Tải bản đầy đủ

Phân tích thành phần chính phục vụ xử lý dữ liệu đào tạo

http://www.ictu.edu.vn

1

MỤC LỤC
MỤC LỤC .........................................................................................................................1
LỜI CAM ĐOAN .............................................................. Error! Bookmark not defined.
LỜI CẢM ƠN .................................................................... Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT .............................................................................................3
DANH MỤC HÌNH BẢNG ...............................................................................................4
MỞ ĐẦU ...........................................................................................................................5
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ KHAI PHÁ DỮ LIỆU.....................................................7
1.1 Khai phá dữ liệu ...................................................................................................... 7
1.1.1 Hình thành và định nghĩa bài toán..................................................................... 8
1.1.2 Thu thập và tiền xử lý dữ liệu............................................................................ 8
1.1.3 Khai phá dữ liệu và rút ra các tri thức................................................................ 9
1.1.4 Phân tích và kiểm định kết quả........................................................................ 10
1.1.5. Sử dụng các tri thức phát hiện được ............................................................... 10
1. 2 Quá trình khai phá dữ liệu..................................................................................... 11
1.3 Các phương pháp khai phá dữ liệu ......................................................................... 14
1.3.1. Phân lớp dữ liệu ............................................................................................. 14

1.3.2. Phân cụm dữ liệu ........................................................................................... 14
1.3.3 Khai phá luật kết hợp ...................................................................................... 15
1.3.4 Hồi quy........................................................................................................... 15
1.3.5 Giải thuật di truyền ......................................................................................... 15
1.3.6 Mạng nơron .................................................................................................... 15
1.3.7 Cây quyết định................................................................................................ 16
1.4 Nhu cầu khai phá dữ liệu ....................................................................................... 17
1.5. Kết luận................................................................................................................ 17
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ DỮ LIỆU NHỜ THỐNG KÊ..............18
2.1 Phương pháp thống kê toán học ............................................................................. 18
2.1.1 Biến ngẫu nhiên .............................................................................................. 18
2.1.2 Các ví dụ......................................................................................................... 19
2.1.3 Các số đặc trưng ............................................................................................. 20
2.2. Khai phá dữ liệu với phương pháp thống kê .......................................................... 21
2.3. Tri thức nền tảng................................................................................................... 22
2.3.1. Các phương pháp quan tâm ............................................................................ 23
2.3.2. Trình diễn và trực quan của các mẫu được khai phá ....................................... 23


http://www.ictu.edu.vn

2

2.4. Dữ liệu liên quan tới nhiệm vụ.............................................................................. 23
2.4.1. Dữ liệu thích hợp với nhiệm vụ ...................................................................... 23
2.4.2. Kiểu tri thức được khai phá ............................................................................ 24
2.4.3. Kiến thức nền tảng ......................................................................................... 24
2.4.4. Các phép đo sự hấp dẫn của mẫu.................................................................... 24
2.4.5. Hình ảnh hóa của các mẫu được khai phá ....................................................... 24
2.5. Các loại tri thức được khai phá ............................................................................. 26
2.5.1. Phân cấp khái niệm ........................................................................................ 27
2.5.2. Phân cấp lược đồ............................................................................................ 30
2.5.3. Phân cấp theo nhóm ....................................................................................... 30
2.5.4. Phân cấp theo thao tác.................................................................................... 31
2.5.5. Phân cấp theo luật .......................................................................................... 32
2.5.6. Độ đo về tiêu chí quan tâm............................................................................. 32
2.6. Thể hiện và trực quan của các mẫu được phát hiện................................................ 36
2.7. Phân tích thành phần chính ................................................................................... 38
2.8. Kết luận................................................................................................................ 43
CHƯƠNG 3. KHAI PHÁ DỮ LIỆU TẠI TRUNG TÂM ................................................. 44

3.1. Về cơ sở đào tạo ................................................................................................... 44
3.2. Công cụ OLAP ..................................................................................................... 47
3.2.1 Về OLAP ........................................................................................................ 47
3.2.2. Mô hình dữ liệu đa chiều................................................................................ 47
3.2.3 Giới thiệu dịch vụ OLAP của Microsoft SQL Server....................................... 50
3.2.4 So sánh OLAP với OLTP................................................................................ 51
3.2.5 Các mô hình lưu trữ hỗ trợ OLAP ................................................................... 52
3.2.6.Kiến trúc khối của OLAP................................................................................ 56
3.2.7. Mô hình kiến trúc dịch vụ OLAP ................................................................... 57
3.3. Dữ liệu về đào tạo................................................................................................. 60
3.3.1. Dữ liệu........................................................................................................... 60
3.3.2. Khai phá dữ liệu............................................................................................. 61
3.4. Kết luận................................................................................................................ 62
KẾT LUẬN...................................................................................................................... 63
Một số vấn đề đã giải quyết ..................................................................................... 63
Phương hướng tiếp tục nghiên cứu........................................................................... 64
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................ 65


