Tải bản đầy đủ

PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN QUẢNG NINH, TỈNH QUẢNG BÌNH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGÔ LÊ DUY

PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN QUẢNG NINH,
TỈNH QUẢNG BÌNH

Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
Mã số: 60.31.05

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Đà Nẵng – Năm 2014


Công trình được hoàn thành tại
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. LÊ THẾ GIỚI


Phản biện 1: PGS.TS. ĐÀO HỮU HÒA

Phản biện 2: PGS.TS. NGUYỄN VĂN TUẤN

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt
nghiệp thạc sĩ Kinh tế Phát triển họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày
22 tháng 02 năm 2014

Có thể tìm hiểu luận văn tại:
- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng
- Thư viện trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng


1

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Huyện Quảng Ninh là một huyện thuần nông, nằm ở phía
Nam của tỉnh Quảng Bình, gồm có 14 xã và 1thị trấn. Tổng diện tích
đất tự nhiên của huyện là 119.169 ha, trong đó đất nông nghiệp là
108.394 ha chiếm 90,96% diện tích đất tự nhiên, đất phi nông nghiệp
là 9.979 ha chiếm 5,86 diện tích đất tự nhiên, còn lại là các loại đất
chưa sử dụng. Là huyện có nhiều tiềm năng nông nghiệp chưa được
khai thác, tuy nhiên việc phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn
còn gặp nhiều khó khăn, việc khai thác và sử dụng các nguồn lực của
hộ nông dân vẫn chưa tốt.
Từ những yêu cầu cấp thiết đặt ra đối với địa phương huyện
Quảng Ninh, cần phải tìm ra một hướng đi đúng cho sự phát triển
nông nghiệp nông thôn nói chung và phát triển kinh tế hộ nông dân
nói riêng, từng bước đưa Quảng Ninh thoát khỏi huyện nghèo. Để
góp phần nghiên cứu và giải đáp những vấn đề trên, tôi lựa chọn đề
tài: “Phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn huyện Quảng Ninh,
tỉnh Quảng Bình” làm đề tài luận văn Thạc sĩ Kinh tế.
2. Mục tiêu nghiên cứu
- Hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến
kinh tế hộ nông dân tại huyện Quảng Ninh.
- Đánh giá đúng thực trạng phát triển của kinh tế hộ nông
dân huyện Quảng Ninh và phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến
sự phát triển kinh tế hộ nông dân.

- Đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm phát triển kinh tế hộ
nông dân huyện Quảng Ninh trong những năm tới.
3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là kinh tế hộ nông dân trên địa bàn
huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.


2

- Về nội dung: tập trung nghiên cứu kinh tế hộ nông dân
trong giai đoạn hiện nay và một vài nhân tố chủ yếu tác động đến sự
phát triển kinh tế hộ nông dân trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc
tế. Luận văn đề xuất các giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ nông
dân trên địa bàn huyện Quảng Ninh.
- Về thời gian: Nghiên cứu sự phát triển kinh tế hộ nông dân
trong thời gian từ năm 2010-2012.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu trên, đề tài sử dụng
phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử; phương pháp phân
tích thực chứng, phân tích chuẩn tắc, phân tích so sánh; phương pháp
chuyên gia, tổng hợp, khái quát hóa.
5. Kết cấu đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục,
luận văn được trình bày thành 3 chương.
Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phát triển kinh tế hộ
nông dân
Chương 2: Thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân tại
huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình
Chương 3: Giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại
huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình
6. Tổng quan tài liệu
CHƢƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
1.1. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
1.1.1. Khái niệm hộ, hộ nông dân, kinh tế hộ nông dân
1.1.2. Khái niệm phát triển kinh tế hộ nông dân
Phát triển kinh tế hộ nông dân là hình thức phát triển nông
nghiệp hàng hóa. Phát triển kinh tế hộ nông dân không chỉ tăng về


3

số lượng và còn tăng về chất lượng các hộ sản xuất nông nghiệp,
đảm bảo phát triển nông nghiệp theo hướng chuyên môn hóa, ở đó
diễn ra sự phân công lao động mạnh mẽ, mang lại hiệu quả kinh tế
cao, cũng như đảm bảo việc khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên
thiên nhiên một cách hợp lý và có hiệu quả.
Phát triển kinh tế hộ nông dân là việc gia tăng mức độ đóng
góp về giá trị sản lượng và sản lượng hàng hoá nông sản của các hộ
nông dân cho nền kinh tế, đồng thời phát huy vai trò tiên phong của
nó trong việc thúc đẩy tăng trưởng, giải quyết việc làm ở khu vực
nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại gắn với yêu cầu bền
vững.
1.1.3. Đặc điểm, vai trò của kinh tế hộ nông dân
a. Đặc điểm
Đất đai là yếu tố quan trọng nhất trong các tư liệu sản xuất
của hộ nông dân. Cuộc sống của họ gắn liền với ruộng đất. Giải
quyết mối quan hệ giữa nông dân và đất đai là giải quyết vấn đề cơ
bản về kinh tế nông hộ.
Kinh tế hộ nông dân chủ yếu sử dụng lao động gia đình, việc
thuê mướn lao động mang tính chất thời vụ không thường xuyên
hoặc thuê mướn để đáp ứng nhu cầu khác của gia đình.
Sản xuất của hộ nông dân là tập hợp các mục đích kinh tế
của các thành viên trong gia đình, thường nằm trong một hệ thống
sản xuất lớn hơn của cộng đồng.
b. Vai trò của kinh tế hộ nông dân.
- Hộ nông dân là đơn vị kinh tế sơ sở chứa đựng một hệ
thống các nguồn lực (đất đai, vốn, lao động, tư liệu sản xuất...) và sở
hữu các sản phẩm mà mình sản xuất ra.
- Hộ nông dân là đơn vị duy trì, tái tạo và phát triển các


