
Gồm 11 đốt nhưng đốt thứ 10 thường không quan sát thấy được và được thay thế bởi
các chi phụ, vì vậy số đốt cao nhất quan sát được ở phần bụng ít khi lớn hơn 10 đốt.
Nhiều loài côn trùng số đốt bụng rất ít, như bụng ruồi chỉ có năm đốt, và đa số thành
trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) chỉ có sáu đốt bụng (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Mỗi đốt bụng được cấu tạo chủ yếu bởi hai mảnh cứng: một mảnh lưng (tergum) và
một mảnh bụng (sternum) có kích thước nhỏ hơn, vùng bên (pleural) đa số là vùng
màng, đôi khi cũng có một số chỗ cứng ở vùng này. Mỗi đốt bụng đều mang một đôi
lỗ thở ở hai bên (Nguyễn Thị Thu Cúc, 2009).
Ngoài ra, đốt thứ tám và thứ chín của bụng cũng mang những chi phụ, và những chi
phụ này gọi là bộ phận sinh dục ngoài của côn trùng, ở con đực, đó là những bộ phận
có liên quan đến vấn đề giao phối và thụ tinh con cái. Ở con cái đó là bộ phận đẻ
trứng.

9


2.3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ THỜI TIẾT KHÍ HẬU VÙNG NGHIÊN CỨU

An Giang thuộc vùng Đồng bằng Sông Cửu Long, có diện tích 3406 km2, phía Đông
và Đông Bắc giáp tỉnh Đồng Tháp; Tây Bắc giáp Vương quốc Campuchia; Nam và
Tây Nam giáp tỉnh Kiên Giang; Đông Nam giáp thành phố Cần Thơ.
Đường biên giới dài gần 100 km.
An Giang có hai dạng địa hình chính là đồng bằng và đồi núi. Đồng bằng ở đây do
phù sa sông Mê Kông trầm tích tạo nên, bao gồm đồng bằng phù sa khá bằng phẳng,
có độ nghiên nhỏ và độ cao tương đối thấp; và đồng bằng ven núi có nhiều bậc thang
ở những độ cao khác nhau.
2.3.
2.1
0

0

0

12


08
12
còn lại

08 là 41,6 mm; tháng 12 là 27,6 mm; các
2.1

Bảng 2.1:

.
Nhiệt độ (oC)

Lượng mưa
(mm)

Độ ẩm (%)

năm

Max
(mm)

TB

Max

Min

TB

Max

Min

mưa
(mm)

08/2014

26,8

33,2

20,4

77

100

47

41,6

15,5

09/2014

25,2

31,6

18,5

77

97

48

-

-

10/2014

25,7

33,8

20,0

78

100

46

-

-

11/2014

27,8

35,2

22,2

76

95

43

-

-

12/2014

29,2

36,6

23,9

75

97

40

27,6

27,4

10


2.4. ĐẶC ĐIỂM CỦA MỘT SỐ LOÀI THIÊN ĐỊCH QUAN TRỌNG TRÊN
LÚA
2.4.1. Bọ rùa đỏ
Tên khoa học: Micraspis sp.
Họ: Coccinellidae
Bộ: Coleoptera
Mô tả: Là một loài bọ rùa điển hình,
hình ovan, màu đỏ chói đậm hoặc
nhạt. Bọ rùa hoạt động vào ban ngày
trên ngọn cây lúa ở môi trường đất
cạn cũng như đất ẩm ướt.
Cả trưởng thành và sâu non đều ăn
bọ rầy cũng như sâu non và trứng.

Hình 2.4: Bọ rùa đỏ
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,
and J.A. Litsinger, 1989)

2.4.2. Bọ rùa 8 chấm
Tên khoa học: Harmonia octomaculata (F.)
Họ: Coccinellidae
Bộ: Coleoptera
Mô tả: Bọ rùa có lốm đốm trên lưng và
bắt những con mồi di chuyển chậm.
khi bị đụng đến con trưởng thành sẽ
nhanh chóng rụng khỏi cây hoặc bay đi.
Một con bọ rùa mất 1 – 2 tuần để phát
triển từ trứng thành trưởng thành.
Trưởng thành cái có thể sản sinh 150 –
200 con sâu non trong 6 – 10 tuần. Sâu
non của bọ rùa phàm ăn hơn trưởng
thành và mỗi ngày chúng ăn 5 – 10 con
mồi (trứng, sâu non và thành trùng).

11

Hình 2.5: Bọ rùa 8 chấm
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,
and J.A. Litsinger, 1989)


2.4.3. Bọ cánh cứng 3 khoang
Tên khoa học:Ophionea nigrofasciata (S.)
Họ: Carabidae
Bộ: Coleoptera
Mô tả: Bọ cánh cứng ba khoang là loại
côn trùng thân cứng hoạt động mạnh.
Cả sâu non có màu đen bóng và trưởng
thành có màu nâu đỏ đều tích cực tìm
sâu cuốn lá hại lúa. Ta có thề tìm thấy
bọ cánh cứng ba khoang trong ổ sâu
cuốn lá lúa. Sâu non của thiên địch hóa
nhộng dưới đất ở vùng trồng lúa cạn
hoặc trong các bờ ruộng lúa nước.