http://www.ictu.edu.vn

3

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

ADO

Microsoft ActiveX Data Objects

API

Giao diện cổng chung

City

Thành phố

CNTT

Công nghệ Thông tin

Country

Vùng

CSDL

Cơ sở dữ liệu

IT

Công nghệ Thông tin

ITEM

Mặt hàng

KDD

Khai phá tri thức

MOLAP

OLAP nhiều chiều

OLAP

Xử lí phân tích dữ liệu trực tuyến

OLTP

Phân tích trực tuyến

PCA

Phân tích thành phần chính

Province

Tỉnh

ROLAP

OLAP quan hệ

SERVER

Máy chủ

State

Bang

SV

Sinh viên

TV

Vô tuyến truyền hình

URL

Vị trí tài nguyên Internet

VCR

Đầu đọc băng video

Web

Trang tin

WWW

World Wide Web


http://www.ictu.edu.vn

4

DANH MỤC HÌNH BẢNG
Hình 1.1 . Khai phá dữ liệu...................................................................................... 7
Hình 1.2. Xử lí dữ liệu............................................................................................. 9
Hình 1.3. Tri thức.................................................................................................. 10
Hình 1.4. Quá trình khai phá dữ liệu...................................................................... 12
Hình 1.5. Kiến trúc hệ thống khai phá dữ liệu........................................................ 13
Hình 1.6. Phân lớp dữ liệu ..................................................................................... 14
Hình 1.7. Phân cụm dữ liệu ................................................................................... 14
Hình 1.8. Mạng Nơron........................................................................................... 16
Hình 1.9. Cây quyết định....................................................................................... 16
Hình 2.1 . Dữ liệu liên quan đến nhiệm vụ............................................................. 22
Hình 2.2 . Thí dụ về phân phối hàng...................................................................... 28
Hình 2.3. Các mẫu thể hiện.................................................................................... 37
Hình 2.4. Dữ liệu thí dụ cho PCA.......................................................................... 40
Hình 2.5. Đường dữ liệu chuẩn hoá (đã trừ trung bình).......................................... 42
Hình 3.1. Trang tin của Trung tâm......................................................................... 45
Hình 3.2. Kế hoạch dạy và học của Trung tâm....................................................... 46
Hình 3.3. Địa bàn tổ chức đào tạo của Trung tâm .................................................. 46
Hình 3.4. Mô phỏng các chiều trong kinh doanh.................................................... 48
Hình 3.5. Kiến trúc OLAP..................................................................................... 50
Hình 3.6. Mô hình dữ liệu MOLAP ....................................................................... 52
Hinh 3.7 Mô hình dữ liệu ROLAP......................................................................... 54
Hình 3.8. Mô hình dữ liệu HOLAP........................................................................ 55
Hình 3.9. Kiến trúc dịch vụ OLAP ........................................................................ 58
Hình 3.10. Kiến trúc thành phần Server ................................................................. 58
Hình 3.11. Kiến trúc thành phần Khách ................................................................. 59
Hình 3.12. Dữ liệu gốc .......................................................................................... 61
Hình 3.13. Thí dụ sử dụng OLAP với bảng xoay ................................................... 61
Hình 3.14. Thí dụ sử dụng nhiều tham số cột xoay ................................................ 62


http://www.ictu.edu.vn

5

MỞ ĐẦU
Ngày nay, xã hội con người thực hiện cuộc cách mạng về thông tin. Tri thức
được đánh giá như là quyền lực và tiền bạc. Xã hội cũng dần chuyển sang xã hội tri
thức, tức các sản phẩm quốc dân có hàm lượng tri thức cao. Công nghệ thông tin
đáp ứng nhu cầu xử lý dữ liệu và tri thức. Bên cạnh công nghệ phần mềm là công
nghệ tri thức. Công nghệ tri thức được nghiên cứu nhằm tích lũy tri thức của chuyên
gia, làm máy tính thực hiện những chức năng thông minh như người, đồng thời làm
con người cũng tự nâng cao bản thân.
Cuộc cách mạng thông tin kỹ thuật số đã đem lại những thay đổi sâu sắc
trong xã hội và trong cuộc sống của chúng ta. Những thuận lợi mà thông tin kỹ
thuật số mang lại cũng sinh ra những thách thức và cơ hội mới cho quá trình đổi
mới. Mạng Internet toàn cầu đã biến thành một xã hội ảo nơi diễn ra quá trình trao
đổi thông tin trong mọi lĩnh vực chính trị, quân sự, quốc phòng, kinh tế, thương
mại…Trong hệ thống đào tạo Đại học và sau Đại học về Công nghệ thông tin, các
chủ đề về Trí tuệ nhân tạo, hệ chuyên gia, dịch tự động…đều liên quan đến tri thức.
Nhiều ứng dụng về Công nghệ thông tin đã và đang sử dụng tri thức như dữ liệu
Meta, điều khiển quá trình xử lý dữ liệu.
Hiện nay trong nhiều cơ sở đào tạo có nhiều phần mềm cho phép xử lý dữ
liệu. Những dữ liệu liên quan đến công tác đào tạo gồm: Các kết quả dạy và học,
những học liệu điện tử, các giáo trình số hóa…ngày càng nhiều, cần được xử lý một
cách khoa học. Vấn đề khai phá các dữ liệu có áp dụng công nghệ ngày càng được
sử dụng nhiều hơn trên nhiều lĩnh vực và ngay cả trong lĩnh vực giáo dục. Chính vì
vậy, tôi chọn đề tài: “Phân tích thành phần chính phục vụ xử lý dữ liệu đào tạo”.
Vấn đề nghiên cứu và ứng dụng thuộc phạm vi mã ngành Khoa học máy tính, mã số
60.48.01 về khai phá dữ liệu. Trong phạm vi nghiên cứu này tôi xin trình bày các
nội dung sau:


http://www.ictu.edu.vn

6

 Chương 1: Tổng quan về kĩ thuật khai phá dữ liệu
Chương này đề cập đến kĩ thuật khai phá dữ liệu, các phương pháp
khai phá dữ liệu và nhu cầu của khai phá dữ liệu.
 Chương 2: Một số phương pháp xử lí dữ liệu nhờ thống kê
Chương này trình bày các phương pháp thống kê, các thành phần đặc
trưng của dữ liệu và cách chọn, phân tích và đánh giá thành phần dữ
liệu chính.
 Chương 3: Phân tích dữ liệu phục vụ công tác đào tạo
Chương này xây dựng, phân tích thiết kế và mô phỏng chương trình
thử nghiệm.
Kết luận sẽ là đánh giá kết quả đạt được và các vấn đề tồn tại cần khắc phục
tiếp. Phần cuối luận văn là danh sách các tài liệu tham khảo, sử dụng trong quá trình
chuẩn bị luận văn.