4

nguồn lực có hiệu quả cao.
- Kinh tế hộ nông dân sản góp phần thúc đẩy tăng trưởng và
phát triển của nông nghiệp và kinh tế nông thôn
- Kinh tế hộ nông dân góp phần giải quyết các vấn đề về văn
hoá - xã hội trong nông thôn.
- Kinh tế hộ nông dân góp phần bảo vệ tài nguyên thiên
nhiên và môi trường sinh thái.
1.2. NỘI DUNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
1.2.1. Phát triển quy mô của hộ nông dân
Quy mô các nguồn lực của các hộ nông dân là chỉ tiêu tổng
hợp phản ánh năng lực sản xuất của hộ nông dân. Quy mô của hộ
nông dân được phản ánh qua các chỉ tiêu tổng hợp như giá trị tổng
sản lượng và giá trị sản lượng hàng hóa của từng hộ.
Tăng quy mô các nguồn lực của hộ nông dân là làm tăng
quy mô của từng đơn vị sản xuất và quy mô của các điều kiện sản
xuất, cho nên khi quy mô hộ nông dân tăng dẫn đến tăng trưởng
trong hoạt động của hộ. Bao gồm các yếu tố như: yếu tố đất đai, lao
động, vốn đầu tư cho sản xuất, trình độ khoa học kỹ thuật của hộ
nông dân.
Phát triển về quy mô của hộ nông dân là:
+ Làm tăng năng lực sản xuất của từng hộ nông dân,
+ Làm cho các yếu tố về vốn, lao động, đất đai tăng lên,
+ Làm cho giá trị sản lượng hàng hóa nông sản tăng lên,
tăng lợi nhuận và thu nhập cho hộ nông dân và người lao động,
+ Kết hợp được các yếu tố nguồn lực một cách phù hợp tạo
ra kết quả và hiệu quả cho các hộ nông dân,
+ Tạo được nhiều nông sản hàng hóa đáp ứng nhu cầu của
người tiêu dùng, mục tiêu kinh tế - xã hội của đất nước.


5

1.2.2. Kết quả sản xuất hộ nông dân
Kết quả sản xuất phản ảnh trình độ và năng lực quản lý của
chủ hộ cũng như việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất hàng
hóa của hộ nông dân. Kết quả sản xuất là cơ sở để tính toán và xem
xét hiệu quả, hiệu quả kinh tế cao hay thấp nói lên trình độ phát triển
và quản lý của đơn vị kinh tế.
Kết quả, hiệu quả sản xuất của hộ nông dân là thông qua
một số tiêu chí định lượng như: doanh thu, lợi nhuận, lợi nhuận trên
một hộ nông dân, giá trị sản lượng nông sản bán ra, tỉ suất hàng hóa,
đóng góp cho ngân sách của Nhà nước, thu nhập của người lao động...
Ngoài ra chúng ta có thể dùng thêm các chỉ tiêu phản ảnh tình hình huy
động, sử dụng các nguồn lực vào sản xuất của hộ nông dân.
Ngoài kết quả về mặt kinh tế, kinh tế hộ nông dân còn có
những đóng góp lớn cho xã hội. Đó là việc giải quyết lao động dư
thừa, sử dụng lao động nông nhàn, nâng cao thu nhập cho người lao
động ở nông thôn góp phần xóa đói giảm nghèo; đó là đi đầu trong
việc ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất ở nông thôn; đó là
việc bảo vệ môi trường sinh thái...
1.2.3. Phát triển hợp tác liên kết
Liên kết sản xuất trong hộ nông dân là sự thiết lập các mối
quan hệ giữa các hộ nông dân thuộc cùng lĩnh vực hoạt động, giữa
các đối tác cạnh tranh hoặc giữa các hộ nông dân có hoạt động mang
tính chất bổ sung, nhằm tiết kiệm thời gian, tiết kiệm chi phí, đạt
hiệu quả cao hơn trong sản xuất kinh doanh, tạo ra sức mạnh cạnh
tranh, cùng nhau chia sẻ các khả năng, mở rộng thị trường mới.
Liên kết sản xuất giữa các hộ nông dân có thể thông qua
nhiều hình thức như: Liên kết ngang, liên kết dọc và hiệp hội.
Liên kết sản xuất của các hộ nông dân đem lại lợi ích cho
các bên tham gia rất lớn như sẽ làm tiết kiệm các nguồn lực nhờ


6

giảm chi phí cạnh tranh, tăng khả năng linh hoạt của mỗi bên, giảm
thiểu rủi ro nhờ chia sẻ trách nhiệm của mỗi bên tham gia.
1.2.4. Thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm
Thị trường là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán
hàng hoá dịch vụ giữa người mua và người bán hay nói một cách
ngắn gọn hơn thị trường là nơi gặp gỡ giữa cung và cầu.
Tiêu thụ sản phẩm là một khâu quan trọng của quá trình hoạt
động sản xuất hàng hóa của hộ nông dân. Đó là quá trình thực hiện
giá trị sản phẩm, là giai đoạn làm cho sản phẩm ra khỏi quá trình sản
xuất và bước vào lưu thông, đưa sản phẩm từ lĩnh vực lưu thông
sang lĩnh vực tiêu thụ. Có thể biểu diễn quá trình đó bằng sơ đồ sau:
Đầu vào