Hình 2.6: Bọ cánh cứng 3 khoang
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,

and J.A. Litsinger, 1989)
Khả năng ăn mồi: Mỗi một con thiên
địch phàm ăn, ăn 3 – 5 con sâu non một ngày, chỉ để lại đầu. Con trưởng thành cũng
tìm bọ rầy và ve để làm mồi.
2.4.4. Nhện nhảy
Tên khoa học: Phidippus sp.
Họ: Salticidae
Bộ: Araneae
Mô tả: Nhện nhảy có các mắt lồi,
không giống nhện Lycosa, khi bị động
chúng di chuyển không nhanh. Thân
nhện nhảy có lông nâu. Trứng có hình
thoi, dài có tơ mịn và nằm bên trong
một lá cuốn. Chúng sống 2 – 4 tháng.
Nhện nhảy thích sống ở vùng đất khô
và trên lá lúa. Mồi của chúng là rầy
xanh và các loài côn trùng nhỏ khác.
Khả năng ăn mồi: 2 – 8 con mồi mỗi
ngày.

Hình 2.7: Nhện nhảy
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,
and J.A. Litsinger, 1989)

12


2.4.5. Ong đen ký sinh sâu đục thân hai chấm
Tên khoa học: Telenomus rowani (G.)
Họ: Scelionidae
Bộ: Hymenoptera
Mô tả: Ong có màu đen, tấn công
trứng của sâu đục thân 5 vạch và sâu
đục thân hai chấm, có nhiều trong
ruộng lúa khô cũng như ruộng lúa
nước. Thời kì phát triển từ trứng đến
trưởng thành mất 10 – 14 ngày và khi
ong nở tạo thành những lỗ giống như
đường xuyên của viên đạn trên ổ trứng
có phủ lông.

Hình 2.8: Ong đen ký sinh sâu đục thân
hai chấm
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,

Trứng rất nhỏ, hình bầu dục, màu
and J.A. Litsinger, 1989)
trắng, thời gian ủ trứng từ 4 – 7 ngày.
Ong cái Telenomus tìm bướm cái và bám vào lông bụng ký chủ. Như vậy bướm sâu
đục thân cõng luôn cả ong đến nơi chúng đẻ trứng. Ong Telenomus đẻ trứng vào
trứng sâu đục thân vừa đẻ xong chưa kịp phủ lông.
Khả năng ký sinh: Một con ong cái kí sinh 20 – 40 trứng và sống 2 – 4 ngày hoặc lâu
hơn nếu như có dịch mật. Cả ong Tetrastichus và ong Telenomus đều có thể ký sinh
trên một ổ trứng nhưng không phải trên cùng một quả trứng.
2.4.6. Ong ký sinh trứng rầy lúa
Tên khoa học: Gonatocerus spp.
Họ: Mymaridae
Bộ: Hymenoptera
Mô tả: là loài ong nhỏ có cánh như
tay chèo có lông dài ở mép. Chúng
ký sinh trứng của rầy xanh lẫn rầy
nâu. Ong trưởng thành có màu
vàng đậm đến màu nâu, eo ngắn.
Râu con đực có 13 đốt, râu con cái
có 11 đốt. Con cái có thể sinh sản
mà không cần con đực giao phối.
Hình 2.9: Ong đen ký sinh trứng rầy lúa
Chúng dùng râu tìm trứng ký chủ.
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,
Khi cho trứng ký chủ con cái nâng
and J.A. Litsinger, 1989)
người lên chích vòi dẫn trứng vào
trứng ký chủ và đẻ vào mỗi trứng ký chủ một con ong. Trứng bị ký sinh chuyển
thành màu nâu vàng và vàng đỏ, trong khi trứng bình thường có màu trắng. Từ trứng
13


đến trưởng thành mất 11 – 17 ngày. Ong sống 6 – 7 ngày và ký sinh trung bình mỗi
ngày 08 trứng.
2.4.7. Ong ký sinh trứng và nhộng
Tên khoa học: Trichomalopsis apanteloctena (C.)
Họ: Pteromalidae
Bộ: Hymenoptera
Mô tả: Ong xanh mắt đỏ là loài ong
có bàn chân năm đốt, gân cánh bị
thoái hóa và thân bị rỗ. Ong có màu
xanh kim loại, mắt đỏ, chân vàng và
râu ngắn. Loài ong ký sinh này sống
bằng trứng của sâu đục thân (bướm
2 chấm đen) và nhộng của sâu cuốn
lá lớn, sâu đục thân 5 vạch đầu đen,
sâu đục thân 5 vạch đầu nâu. Chúng
đẻ một trứng vào một ký chủ,
nhưng đẻ 20 – 50 trứng vào một
nhộng ký chủ.

Hình 2.10: Ong ký sinh trứng và nhộng
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,
and J.A. Litsinger, 1989)

2.4.8. Ong cự khoang ký sinh sâu
đục thân
Tên khoa học: Amauromorpha accepta metathoracia (A.)
Họ: Ichneumonidae
Bộ: Hymenoptera
Mô tả: Ong cự là loài ong từ vừa
đến to, có hai đường gân chéo ở
cánh trước và có một ô cánh giữa
kéo dài đến gốc của gân mép. Ở
cánh sau có màu đỏ và đen có một
băng trắng ở cuối bụng. Loài ong
này thường xuất hiện ở ruộng
Hình 2.11: Ong ký sinh trứng và nhộng
nước, chuyên ký sinh sâu đục thân
(Nguồn: B.M. Shepard, A.T. Barrion,
2 chấm và sâu đục thân bướm
and J.A. Litsinger, 1989)
mình trắng. Chúng đẻ vào mỗi
trứng ký chủ một trứng ong. Ong non nở trong ký chủ đã chết và làm kén bên trong.

14


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×