http://www.ictu.edu.vn

7

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ KHAI PHÁ DỮ LIỆU
1.1 Khai phá dữ liệu
Việc dùng các phương tiện tin học để tổ chức và khai thác các CSDL đã
được phát triển từ những năm 60, nhiều CSDL đã được tổ chức, phát triển và khai
thác ở mọi qui mô và khắp các lĩnh vực hoạt động của xã hội. Với sự phát triển
mạnh mẽ của máy tính và các mạng viễn thông, người ta đã xây dựng được nhiều hệ
CSDL lớn tập trung hoặc phân tán, nhiều hệ quản trị CSDL mạnh với các công cụ
phong phú và thuận tiện giúp con người khai thác có hiệu quả các nguồn tài nguyên
dữ liệu trong các hoạt động kinh tế xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của một lượng
lớn dữ liệu được thu thập và lưu trữ trong các CSDL lớn đã vượt ra ngoài khả năng
của con người có thể hiểu được chúng nếu không có những công cụ hỗ trợ tốt. Kết
quả là, dữ liệu thu thập được trong một lượng lớn CSDL đã trở thành những đống
dữ liệu mà ít khi được xem xét đến. Do vậy, việc đưa ra những quyết định thường
không dựa vào những thông tin hoặc dữ liệu thu thập được mà chỉ dựa vào nhận
thức, suy đoán của người đưa ra quyết định. Đơn giản là vì họ không có những công
cụ giúp cho việc lấy ra những tri thức từ lượng lớn dữ liệu. Tình huống này đã đặt
chúng ta trong hoàn cảnh nhiều dữ liệu nhưng thiếu thông tin, thiếu tri thức. Với
một khối lượng lớn dữ liệu như vậy rõ ràng là các phương pháp thủ công truyền
thống áp dụng để phân tích dữ liệu như chia bảng không còn là phù hợp nữa Chính
vì vậy, có một kỹ thuật mới ra đời đó là “Khai phá dữ liệu”.

Hình 1.1 . Khai phá dữ liệu


http://www.ictu.edu.vn

8

Khai phá dữ liệu là một ngữ tương đối mới, nó ra đời vào khoảng những năm
cuối của của thập kỷ 1980. Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về khai phá dữ liệu.
Giáo sư Tom Mitchell đã đưa ra định nghĩa của khai phá dữ liệu như sau: “Khai phá
dữ liệu là việc sử dụng dữ liệu lịch sử để khám phá những qui tắc và cải thiện
những quyết định trong tương lai.”. Với một cách tiếp cận ứng dụng hơn, tiến sĩ
Fayyad đã phát biểu: ”Khai phá dữ liệu thường được xem là việc khám phá tri thức
trong các cơ sở dữ liệu, là một quá trình trích xuất những thông tin ẩn, trước đây
chưa biết và có khả năng hữu ích, dưới dạng các quy luật, ràng buộc, qui tắc trong
cơ sở dữ liệu.”. Còn các nhà thống kê thì xem " khai phá dữ liệu như là một quá
trình phân tích được thiết kế thăm dò một lượng cực lớn các dữ liệu nhằm phát hiện
ra các mẫu thích hợp và / hoặc các mối quan hệ mang tính hệ thống giữa các biến và
sau đó sẽ hợp thức hoá các kết quả tìm được bằng cách áp dụng các mẫu đã phát
hiện được cho tập con mới của dữ liệu".
Nói tóm lại: khai phá dữ liệu là một bước trong quy trình phát hiện tri thức
gồm có các thụât toán khai thác dữ liệu chuyên dùng dưới một số quy định về hiệu
quả tính toán chấp nhận được để tìm ra các mẫu hoặc các mô hình trong dữ liệu.
Phát hiện tri thức trong các cơ sở dữ liệu là một qui trình nhận biết các mẫu hoặc
các mô hình trong dữ liệu với các tính năng: hợp thức, mới, khả ích, và có thể hiểu
được.
1.1.1 Hình thành và định nghĩa bài toán
Đây là bước tìm hiểu lĩnh vực ứng dụng và hình thành bài toán, bước này sẽ
quyết định cho việc rút ra những tri thức hữu ích, đồng thời lựa chọn các phương
pháp khai phá dữ liệu thích hợp với mục đích của ứng dụng và bản chất của dữ liệu.
1.1.2 Thu thập và tiền xử lý dữ liệu
Trong bước này dữ liệu được thu thập ở dạng thô (nguồn dữ liệu thu thập có
thể là từ các kho dữ liệu hay nguồn thông tin Internet). Trong giai đoạn này dữ liệu
cũng được tiền xử lý để biến đổi và cải thiện chất lượng dữ liệu cho phù hợp với
phương pháp khai phá dữ liệu được chọn lựa trong bước trên.