Sản xuất

Đầu ra

Tiêu thụ sản phẩm

Đối với sản xuất tổ chức tốt và có hiệu quả việc tiêu thụ sản
phẩm sẽ có tác dụng mạnh mẽ đến quá trình sản xuất.
+ Giúp việc điều chỉnh kế hoạch sản xuất hợp lý.
+ Sử dụng hợp lý vốn sản xuất, tránh ứ động và nhanh
chóng và thực hiện quá trình tái sản xuất.
- Đối với tiêu dùng, tổ chức tiêu thụ sản phẩm sẽ đáp ứng
kịp thời nhu cầu tiêu dùng đồng thời còn có tác dụng điều chỉnh và
hướng dẫn tiêu dùng, đặc biệt đối với các sản phẩm mới.
Thông qua bán sản phẩm mà nắm bắt thị hiếu người tiêu
dùng về số lượng, chất lượng, mẫu mã, chủng loại mặt hàng. Trên cơ
sở đó, có sự điều chỉnh hợp lý trong quá trình sản xuất.
1.2.5. Các tiêu chí đánh giá sự phát triển của kinh tế hộ
nông dân
a. Tiêu chí đánh giá phát triển quy mô hộ nông dân
- Quy mô đất, lao động, vốn của mỗi hộ nông dân;


7

- Thu nhập tạo ra của mỗi hộ nông dân.
b. Trình độ tổ chức sản xuất
- Mức tăng giá trị sản xuất hàng hóa của hộ nông dân;
- Gia tăng quy mô các loại hình sản xuất;
- Gia tăng tỷ trọng sử dụng giống mới.
c. Tỷ lệ đóng góp của kinh tế hộ nông dân:
Chỉ tiêu này thể hiện mối quan hệ giữa giá trị sản lượng
hàng hoá nông sản do các hộ nông dân sản xuất ra so với giá trị hàng
hoá nông sản của toàn ngành trong một năm.
d. Gia tăng việc làm trong nông nghiệp:
- Số lao động thu hút thêm hay số làm mới tạo ra trong
nông nghiệp;
- Mức tăng trưởng thu nhập của lao động trong nông nghiệp.
1.3. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH
TẾ HỘ NÔNG DÂN
1.3.1. Điều kiện tự nhiên
- Vị trí địa lý.
- Điều kiện thời tiết khí hậu.
- Điều kiện đất đai.
- Môi trường sinh thái.
1.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
- Lao động.
- Nguồn vốn đầu tư.
- Thị trường nông sản phẩm.
- Trình độ phát triển kết cấu hạ tầng.
- Trình độ khoa học công nghệ.
1.3.3. Môi trƣờng pháp lý


8

CHƢƠNG 2
THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
TẠI HUYỆN QUẢNG NINH, TỈNH QUẢNG BÌNH
2.1. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
2.1.1. Điều kiện tự nhiên
a. Vị trí địa lý
b. Địa hình
c. Đất đai, thổ nhưỡng
d. Khí hậu, thời tiết, thủy văn
e. Tài nguyên rừng, biển, khoáng sản
2.1.2. Tình hình kinh tế
a. Cở sở vật chất kỹ thuật của huyện
b. Tình hình kinh tế của huyện
2.1.3. Đặc điểm xã hội
a. Dân số và lao động
b. Tập quán sản xuất
2.2. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
TẠI HUYỆN QUẢNG NINH
2.2.1. Thực trạng phát triển quy mô hộ nông dân
a. Quy mô diện tích đất đai
Cơ cấu sử dụng đất đai của huyện qua các năm có sự thay
đổi theo hướng tăng tỷ trọng đất sản xuất nông nghiệp, diện tích mặt
nước nuôi trồng thủy sản, giảm tỷ trọng đất lâm nghiệp.


9

Bảng 2.5. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp huyện Quảng Ninh
giai đoạn 2010-2012
Năm 2010
TT

Nội
dung

Diện tích
(ha)

1
2

Đất nông
nghiệp
Đất lâm


cấu
(%)

7.645,26

7,05

99.881,87 92,05

Năm 2011
Diện tích
(ha)


cấu
(%)

Năm 2012
Diện tích
(ha)


cấu
(%)

7,45

8.101,41 7,43

99.813,35 91,60

99.838,42 91,6

8.116,36

nghiệp
Diện tích
mặt nước
3

nuôi

975,83

0,90

1.001,85

0,92

1.011,62 0,93

10,70

0,01

34,53

0,03

43,62 0,04

trồng
thủy sản
4

Đất

khác
Tổng
cộng 108.513,66

100 108.966,09

100 108.995,07

100

Nguồn: Niên giám thống kê huyện Quảng Ninh
Quy mô sử dụng đất của các hộ nông dân tăng dần qua các
năm, tỷ lệ hộ nông dân có quy mô sử dụng đất trên 1 ha năm 2010
chiếm 5,33% tổng số hộ sản xuất nông nghiệp, thì đến năm 2011
tăng lên 6,80%, năm 2012 tăng lên 7,77%; tỷ lệ hộ có quy mô sử
dụng đất từ 0,5-1 ha năm 2010 là 16,39% thì đến năm 2011 là
17,46%, năm 2012 tăng lên là 18,09%; trong khi đó tỷ lệ hộ sử dụng
đất sản xuất dưới 0,5 ha có chiều hướng giảm xuống từ 78,28% năm
2010, giảm xuống còn 74,14% năm 2012.


10

Bảng 2.6. Quy mô diện tích đất sản xuất của các hộ nông dân
2010-2012
Đơn vị tính: hộ
Năm 2010

Năm 2011

Năm 2012

Hộ
<0,5 ha 0,5-1 >1 ha <0, 0,5- >1 <0,5 0,5-1 >1 ha
ha
5 ha 1 ha ha
ha
ha
Nông 10.06 1.52
271 9.50 1.53 301 9.12 1.55 321
nghiệ
1 161
2
1 173
Lâm
362
38
37
45
375
463 179
p
nghiệ
Thủy 1.586 888 363 1.56 984 524 1.45 990 612
p
sản
9 17,4 6,8 74,1
1 18,0 7,7
Tỷ lệ 78,28 16,3 5,3 75,7
(%)
9 Nguồn:
3
4 cục thống
6
0 huyện
4 Quảng
9 Ninh7
Chi

b. Quy mô vốn đầu tư
Nguồn vốn đầu tư cho phát triển nông nghiệp thời gian qua
ở huyện Quảng Ninh được mở rộng và đa dạng hóa. Số lượng vốn
tăng lên đáng kể. Tổng vốn đầu tư cho nông nghiệp giai đoạn 20102012 đạt 150.450 triệu đồng, bình quân mỗi năm thực hiện được
50.150 triệu đồng, chiếm 26,66% vốn đầu tư toàn xã hội.
Bảng 2.7. Vốn đầu tư cho nông nghiệp huyện Quảng Ninh 2010-2012
Vốn đầu tƣ
Nguồn vốn
nông nghiệp
Vốn đầu
Hộ dân, NV
Năm
tƣ hàng
Giá trị
Tỷ
NSNN
năm
(Triệu
trọng
(Triệu
khác
đồng)
(%)
đồng)
(Triệu đồng)
2010