http://www.ictu.edu.vn

9

Hình 1.2. Xử lí dữ liệu
Bước này thường chiếm nhiều thời gian nhất trong quá trình khám phá tri
thức. Các giải thuật tiền xử lý dữ liệu bao gồm :
 Xử lý dữ liệu bị mất/ thiếu: Các dạng dữ liệu bị thiếu sẽ được thay thế
bởi các giá trị thích hợp.
 Khử sự trùng lắp: các đối tượng dữ liệu trùng lắp sẽ bị loại bỏ đi. Kỹ
thuật này không được sử dụng cho các tác vụ có quan tâm đến phân
bố dữ liệu.
 Giảm nhiễu: nhiễu và các đối tượng tách rời khỏi phân bố chung sẽ bị
loại đi khỏi dữ liệu.
 Chuẩn hoá: miền giá trị của dữ liệu sẽ được chuẩn hoá.
 Rời rạc hoá: các dạng dữ liệu số sẽ được biến đổi ra các giá trị rời rạc.
 Rút trích và xây dựng đặc trưng mới từ các thuộc tính đã có.
 Giảm chiều: các thuộc tính chứa ít thông tin sẽ được loại bỏ bớt.
1.1.3 Khai phá dữ liệu và rút ra các tri thức
Đây là bước quan trọng nhất trong tiến trình khám phá tri thức. Kết quả của
bước này là trích ra được các mẫu và/hoặc các mô hình ẩn dưới các dữ liệu. Một mô
hình có thể là một biểu diễn cấu trúc tổng thể một thành phần của hệ thống hay cả


http://www.ictu.edu.vn

10

hệ thống trong cơ sở dữ liệu, hay miêu tả cách dữ liệu được nảy sinh. Còn một mẫu
là một cấu trúc cục bộ có liên quan đến vài biến và vài trường hợp trong cơ sở dữ
liệu.
1.1.4 Phân tích và kiểm định kết quả
Bước thứ tư là hiểu các tri thức đã tìm được, đặc biệt là làm sáng tỏ các mô
tả và dự đoán. Trong bước này, kết quả tìm được sẽ được biến đổi sang dạng phù
hợp với lĩnh vực ứng dụng và dễ hiểu hơn cho người dùng.

Hình 1.3. Tri thức
1.1.5. Sử dụng các tri thức phát hiện được
Trong bước này, các tri thức khám phá được sẽ được củng cố, kết hợp lại
thành một hệ thống, đồng thời giải quyết các xung đột tiềm năng trong các tri thức
đó. Các mô hình rút ra được đưa vào những hệ thống thông tin thực tế dưới dạng
các modul hỗ trợ việc đưa ra quyết định. Các giai đoạn của quá trình khám phá tri
thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong bối cảnh chung của hệ thống. Các kỹ
thuật được sử dụng trong giai đoạn trước có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của các
giải thuật được sử dụng trong các giai đoạn tiếp theo. Các bước của quá trình khám


http://www.ictu.edu.vn

11

phá tri thức có thể được lặp đi lặp lại một số lần, kết quả thu được có thể được lấy
trung bình trên tất cả các lần thực hiện.
1. 2 Quá trình khai phá dữ liệu
Khai phá dữ liệu là hoạt động trọng tâm của quá trình khám phá tri thức.
Thuật ngữ khai phá dữ liệu còn được một số nhà khoa học gọi là phát hiện tri thức
trong cơ sở dữ liệu.
Quá trình khai phá dữ liệu bắt đầu với kho dữ liệu thô và kết thúc với tri thức
được chiết xuất ra. Nội dung của quá trình như sau:
1. Gom dữ liệu : Tập hợp dữ liệu là bước đầu tiên trong khai phá dữ liệu.
Bước này lấy dữ liệu từ trong một cơ sở dữ liệu, một kho dữ liệu, thậm
chí dữ liệu từ những nguồn cung ứng web.
2. Trích lọc dữ liệu : Ở giai đoạn này dữ liệu được lựa chọn và phân chia
theo một số tiêu chuẩn nào đó.
3. Làm sạch và tiền xử lý dữ liệu : Giai đoạn thứ ba này là giai đoạn hay bị
sao nhãng, nhưng thực tế nó là một bước rất quan trọng trong quá trình
khai phá dữ liệu. Một số lỗi thường mắc phải trong khi gom dữ liệu là dữ
liệu không đầy đủ hoặc không thống nhất, thiếu chặt chẽ. Vì vậy dữ liệu
thường chứa các giá trị vô nghĩa và không có khả năng kết nối dữ liệu. Ví
dụ Sinh viên có tuổi = 200. Giai đoạn thứ ba này nhằm xử lý các dữ liệu
như trên (dữ liệu vô nghĩa, dữ liệu không có khả năng kết nối). Những dữ
liệu dạng này thường được xem là thông tin dư thừa, không có giá trị.
Bởi vậy đây là một quá trình rất quan trọng. Nếu dữ liệu không được làm
sạch- tiền xử lý - chuẩn bị trước thì sẽ gây nên những kết quả sai lệch
nghiêm trọng về sau.


http://www.ictu.edu.vn

12

Hình 1.4. Quá trình khai phá dữ liệu
4. Chuyển đổi dữ liệu : Trong giai đoạn này, dữ liệu có thể được tổ chức và
sử dụng lại. Mục đích của việc chuyển đổi dữ liệu là làm cho dữ liệu phù
hợp hơn với mục đích khai phá dữ liệu.
5. Phát hiện và trích mẫu dữ liệu : Đây là bước tư duy trong khai phá dữ
liệu. Ở trong giai đoạn này nhiều thuật toán khác nhau đã được sử dụng
để trích ra các mẫu từ dữ liệu. Thuật toán thường dùng để trích mẫu dữ
liệu là thuật toán phân loại dữ liệu, kết hợp dữ liệu, thuật toán mô hình
hoá dữ liệu tuần tự.
6. Đánh giá kết quả mẫu : đây là giai đoạn cuối cùng trong quá trình khai
phá dữ liệu, ở giai đoạn này các mẫu dữ liệu được chiết xuất ra bởi phần
mềm khai phá dữ liệu. Không phải mẫu dữ liệu nào cũng hữu ích, đôi khi
nó còn bị sai lệch. Vì vậy cần phải đưa ra những tiêu chuẩn đánh giá độ
ưu tiên cho các mẫu dữ liệu để rút ra được những tri thức cần thiêt.