181.356

42.421

23,39

14.168

28.253

2011

206.120

48.351

23,46

15.814

32.537

2012

248.456

59.678

24,02

19.687

39.991

Cộng

635.932

150.450

23,66

49.669

100.781

Nguồn: phòng Tài chính và Kế hoạch huyện Quảng Ninh


11

Mặt khác, trong sản xuất kinh tế hộ nông dân, không có vốn
sẽ không thể thực hiện được quá trình tái sản xuất và hộ nông dân có
nhu cầu về vốn nhất định. Nguồn vốn của hộ nông dân được hình
thành từ hai nguồn chính đó là vốn tự có và vốn đi vay. Nguồn vốn
tự có của hộ nông dân là do tích luỹ được qua mỗi quá trình sản xuất
và đây là nguồn chủ yếu của hộ. Tuy nhiên chúng ta không quan tâm
nhiều đến nguồn vốn đó mà điều chúng ta chú ý ở đây chính là
nguồn vốn đi vay và nhu cầu vay vốn của họ.
Bảng 2.8. Cơ cấu vốn đầu tƣ của hộ nông dân 2010-2012
Đơn vị tính: %
Nguồn vốn

Năm 2010

Năm 2011

Năm 2012

Vốn tự có

90,1

89,2

85,2

Vốn vay

6,7

8,1

12,6

Vốn khác

3,2

2,7

2,2

Nguồn: Chi cục thống kê huyện Quảng Ninh
c. Quy mô lao động
Hộ sản xuất lâm nghiệp sử dụng nhiều lao động nhất, bình
quân 2,96 lao động/hộ; Hộ nuôi trồng thủy sản bình quân 1,16 lao
động/hộ; Hộ nông nghiệp bình quân 2,58 lao động/hộ.
Bảng 2.9. Tình hình sử dụng lao động của các hộ nông dân năm 2012
Ngành nghề

Tổng số hộ
nông dân
(hộ)

- Nông nghiệp

10.999

- Lâm nghiệp

262

- Thủy sản
Tổng cộng

3.053

Tổng số
lao động
(người)
28.32
9
776
3.544

Bình quân
lao động/hộ
2,58
2,96
1,16

32.64
2,28
9
Nguồn: Chi cục thống kê huyện Quảng Ninh

14.314


12

Trình độ văn hoá, chuyên môn của lao động hộ nông dân
huyện Quảng Ninh nhìn chung còn thấp, phần lớn lao động có trình
độ văn hóa trung học cơ sở. Lao động có trình độ trung học phổ
thông chiếm tỷ lệ thấp 22,7%. Lao động chưa qua đào tạo chiếm
82,7 %. Điều đó hạn chế rất lớn đến khả năng áp dụng khoa học kỹ
thuật mới vào sản xuất, ảnh hưởng đến hiệu quả tạo việc làm và tăng
thu nhập cho lao động nông thôn.
Bảng 2.10. Trình độ văn hóa chuyên môn lao động

Chỉ tiêu

Số lƣợng
Cơ cấu

hộ nông dân năm 2012
Trình độ chuyên
Trình độ văn hóa
môn
Chưa
Cấp
Đã qua
Cấp I Cấp II
qua
III
đào tạo
đào tạo
5.554 19.684 7.411
27.001
56.480
17,01

60,29

22,70

82,70

Tổng
số

32.649

17,30

100

Nguồn: Chi cục thống kê huyện Quảng Ninh
d. Thực trạng ứng dụng Khoa học công nghệ
- Áp dụng công nghệ sinh học: các hộ nông dân đã được tiếp
cận với nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp mới, tiếp cận với nhiều
loại giống mới, các loại giống lai đem lại chất lượng, năng suất cao.
- Về áp dụng các thiết bị, công nghệ phục vụ nông nghiệp: số
lượng các loại máy chuyên dùng phục vụ cho nông nghiệp như máy
cày, máy kéo, máy gặt đập liên hợp, máy sấy lúa không ngừng tăng lên.
- Các công trình thuỷ lợi: xây dựng được nhiều công trình
thuỷ lợi (13 hồ chứa nước, 37 trạm bơm điện và 103,814 km kênh
mương nội đồng được xây dựng kiên cố hoá) đáp ứng nhu cầu tưới
tiêu cho 11.208 ha diện tích lúa và các diện tích hoa màu khác.