http://www.ictu.edu.vn

13

Hình 1.5. Kiến trúc hệ thống khai phá dữ liệu
Kiến trúc của hệ thống khai phá dữ liệu có thể chia thành các thành phần
chính như trong hình.
 Kho dữ liệu: là một tập các cơ sở dữ liệu, các công cụ làm sạch dữ
liệu và tích hợp dữ liệu có thể thực hiện trên chúng.
 Cơ sở tri thức: là yếu tố tri thức được dùng để đánh giá các mẫu kết
quả khai phá được.
 Kỹ thuật khai phá: là các công cụ để thực hiện các nhiệm vụ: mô tả,
kết hợp, phân lớp, phân nhóm dữ liệu.
 Công cụ đánh giá mẫu: gồm một số modul sử dụng các độ đo và
tương tác với các modul khai phá dữ liệu để tập trung vào các thuộc
tính cần quan tâm.
 Biểu diễn dạng đồ hoạ: modul này giao tiếp giữa người dùng và hệ
thống khai phá dữ liệu.


http://www.ictu.edu.vn

14

1.3 Các phương pháp khai phá dữ liệu
1.3.1. Phân lớp dữ liệu
Mục tiêu của phân lớp dữ liệu đó là dự đoán nhãn lớp cho các mẫu dữ liệu.
Quá trình gồm hai bước: xây dựng mô hình, sử dụng mô hình để phân lớp dữ liệu
(mỗi mẫu một lớp). Mô hình được sử dụng để dự đoán nhãn lớp khi mà độ chính
xác của mô hình chấp nhận được.

Hình 1.6. Phân lớp dữ liệu
1.3.2. Phân cụm dữ liệu
Mục tiêu của phân cụm dữ liệu là nhóm các đối tượng tương tự nhau trong
tập dữ liệu vào các cum, sao cho các đối tượng thuộc cùng một lớp là tương đồng.

Hình 1.7. Phân cụm dữ liệu


http://www.ictu.edu.vn

15

1.3.3 Khai phá luật kết hợp
Mục tiêu của phương pháp này là phát hiện và đưa ra các mối liên hệ giữa
các giá trị dữ liệu trong cơ sở dữ liệu. Đầu ra của giải thuật luật kết hợp là tập luật
kết hợp tìm được. Phương pháp khai phá luật kết hợp gồm có hai bước:
1. Bước 1: Tìm ra tất cả các tập mục phổ biến. Một tập mục phổ biến
được xác định thông qua tính độ hỗ trợ và thoả mãn độ hỗ trợ cực
tiểu.
2. Bước 2: Sinh ra các luật kết hợp mạnh từ tập mục phổ biến, các luật
phải thoả mãn độ hỗ trợ và độ tin cậy cực tiểu.
1.3.4 Hồi quy
Phương pháp hồi quy tương tự như là phân lớp dữ liệu. Nhưng khác ở chỗ
nó dùng để dự đoán các giá trị liên tục còn phân lớp dữ liệu dùng để dự đoán các
giá trị rời rạc.
1.3.5 Giải thuật di truyền
Là quá trình mô phỏng theo tiến hoá của tự nhiên. Ý tưởng chính của giải
thuật là dựa vào quy luật di truyền trong biến đổi, chọn lọc tự nhiên và tiến hoá
trong sinh học.
1.3.6 Mạng nơron
Đây là một trong những kỹ thuật khai phá dữ liệu được ứng dụng phổ biến
hiện nay. Kỹ thuật này phát triển dựa trên một nền tảng toán học vững vàng, khả
năng huấn luyện trong kỹ thuật này dựa trên mô hình thần kinh trung ương của con
người.
Kết quả mà mạng nơron học được có khả năng tạo ra các mô hình dự báo,
dự đoán với độ chính xác và độ tin cậy cao. Nó có khả năng phát hiện ra được các
xu hướng phức tạp mà kỹ thuật thông thường khác khó có thể phát hiện ra được.
Tuy nhiên phương pháp mạng nơ ron rất phức tạp và quá trình tiến hành nó gặp rất
nhiều khó khăn: đòi hỏi mất nhiều thời gian, nhiều dữ liệu, nhiều lần kiểm tra thử
nghiệm.


http://www.ictu.edu.vn

16

Hình 1.8. Mạng Nơron
1.3.7 Cây quyết định
Kỹ thuật cây quyết định là một công cụ mạnh và hiệu quả trong việc phân
lớp và dự báo. Các đối tượng dữ liệu được phân thành các lớp. Các giá trị của đối
tượng dữ liệu chưa biết sẽ được dự đoán, dự báo. Tri thức được rút ra trong kỹ thuật
này thường được mô tả dưới dạng tường minh, đơn giản, trực quan, dễ hiểu đối với
người sử dụng.