13

- Tỷ lệ diện tích được cơ giới hóa trên tổng diện tích canh
tác tăng dần qua các năm (năm 2006 là 35,1% đến năm 2012 là
70,22%).
2.2.2. Kết quả sản xuất và quy mô thu nhập hộ nông dân
Giá trị sản xuất của các hộ nông dân trong lĩnh vực nông
nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi) cao nhất 452.325 triệu đồng, hộ nuôi
trồng thủy sản 171.419 triệu đồng, hộ lâm nghiệp 30.334 triệu đồng.
Tuy nhiên nếu xét về giá trị sản xuất trung bình của mỗi hộ nông dân
thì các hộ nuôi trồng thủy sản lại cao nhất 62,37 triệu đồng, thấp
nhất là hộ nông nghiệp 41,12 triệu đồng, hộ lâm nghiệp 43,15 triệu
đồng.
Bảng 2.11. Giá trị gia tăng, giá trị gia tăng bình quân hộ nông
dân 2012
Đơn vị tính: Triệu đồng
Hộ sản xuất hàng hóa

Chỉ tiêu
Giá trị sản xuất
Giá trị sản xuất bình
quân/hộ

Nông

Lâm

nghiệp
452.325

nghiệp
11.334

41,12

43,26

Thủy sản

Tổng

190.419 654.078
62,37

45,70

Nguồn: Chi cục thống kê huyện Quảng Ninh

Về mặt thu nhập, hộ chuyên sản xuất nuôi trồng thủy sản có
thu nhập cao nhất 26,14 triệu đồng, nhóm hộ sản xuất trồng trọt,
chăn nuôi 19,55 triệu đồng; nhóm hộ lâm nghiệp 17,34 triệu đồng.
Tuy nhiên, thực tế có sự khác nhau khá lớn về doanh thu cũng như
thu nhập giữa các hộ nông dân trong huyện.


14

Bảng 2.12. Thu nhập bình quân của hộ nông dân năm 2012
Đơn vị tính: triệu đồng
Phân loại

Thu

hộ

nhập/hộ

Nông nghiệp

Trong đó
Từ nông

Từ Lâm

Từ thủy

nghiệp

nghiệp

sản

19,55

12,87

2,16

4,52

Lâm nghiệp

17,34

6,42

9,63

1,29

Thủy sản

26,14

8,96

1,14

16,04

Tuy nhiên, thu nhập từ nông nghiệp không phải là tất cả đối
với một số hộ nông dân, nhất là những hộ có kiêm hoạt động thương
mại và dịch vụ. Những hộ này ngoài thu nhập từ nông nghiệp họ còn
có các nguồn thu nhập khác từ các hoạt động bổ trợ của mình.
2.2.3. Thực trạng phát triển hợp tác liên kết kinh tế
Tổng số Tổ hợp tác trong nông nghiệp trên địa bàn huyện
năm 2012 là 31 tổ tăng 5 tổ so với năm 2011. Trong đó có 4 tổ thành
lập từ nguồn vốn Chương trình Mục tiêu Quốc gia xây dựng Nông
thôn mới. Các hợp tác xã của huyện có quy mô còn nhỏ bé, cơ sở vật
chất kỹ thuật còn nghèo nàn lạc hậu, năng lực nội tại còn yếu, phát
triển chưa ổn định, sức cạnh tranh thấp; chưa mở rộng được các hoạt
động sản xuất kinh doanh; mối quan hệ liên kết hợp tác trong nội bộ
hợp tác xã, giữa các hợp tác xã với nhau và với các đơn vị kinh tế
khác còn hạn chế và thiếu tính bền vững; Nông sản của các hợp tác
xã có số lượng nhỏ, chủ yếu tiêu thụ trên địa bàn huyện.
2.2.4. Thực trạng thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm
Hiện nay, hầu hết các hộ nông dân trên địa bàn huyện chủ
yếu là có quy mô nhỏ, chất lượng và thời điểm thu hoạch, quy mô và
chất lượng nông sản không đồng đều do có sự khác biệt về giống, kỹ
thuật canh tác và cơ cấu sản phẩm nên các hộ nông dân trên địa bàn


15

gặp nhiều khó khăn trong việc tiêu thụ nông sản phẩm hàng hóa làm
ra. Phần lớn sản phẩm nông sản do các hộ nông dân sản xuất ra là
lúa, sắn, mía, tôm...
Đối với nhóm sản phẩm phục vụ cho chế biến công nghiệp
chủ yếu bán cho các cơ sở chế biến và một số thương lái địa phương.
Đối với nhóm sản phẩm phục vụ tiêu dùng như lương thực,
thực phẩm, trái cây... các hộ nông dân bán trực tiếp cho thương lái
địa phương, hoặc có quan hệ cung cấp cho các nhà hàng, khách sạn,
quán ăn...
Nông sản phẩm hàng hóa huyện Quảng Ninh trong thời gian
qua chủ yếu là tiêu thụ qua khâu trung gian, thường là chủ hộ có mối
quan hệ làm ăn với thương lái địa phương và những người buôn bán
đường dài nên khi tới mùa thu hoạch họ đứng ra mua với giá được
thỏa thuận, tuy nhiên việc tiêu thụ qua khâu này thường hay gặp rủi
ro, bất trắc khi thị trường biến động về giá cả hoặc người mua từ
chối không thu mua sản phẩm hộ nông dân nữa, khiến sản phẩm hộ
nông dân sản xuất ra không tiêu thụ được.
Trên địa bàn huyện Quảng Ninh hiện nay, khối lượng nông
sản hàng hoá không nhiều nhưng lại phân tán thành rất nhiều chủng
loại sản phẩm khác nhau. Các sản phẩm hàng hoá chủ yếu là lúa,
sắn, khoai, tôm, gà công nghiệp.... Thóc được bán ra rất nhiều nhưng
đó chỉ là những lượng dư thừa ngoài tiêu dùng của các hộ nông dân.
Các sản phẩm nông nghiệp khác chưa đạt tới sản phẩm hàng hoá
hoặc chỉ đủ tiêu dùng trong nội bộ huyện.
2.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG
DÂN HUYỆN QUẢNG NINH
2.3.1. Thành công
- Sản xuất nông nghiệp phát triển toàn diện hơn với tốc độ
tăng trưởng khá cao. Các hộ nông dân được cải thiện một cách rõ rệt
về đời sống cả về vật chất lẫn tinh thần, thu nhập đầu người.
- Cơ sở hạ tầng phục vụ cho nông nghiệp, nông thôn cơ bản


16

đã được hoàn tất và đang từng bứơc hiện đại hoá.
- Thị trường đầu vào với các nguồn cung ứng đa dạng, thuận
tiện đã cung cấp đầy đủ những yếu tố sản xuất cần thiết cho các hộ
nông dân một cách nhanh nhất với chủng loại đa dạng, phương thức
thanh toán nhanh, gọn, dễ dàng.
-Việc quy hoạch, phân loại đất đai thành đất nông nghiệp,
đất chuyên dùng, đất ở và đất chưa sử dụng đã được tiến hành dứt
điểm.
2.3.2. Hạn chế
- Kinh tế hộ nông dân chưa phát triển ổn định và bền vững:
Trong những năm qua kinh tế hộ nông dân huyện Quảng Ninh phát
triển chưa ổn định cả về quy mô lẫn cơ cấu sản xuất.
- Chưa có sự gắn kết chặt chẽ giữa sản xuất, tiêu thụ và liên
kết sản xuất.
2.3.3. Nguyên nhân hạn chế
a. Từ phía Nhà nước:
- Việc triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng và
Nhà nước tại các địa phương còn kém hiệu quả.
- Chính sách hỗ trợ nông dân tiêu thụ sản phẩm chưa phát
huy tác dụng như mong muốn.
- Việc tiếp cận các nguồn tài chính hỗ trợ phát triển kinh tế
hộ nông dân rất khó khăn.
- Chính sách khoa học công nghệ phục vụ cho sản xuất chưa
đáp ứng được nhu cầu thực tiễn.
b. Từ bản thân các hộ nông dân:
- Thiếu vốn phát triển sản xuất.
- Trình độ văn hóa chuyên môn của lao động hộ nông dân
còn thấp.
- Chất lượng nông sản phẩm hàng hóa chưa đáp ứng nhu cầu
thị trường.
- Thiếu sự hợp tác trong sản xuất và tiêu thụ.


17

c. Nhận thức của chính quyền địa phương
- Phong trào phát triển kinh tế hộ nông dân chưa được chính
quyền địa phương lồng ghép quy hoạch phát triển kinh tế hộ nông
dân với phát triển nông nghiệp.
- Việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các hộ nông
dân chậm.
- Chưa chú trọng các hoạt động maketing sản phẩm nông
nghiệp của địa phương.
CHƢƠNG 3
GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
HUYỆN QUẢNG NINH
3.1. CĂN CỨ ĐỂ XÂY DỰNG GIẢI PHÁP
3.1.1. Xuất phát từ nhu cầu của thị trƣờng
Khoa học công nghệ ngày càng phát triển giúp tạo ra nhiều
giống cấu trồng, vật nuôi có chất lượng tốt, năng suất cao, chi phí
sản xuất thấp là cơ hội để các loại hộ nông dân phát triển sản xuất
hàng hoá đáp ứng nhu cầu ngày càng khắt khe của người tiêu dùng
và xuất khẩu.
3.1.2. Xuất phát từ định hướng phát triển sản xuất nông, lâm
nghiệp, thuỷ sản huyện Quảng Ninh 2010 - 2015 tầm nhìn 2020
a. Định hướng phát triển
Phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa trên cơ
sở phát triển các vùng sản xuất tập trung gắn với công nghiệp chế
biến và thị trường tiêu thụ, đặc biệt tập trung phát triển các loại cây
trồng, vật nuôi có lợi thế.
b. Mục tiêu phát triển
Giai đoạn 2015 - 2020: Tích cực đầu tư thâm canh và cải tạo
giống cây con để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm. Tiếp tục
chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ ngành.


18

3.1.3 Xuất phát từ tiềm năng có thể khai thác để phát
triển hộ nông dân
- Huyện Quảng Ninh có vị trí địa lý thuận lợi, có nhiều vùng
đồi núi, gò đồi, vùng đồng bằng và vùng ven biển, bải ngang, đầm
phá; đây là điều kiện thuận lợi để phát triển nền sản xuất nông
nghiệp nói chung và phát triển kinh tế hộ nông dân nói riêng.
- Nguồn lao động ở nông thôn còn rất dồi dào, nhiều thanh
niên có trình độ văn hoá, trình độ khoa học kỹ thuật khá cao, có
truyền thống lao động cần cù, có ý chí vươn lên, có hoài bão làm
giàu, ... vẫn ở lại nông thôn đây là những điều kiện thuận lợi để Phát
triển một nền sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế hộ nông dân.
3.1.4. Một số quan điểm có tính nguyên tắc cho xây dựng
giải pháp
a. Phát triển kinh tế hộ nông dân ở Quảng Ninh nhằm xây
dựng nền nông nghiệp phát triển bền vững, bảo vệ môi trường

sinh thái
b. Phát triển kinh tế hộ nông dân ở Quảng Ninh nhằm
phát huy có hiệu quả các nguồn lực, thúc đẩy sảm xuất phát triển,
nâng cao đời sống nhân dân
c. Phát triển kinh tế hộ nông dân huyện Quảng Ninh
nhằm góp phần xây dựng và thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa,
hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn
d. Phát triển kinh tế hộ nông dân huyện Quảng Ninh phải
đặt trong mối quan hệ với phát triển kinh tế trang trại và các loại
hình kỉnh doanh khác trong nông nghiệp
3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG
DÂN TẠI HUYỆN QUẢNG NINH
3.2.1. Giải pháp phát triển quy mô các nguồn lực hộ nông dân
a. Giải pháp về đất đai
- Quy định giá thuê đất vượt hạn điền linh hoạt: Thực tế việc
“hạn điền” không giúp giải quyết vấn đề “người cày có ruộng”, trái