Hình 1.9. Cây quyết định


http://www.ictu.edu.vn

17

1.4 Nhu cầu khai phá dữ liệu
Hiện nay nhu cầu khai phá thông tin từ các cơ sở dữ liệu lớn ngày càng
nhiều. Phát hiện tri thức và khai phá dữ liệu được ứng dụng trong nhiều ngành và
lĩnh vực khác nhau như: tài chính ngân hàng, thương mại, y tế, giáo dục, thống kê,
máy học, trí tuệ nhân tạo, cơ sở dữ liệu, thuật toán toán học, tính toán song song với
tốc độ cao, thu thập cơ sở tri thức cho hệ chuyên gia,… Chính từ nhu cầu khai phá
dữ liệu mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực đời sống xã hội đã tạo ra các phương pháp
khai phá dữ liệu linh động, uyển chuyển để xử lý số lượng dữ liệu lớn một cách
hiệu quả. Tạo ra tương tác người sử dụng tốt, giúp người sử dụng tham gia điều
khiển quá trình khai phá dữ liệu, định hướng hệ thống khai phá dữ liệu trong việc
phát hiện các mẫu đáng quan tâm. Tích hợp khai phá dữ liệu vào trong các hệ cơ sở
dữ liệu. Ứng dụng khai phá dữ liệu để khai phá dữ liệu web trực tuyến. Một vấn đề
quan trọng trong việc phát triển khám phá tri thức và khai phá dữ liệu đó là vấn đề
an toàn và bảo mật thông tin trong khai phá dữ liệu.
1.5. Kết luận
Chương đầu đã trình bày một số phương pháp khai phá dữ liệu, một số kĩ
thuật đã sử dụng trong nhiều ngành để chỉ ra tri thức hay dữ liệu mới. Khai phá dữ
liệu có nhu cầu trong công tác xử lí dữ liệu, cũng như trong công tác quản lý nói
chung. Việc sử dụng các phương pháp khai phá dữ liệu có ý nghĩa trong quản lý đào
tạo, đặc biệt cho Trung tâm đào tạo tại tỉnh miền núi của đất nước.


http://www.ictu.edu.vn

18

CHƯƠNG 2. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ DỮ LIỆU NHỜ THỐNG KÊ
2.1 Phương pháp thống kê toán học
Trong thống kê toán học chủ yếu tìm hiểu về một số phương pháp thống kê
cơ bản như: Biến (mẫu) ngẫu nhiên và các số đặc trưng, ước lượng tham số, kiểm
định giả thiết, phân tích phương sai và phân tích hồi quy...
2.1.1 Biến ngẫu nhiên
Biến ngẫu nhiên (thực) là biến nhận giá trị là các số thực phụ thuộc vào kết
quả của các phép thử ngẫu nhiên. Ta thường dùng các chữ cái in hoa X, Y, Z … để
chỉ các biến ngẫu nhiên và các chữ cái thường x,y,z…hoặc xi, yj…để chỉ các giá trị
ngẫu nhiên mà các biến đó nhận.
 Ví dụ 1: Tung đồng thời hai con xúc xắc. Gọi X là tổng số chấm ở hai
mặt trên, X là biến ngẫu nhiên có thể nhận giá trị từ 2 đến 12.
 Ví dụ 2: Một người nhắm bắn vào bia cho tới khi nào trúng bia thì
ngừng, Gọi Y là số đạn cần dùng. Y là một biến ngẫu nhiên nhận các
giá trị từ 1,2,..,n…
 Ví dụ 3: Thắp sáng liên tục một bóng đèn điện cho tới khi dây tóc của
bóng đèn bị cháy, gọi Z là thời gian bóng đèn sáng, Z là một biến
ngẫu nhiên.
Qua ví dụ trên ta nhận thấy có hai loại biến ngẫu nhiên:
1. Loại thứ nhất là biến ngẫu nhiên chỉ nhận một số hữu hạn hay vô hạn
đếm được các giá trị. (Một tập được gọi là hữu hạn nếu tồn tại một phép
tương ứng một – một tới tập các số tự nhiên N).
2. Loại thứ hai là biến ngẫu nhiên mà nó có thể nhận giá trị trong một
khoảng hoặc một số khoảng thực nào đó. Loại biến ngẫu nhiên thứ nhất
gọi là biến ngẫu nhiên rời rạc. Loại biến ngẫu nhiên thứ hai gọi là biến
ngẫu nhiên liên tục.


http://www.ictu.edu.vn

19

Bảng phân phối xác suất của biến ngẫu nhiên rời rạc: Bảng phân phối xác
suất của một biến ngẫu nhiên X là một bảng gồm 2 dòng: Dòng trên ghi các giá trị
có thể có của biến ngẫu nhiên X, dòng dưới ghi các xác suất tương ứng. Nếu X nhận
một số hữu hạn các giá trị thì bảng phân phối xác suất của X là:

Nếu X nhận một số vô hạn đếm các giá trị thì bảng phân phối xác suất của X
là:

Pi=P (X = xi) là xác suất để X nhận giá trị là xi
Do X nhận và chỉ nhận một trong các giá trị xi nên ta có ∑ pi =1 đối vói bảng
thứ nhất và ∑ pi = 1 đối với bảng thứ 2.
2.1.2 Các ví dụ
Ví dụ 1: Một người chơi trò chơi ăn tiền bằng cách tung đồng thời 2 đồng
tiền cân đối và đồng chất. Nếu cả hai xuất hiện mặt sấp anh ta được 100 đồng, nếu
cả hai xuất hiện mặt ngửa anh ta mất 40 đồng còn xuất hiện một sấp một ngửa anh
ta mất 30 đồng. Gọi X là số tiền anh ta nhận được sau một ván chơi. Lập bảng phân
phối xác suất của X
Nhận thấy X có thể nhận các giá trị - 40, -30, 100 tương ứng với việc mất 40
đồng, mất 30 đồng và nhận được 100 đồng.
Vậy bảng phân phối xác suất của X là:


http://www.ictu.edu.vn

20

Ví dụ 2: Một người nhắm bắn vào một mục tiêu cho tới khi trúng đích thì
dừng. Các lần bắn độc lập, xác suất trúng đích của mỗi lần bắn là p (0 < p< 1). Gọi
Z là số đạn phải dùng. Lập bảng phân phối xác suất của Z.