19

lại nó gây khó khăn cho việc tích lũy đất đai để sản xuất lớn trong
nông nghiệp, giảm cơ hội tạo ra việc làm cho người nghèo. Vì vậy,
với diện tích vượt hạn điền, Nhà nước nên sử dụng tiêu chí số chổ
làm việc trên 01 ha để xác định đơn giá cho thuê. Nếu hộ nông dân
sử dụng đạt số lao động theo quy định sẽ được miễn giảm thuê đất,
còn không phải chịu các mức tiền thuê cao dần tùy thuộc số chỗ làm
việc tạo ra ít đi so với khu vực. Chính sách này sẽ hạn chế được các
hộ nông dân sản xuất quảng canh.
- Đẩy mạnh chương trình “dồn điền, đổi thửa”: Để đẩy mạnh
phát triển kinh tế hộ nông dân trong tương lai ở huyện Quảng Ninh,
nơi có diện tích bình quân đầu người thấp, đất dai manh mún thì việc
giải quyết vấn đề này rất quan trọng. Chính quyền các cấp cần nhanh
chống điều tra, xác định mức độ manh mún của ruộng đất để thực
hiện việc dồn điền đổi thửa cho người dân theo nguyên tắc tự
nguyện.
- Đẩy mạnh việc giao đất, cho thuê đất để phát triển kinh tế
hộ nông dân, kinh tế trang trại tại những vùng đồi núi trọc, đất trống
nơi biên giới hải đảo.
b. Giải pháp về lao động và nguồn lực
- Về tạo nguồn lao động cho nông thôn: Để đảm bảo nguồn
lao động cho nông nghiệp, nông thôn có đủ trình độ công nhân, kỹ
thuật. Các cấp ban ngành của tỉnh, huyện cần nghiên cứu xây dựng
chương trình đào tạo nghề nông cho thanh niên nông thôn theo
hướng bài bản, hiện đại hướng vào các kỷ năng như canh tác sạch,
canh tác thân thiện với môi trường, kỹ thuật bón phân, chăm sóc cây
trồng vật nuôi, kỹ năng sử dụng các thiết bị phương tiện kỷ thuật
trong nông nghiệp, kỷ thuật chọn giống. Khuyến khích các cơ sở đào
tạo tham gia vào hoat động đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển
kinh tế nông nghiệp, nông thôn bằng cách sử dụng nguồn ngân sách
của địa phương, liên doanh, liên kết với các cơ sở đào tạo nghề theo
đơn đặt hàng theo nhu cầu thực tế của mỗi địa phương, các học viên


20

theo học khoá đào tạo này sẽ được miễn giảm học phí và giới thiệu
việc làm cho các hộ nông dân, trang trại, doanh nghiệp có nhu cầu
lao động.
- Nâng cao trình độ cho người lao động trong hộ nông dân:
Để phát triển kinh tế hộ nông dân huyện Quảng Ninh một cách ổn
định và bền vững cần phải nâng cao trình độ cho đội ngũ lao động
hộ nông dân, trước hết là nâng cao trình độ cho các chủ hộ nông dân,
thông qua các đợt tập huấn, mở lớp đào tạo chuyển giao kỹ thuật.
- Quy định mức tiền lương tối thiểu trong lĩnh vực sản xuất
nông nghiệp phù hợp với đặc điểm đặc thù lao động ngành nghề, cần
tổ chức lại hệ thống hảo hiểm xã hội và bảo hiểm nghề nghiệp trong
nông nghiệp, người lao động trong nông nghiệp cũng cần được đối
xử công bằng như những lao động khác trong xã hội.
c. Giải pháp về vốn
- Bổ sung và hoàn thiện một số nội dung trong cơ chế tài
chính hỗ trợ cho phát triển kinh tế hộ nông dân: Bổ sung một số nội
dung trong cơ chế tài chính nhằm tăng cường hỗ trợ vốn trước và
sau đầu tư, nhất là về khâu giống, đặc biệt là giống mới giúp phát
triển nhanh, mạnh kinh tế hộ nông dân, từng bước chuyển một số hộ
có khả năng tích lũy vốn, đất đai và kiến thức kinh doanh sang làm
kinh tế trang trại. Cải thiện hình thức cho vay, tiếp tục ban hành cơ
chế khuyến khích đầu tư, cơ chế tài trợ vốn cho phát triển kinh tế hộ
nông dân theo hướng mở rộng xã hội hóa.
- Gắn kinh tế hộ nông dân với việc thực hiện các chương
trình dự án xã hội của Chính phủ: việc thực hiện các chương trình
phát triển kinh tế xã hội của Chính phủ có mối quan hệ chặt chẽ với
phát triển kinh tế hộ nông dân, bởi chính các hộ nông dân sẽ là hạt
nhân tốt để thực thi nhiều yêu cầu mà Chính phủ mong muốn, đặc
biệt là các hộ nông dân vùng đồi núi, biên giới.
- Thành lập quỹ, nhóm tín dụng trong nhân dân: để tạo điều
kiện thuận lợi cho các hộ nông dân vay vốn phát triển kinh tế hộ


21

nông dân, khuyến khích những người có nhu cầu vay vốn từ ngân
hàng tham gia bào các nhóm vay vốn. Mỗi nhóm từ 5-10 người, sau
khi được vay tiền, mỗi người phải góp 5% số tiền vay vào quỹ nhóm
tín dụng và mỗi tuần các thành viên còn phải đóng một khoản tiền
nhỏ vào quỹ. Quỹ này được quản lý chung và sử dụng như một quỹ
bảo hiểm tín dụng, các thành viên có thể vay tiền từ quỹ này để
thanh toán lãi và các khoản chi tiêu khác khi gặp khó khăn.
d. Giải pháp về khoa học công nghệ
- Xây dựng cơ sở sản xuất giống tại địa phương: cơ sở sản
xuất giống thủy sản của tư nhân, hộ gia đình đã hình thành và phát
triển nhưng chưa đáp ứng như cầu giống của các hộ nông dân trên
địa bàn, chủ yếu là nhập ở một số huyện, tỉnh lân cận... Do vậy, để
chủ động nguồn giống cần thiết phải đầu tư, quy hoạch xây dựng các
cơ sở giống tập trung ở xã vùng ven biển huyện.
- Xác định các loại cây trồng, vật nuôi chủ lực trong kinh tế
hộ nông dân: Theo quan sát chúng tôi nhận thấy một số cây, con vật
nuôi phù hợp với điều kiện của các địa phương đã và đang phát huy
hiệu quả trong sản xuất ở huyện và có thị trường tiêu thụ khá ổn định
cần khuyến khích phát triển trong thời gian đến.
3.2.2. Giải pháp phát triển hợp tác liên kết kinh tế
- Hình thành các hộ nông dân sản xuất liên kết theo mô hình
liên kết giữa nông dân với nông dân: Trên cùng một cánh đồng, các
hộ gia đình sẽ góp đất để phát triển sản xuất theo kế hoạch thống
nhất chung, cùng đầu tư, tiêu thụ sản phẩm sau khi đã chia phần sản
phẩm phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của hộ gia đình.
- Hình thành liên kết giữa trang trại và hộ nông dân: đây là
một loại hình liên lết do 1 trang trại có uy tín tiến hành ký cam kết,
hợp đồng với một số hộ nông dân để sử dụng ruộng đất theo kế
hoạch sản xuất chung, việc sản xuất vẫn giao cho hộ nông dân thực
hiện. Những nơi có trình độ cao, liên kết được mở sang việc trang
trại cung ứng giống, chuyển giao kỹ thuật, quy định tiêu chuẩn chất


22

lượng sản phẩm và tổ chức tiêu thụ cho hộ nông dân.
- Tạo điều kiện thuận lợi tiếp cận nguồn vốn, khoa học công
nghệ, xúc tiến thương mại, quảng bá, kết nối mối liên kết hợp đồng
tiêu thụ giữa hợp tác xã và doanh nghiệp, phát triển bền vững mô
hình hợp tác xã.
- Điều tiết, đảm bảo các điều kiện hợp đồng hợp lý, đảm
bảo quyền lợi đi cùng nghĩa vụ của mỗi bên, có lợi cho cả hai bên,
đảm bảo tính thực thi hợp đồng giữa nông dân và doanh nghiệp. Đưa
ra các cam kết ưu đãi nhất định dựa trên việc thu thập, lắng nghe ý
kiến phản hồi từ phía doanh nghiệp.
3.2.3. Giải pháp phát triển thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm
a. Mở rộng thị trường tại chỗ
Do đặc điểm điều kiện tự nhiên của huyện Quảng Ninh bị
chia cắt, đất đai manh mún, các hộ nông dân quy mô sản xuất nhỏ
với các chủng loại đa dạng phù hợp với điều kiện sinh thái của từng
vùng miền trong huyện. Điều này đã dẫn đến chi phí cho việc thu
gom, phân loại lớn và mất nhiều thời gian để sản phẩm có thể đi từ
người sản xuất đến được người tiêu dùng. Vì vậy để đẩy mạnh tiêu
thụ sản phẩm của các hộ nông dân cần chú ý hướng vào đáp ứng nhu
cầu tiêu dùng tại chỗ của dân chúng, nhu cầu tiêu dùng người dân ở
các địa phương khác trong huyện thông qua việc đẩy mạnh quy
hoạch phát triển hệ thống chợ ở nông thôn, miền núi, các điểm bán
nông sản thực phẩm trong các khu dân cư lớn dần địa điểm sản xuất.

b. Đẩy mạnh phát triển các cơ sở chế biến gắn với sản xuất
nông nghiệp của từng địa phương trên địa bàn huyện Quảng Ninh
- Khuyến khích đầu tư vào các ngành nghề chế biến nông
sản sử dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ bằng việc cho mọi đối tượng
hoạt động nhận đầu tư vào lĩnh vực chế biến, vận chuyển và kinh
doanh hàng nông sản thực phẩm từ nguồn nguyên liệu tại chỗ.


23

- Tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng để hình thành các khu
vực nông nghiệp sản xuất tập trung như khu sản xuất nuôi trồng thuỷ
sản, sản xuất giống, chăn nuôi gia súc, gia cầm với những điều kiện
sản xuất tốt nhất gắn với hệ thống cung ứng dịch vụ đầu vào và chế
biến nông sản phẩm đầu ra.
- Khuyến khích các hộ nông dân đầu tư trang thiết bị để chế
biến nông sản với quy mô nhỏ và vừa, phù hợp với quy mô sản xuất,
các hộ nông dân không có điều kiện cần liên kết theo nhóm để đầu tư.
- Khuyến khích đầu tư trực tiếp nước ngoài vào nông nghiệp
và công nghiệp chế biến.
3.2.4. Giải pháp tăng cƣờng vai trò quản lý nhà nƣớc đối
với kinh tế hộ nông dân
a. Nâng cao nhận thức về kinh tế hộ nông dân
Làm rõ và khẳng định nhận thức cho cán bộ, đảng viên và
nhân dân đối với chính sách nhất quán của Đảng và Nhà nước về
khuyến khích phát triển lâu dài loại hình kinh tế hộ nông dân
b. Tăng cường công tác quy hoạch
Chính quyền các địa phương cần phải xây dựng quy hoạch
chi tiết phát triển kinh tế nông lâm nghiệp thủy sản nói chung và
kinh tế hộ nông dân nói riêng trên cơ sở quy hoạch của tỉnh, huyện
trong đó chỉ rõ quy mô, địa giới và các cây, con cần ưu tiên phát
triển. Việc quy hoạch phải được thông báo rộng rải cho nhân dân địa
phương được biết cùng tham gia đóng góp ý kiến nhằm đạt được sự
đồng thuận trong xã hội.
c. Tăng cường đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn
Huyện cần ưu tiên bố trí nguồn vốn để đầu tư hoàn thiện
mạng lưới giao thông, công trình thuỷ lợi, điện sinh hoạt,... nhằm
khuyến khích tạo điều kiện thuận cho kinh tế hộ nông dân phát triển
ổn định, lâu dài.


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×