Nhận thấy Z có thể nhận các giá trị 1,2 …,n,…
P (Z=n)= qn-1p (q=1-p). Vậy bảng phân phối xác suất của Z là

2.1.3 Các số đặc trưng
Kì vọng : Nếu biến ngẫu nhiên X có bảng phân phối xác suất

Thì kì vọng toán (hoặc vọng số) của X là số kí hiệu là M (X) hya E (X) cho
bởi

Nếu biến ngẫu nhiên X nhận vô hạn đếm được các giá trị có bảng phân phối
xác suất:


http://www.ictu.edu.vn

21

nếu hội tụ thì kì vọng toán của X là M (X) hoặc E (X)


cho bởi

Nếu biến ngẫu nhiên X có hàm mật độ xác suất f(x)

và nếu

hội tụ thì kì vọng toán của X là số

Từ các định nghĩa ta nhận thấy:
1. Định nghĩa chỉ ra cách tính kì vọng toán của biến ngẫu nhiên.
2. Các biến ngẫu nhiên rời rạc nhận một số hữu hạn các giá trị luôn có kì
vọng toán.
3. Các biến ngẫu nhiên rời rạc nhận một số vô hạn đếm được hoặc
không đếm được các giá trị có thể không có giá trị kì vọng.
4. Kì vọng của biến ngẫu nhiên X là giá trị đặc trưng cho vị trí (trọng
tâm hoặc trung tâm) của biến ngẫu nhiên.
5. Kì vọng còn được gọi là trung bình số học của biến ngẫu nhiên.
2.2. Khai phá dữ liệu với phương pháp thống kê
Nhiệm vụ của khai phá dữ liệu là mỗi một người dùng sẽ có một chức năng,
nhiệm vụ khai phá dữ liệu trong đầu. Thí dụ người ta có dạng phân tích dữ liệu
muốn thể hiện. Một nhiệm vụ khai phá dữ liệu có thể được đặc tả theo dạng ngôn
ngữ hỏi khai phá dữ liệu, xác định đầu vào, đầu ra của hệ thống.
Ngôn ngữ hỏi khai phá dữ liệu được định nghĩa theo các thuật ngữ sau :


http://www.ictu.edu.vn

22

Hình 2.1 . Dữ liệu liên quan đến nhiệm vụ
Đây là phần cơ sở dữ liệu được nghiên cứu tỉ mỉ. Thí dụ là người quản lý
bán hàng. Người ta muốn nghiên cứu về xu hướng mua hàng của các khách hàng.
Thay vì khai thác trên toàn bộ cơ sở dữ liệu, người ta có thể chỉ ra rằng chỉ dữ liệu
liên quan đến việc mua hàng của khách hàng cần được lấy ra cùng với thông tin
khách hàng liên quan.
Có thể chỉ ra các thuộc tính quan tâm để được xem xét trong quá trình khai
phá. Những thuộc tính này gọi là thuộc tính liên quan. Thí dụ chỉ quan tâm tới việc
nghiên cứu giữa các mối quan hệ, các mặt hàng được mua, lương và tuổi của khách
hàng hàng năm, các thuộc tính name của quan hệ item, income và age của quan hệ
customer có thể được đặc tả như là các thuộc tính thích hợp cho quá trình khai phá.
Phần của cơ sở dữ liệu được khai phá gọi là khung nhìn nhỏ, có thể được sắp xếp
hoặc nhóm theo một hoặc một tập các thuộc tính hay các chiều.
2.3. Tri thức nền tảng
Nó chỉ ra những chức năng của khai phá dữ liệu được thực hiện. Như là các
đặc tính, nhận thức, sự kết hợp, sự phân lớp, sự phân nhóm hoặc phân tích quá trình
tiến hóa.
Người dùng có thể xác định kiến thức nền hoặc kiến thức thuộc miền được
khai thác. Các kiến thức này có ích trong việc hướng dẫn quá trình khai phá tri thức
và đánh giá các mẫu được phát hiện. Có nhiều loại kiểu kiến thức nền. Trong


http://www.ictu.edu.vn

23

chương này ta tập chung thảo luận về một kiểu kiến thức nền tảng phổ biến được
biết như là phân cấp khái niệm. Phân cấp khái niệm rất có ích ở chỗ nó cho phép dữ
liệu được khai phá ở nhiều mức độ trừu tượng. Các thí dụ khác bao gồm niềm tin
của người sử dụng về các mối quan hệ trong dữ liệu. Điều này có thể được sử dụng
để đánh giá các mẫu được khai phá theo mức độ của đột xuất, bất ngờ khi các mẫu
không mong muốn được cho rằng là hấp dẫn.
2.3.1. Các phương pháp quan tâm
Các chức năng này được sử dụng để tách các mẫu không mong muốn từ tri
thức. Chúng được sử dụng để hướng dẫn quá trình khai phá hoặc sau khi khai phá
để đánh giá các mẫu khai phá. Các kiểu tri thức khác nhau có các phương pháp thú
vị khác nhau. Thí dụ các phương pháp cho các luật liên kết bao gồm sự hỗ trợ (phần
trăm của dữ liệu thích hợp mà trong luật mẫu xuất hiện) và sự tự tin (sức mạnh của
sự hàm ý trong luật). Các luật mà giá trị hỗ trợ và giá trị tự tin là dưới ngưỡng của
người dùng đặc tả là được xem như là không hấp dẫn.
2.3.2. Trình diễn và trực quan của các mẫu được khai phá
Điều này nói đến dạng hiển thị của các mẫu được khai phá. Người sử dụng
có thể chọn các các dạng khác nhau cho việc trình diễn tri thức như là các bảng luật,
biểu đồ, đồ thị, cây quyết định và hình khối.
2.4. Dữ liệu liên quan tới nhiệm vụ
Khái niệm nguyên thủy đầu tiên là đặc tả của dữ liệu khai phá được thể hiện.
Thông thường một người sử dụng chỉ quan tâm một tập con của cơ sở dữ liệu.
Không thực tế để khai phá bừa bãi toàn bộ cơ sở dữ liệu. Cụ thể bởi vì số lượng
mẫu sinh ra có thể là cấp số nhân so với kích thước của cơ sở dữ liệu. Hơn nữa các
mẫu được phát hiện có thể là không thích hợp với mối quan tâm của người sử dụng.
2.4.1. Dữ liệu thích hợp với nhiệm vụ
 Cơ sở dữ liệu hoặc tên kho dữ liệu
 Các bảng cơ sở dữ liệu hoặc các khối kho dữ liệu


http://www.ictu.edu.vn

24

 Các điều kiện cho sự lựa chọn dữ liệu
 Các chiều hoặc các thuộc tính thích hợp
 Các điều kiện gom nhóm dữ liệu
2.4.2. Kiểu tri thức được khai phá
 Đặc tính, tính chất
 Sự suy xét nhận thức
 Kết hợp, mối quan hệ
 Sự phân lớp, sự dự báo
 Sự phân nhóm
2.4.3. Kiến thức nền tảng
 Phân cấp khái niệm
 Sự tin tưởng của người sử dụng về các mối quan hệ trong dữ liệu
2.4.4. Các phép đo sự hấp dẫn của mẫu
 Tính đơn giản
 Sự chắc chắn, tự tin
 Tiện ích
 Sự mới lạ

2.4.5. Hình ảnh hóa của các mẫu được khai phá
Trong một cơ sở dữ liệu quan hệ, tập dữ liệu liên quan tới chức năng có thể
được thu được nhờ câu hỏi quan hệ liên quan tới các thao tác như chọn, chiếu, nối
và gộp. Việc truy xuất của dữ liệu có thể được xem như một nhiện vụ con của
nhiệm vụ khai phá dữ liệu. Kết quả của quá trình sưu tập dữ liệu trong mối quan hệ
dữ liệu mới được gọi là quan hệ dữ liệu khởi tạo. Quan hệ dữ liệu có thể được sắp
xếp hoặc góm nhóm theo điều kiện được đặc tả trong câu hỏi. Dữ liệu có thể được


http://www.ictu.edu.vn

25

làm sạch hoặc biến đổi (thí dụ : được kết hợp trên các thuộc tính nào đó) ưu tiên để
áp dụng cho việc phân tích khai phá dữ liệu. Quan hệ khởi tạo có thể phù hợp hoặc
không phù hợp với quan hệ vật lý trong cơ sơ dữ liệu. Vì vậy các quan hệ ảo được
gọi là Khung nhìn trong trường của cơ sở dữ liệu, tập dữ liệu thích hợp cho khai phá
dữ liệu được gọi là Khung nhìn nhỏ.
Trong một kho dữ liệu, dữ liệu có thể được lưu trữ trong một cơ sở dữ liệu
đa chiều, được biết như là một khối dữ liệu mà có thể được cài đặt sử dụng cấu trúc
mảng đa chiều, một cấu trúc quan hệ, hoặc kết hợp cả hai. Tập dữ liệu thích hợp có
thể được đặc tả bởi việc lọc dữ liệu dựa trên điều kiện, lát cắt (lấy dữ liệu cho một
giá trị thuộc tính được đưa ra hoặc lát cắt) hoặc là đào sâu (trích cái chung của một
vài lát cắt) của khối dữ liệu.
Chú ý rằng trong một câu hỏi khai phá dữ liệu các điều kiện cung cấp cho
việc lựa chọn dữ liệu có thể ở mức độ khái niệm cao hơn dữ liệu trong cơ sở dữ liệu
hoặc trong kho dữ liệu. Thí dụ: một người dùng có thể đặc tả một lựa chọn sử dụng
khái niệm “ type = home entertainment” mặc dù các mục tin cá nhân trong cơ sở dữ
liệu có thể không được lưu trữ theo kiểu mà còn ở mức khái niệm thấp hơn. Như là
“ TV”, “ CD player” hoặc “VCD”. Một phân cấp khái niệm trên item mà được cụ
thể “ home entertainment” là ở mức độ cao hơn, bao gồm các khái niệm ở mức thấp
{“ TV”, “CD player”, “ VCR”} có thể được sử dụng trong tập dữ liệu thích hợp với
nhiệm vụ.
Một tập các thuộc tính thích hợp đưa ra sẽ liên quan tới các thuộc tính khác
mà không được đề cập một cách rõ ràng nhưng mà nó nên được bao gồm bởi vì
chúng được đưa ra bởi phân cấp khái niệm hoặc chiều liên quan trong tập các thuộc
tính thích hợp đưa ra. Thí dụ tập các thuộc tính liên quan trong câu hỏi bao gồm
city. Tuy nhiên thuộc tính này là một phần của các phân cấp khái niệm khác như là
phân cấp khái niệm street < city< province_or_stateTrong trường hợp này các thuộc tính street, province_or_state and country cũng nên
được bao gồm trong tập các thuộc tính liên quan bởi vì chúng thể hiện mức độ trừu


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×